از امام صادق علیه‏السلام سؤال شد : منظور از »قوّت« که در آیه شریفه »خُذُوا ما آتَیْناکُمْ بِقُوَّةٍ« آمده، چیست ؟ آیا مراد »قوّت جسمى« است یا »قوّت قلبى«؟] - آنچه را به شما (از دستورات و فرامین الهى) داده‏ایم با اطمینان و قوّت بگیرید. بقره ٦٣ ]

حضرت در پاسخ فرمودند: قوّت در هر دو قلمرو منظور است.

[ - عن اسحاق بن عمّار و یونس قالا : سألنا أبا عبداللَّه علیه‏السلام من قول اللَّه تعالى : »خُذُوا ... أَقُوَّةٌ فِى الْاَبْدانِ أَو قُوَّةٌ فِى الْقَلْبِ ؟ قال علیه‏السلام: فیهِما جَمیعاً. »المحاسن، کتاب مصابیح الظلم، ص ٢٦١، ح ٣١٩« ]

آنچه در قلمرو جسم و بدنِ مکلّف است، همان احکام و آداب یک فریضه است که بیان آن به عهده »فقه« است و آنچه در قلمرو قلب اوست، همان اسرار و بطون یک فریضه است که تبیین آن به عهده »فقهِ فقه« است.

از اینرو این قلب آدمى است که به شهودِ عینى یک فریضه و اسرار نهانى یک عبادت مى‏رسد و به درک آنچه که چشمان ظاهرى از نظاره آن عاجزند، نائل مى‏شود.

»حجّ« نیز - که از اعظم و اهمّ عبادات الهى است - از این اصل اصیل مستثنى نیست. زیارت بیت اللَّه الحرام، صورت و قشر و ظاهرى دارد که همان »مناسک حجّ« است و »علم شریف فقه« آن را تبیین نموده است، و سیرت و مغز و باطنى دارد که - فى الجمله - همان »سیر الى اللَّه و سلوک الى جناب اللَّه - عزّوجلّ« است که »فقه اللَّه الاکبر« آن را تشریح کرده است.

این سیر به جانب دوست و سفرِ عرفانى الهى، داراى منازلى است که هر منزل، خود مشتمل بر مقامات و مراتبى است، که پاره‏اى از آنها جُز براى اهل معارف الهى و اولیاى کُمَّل و محبّین

و مجذوبین درگاه دوست، میسّر و حاصل نمى‏شود.

فطوبى لهم ثمّ طوبى لهم هنیئاً لأرباب النعیم نعیمُهم

[ - پس خوشا به حال آنان،آنگاه باز هم خوشا به حالشان، گوارا باد براى صاحبان نعمت، نعمتهایشان. ]

از این روست که عارف کامل باللَّه و محبّ واصل الى اللَّه، حضرت امام خمینى - قدّس اللَّه روحه الشریف - در باب اسرار نماز فرموده‏اند :

»... و هر کس از اهل سیر و سلوک الى اللَّه را نمازى است مختص به خود او و حظّ و نصیبى است از آن، حسب مقام خود، چنانچه سایر مناسک از قبیل روزه و حجّ نیز همین طور است ...

... و دیگران که به آن مقام نرسیده‏اند، از براى آنها حظّى از نماز آنان نیست، بلکه صاحب هر نشأه و مقامى، اگر از مَرکب عصبیّت و انانیّت فرود نیاید، انکار سایر مراتب کند و غیر از آن که خود به آن متحقّق است مقامات دیگر را باطل و حشو شمارد، چنانچه مراتب و مقامات انسانیّت را نیز کسى که به آن نرسیده و از حجاب انانیّت خارج نشده انکار کند و معارج و مدارج اهل معرفت و اولیا را نا چیز شمارد ...«

[ - سرّ الصلوه، ص ٥ ]

پس حبّذا، آن قلوبى که در سیر به سوى إله از مرکب عصبیّت و انانیّت فرود آمده، با خضوع در برابر مقامات بالاتر، عزم و همّت خود را بر پیمودن سایر مراتب، تا غایة القصواى عروج کمالى و معراج روحى و معنوى، جزم کرده است.

خوشا آن دل که عرصه شهود اسرار فرائض الهى است و آفرین خداى بر آن عبد آزمون شده‏اى که »لَهُ قَلْبٌ أَو أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهیدٌ«.

[ - »او را دلى (هوشیار) است یا با توجّه کامل گوش به کلام حق مى‏سپارد« ق : ٣٧]

آنچه بعد از این مقدّمه خواهد آمد، بیان مختصرى است از آن اسرار و رازهاى شگفتِ نهفته در فریضه انسان ساز »حجّ« که در ضمن تبیین »منازل‏حجّ« به آن خواهیم پرداخت.

باشد تا خداوند قادر متعال جذوه‏اى از آتش این اسرار در دلهامان بیفکند تا از آن رهگذر، جذبه‏اى حاصل آید و حجابهاى ضخیم قلبهامان به کمال انقطاع الى اللَّه، یکسره خرق گردد.

«انّه ولىّ الهدایة و التوفیق»

منازل حجّ

سفر حج سفرى است عرفانى و داراى سه منزل :

منزل اوّل: بریدن از ما سوى اللَّه براى پیوند با خدا (سیر من الخلق الى الحقّ).

منزل دوّم: ادامه و استمرار پیوند با خدا و سعى در تحکیم آن پیوند، تا نیل به مقام لقا و عبودیت (سیر من الحقّ فى الحقّ).

منزل سوّم: بازگشت به میان خلق و اجتماع به منظور هدایت، پس از کامل شدن و رسیدن به مقام عبودیت (سیر من الخلق الى الخلق).

منزل اوّل : سیر من الحقّ الى الحق

این منزل خود داراى مراتب و مقاماتى است :

توبه؛ مهم‏تر از همه مراتب، توبه است، و معناى توبه که منزلِ اول سلوک است، رجوع از شیطانها و طاغوتها به سوى اللَّه، رجوع از خوى انسانى به نفس روحانى، رجوع از طبیعت به سوى روحانیت نفس، رجوع از هوا و هوس و نفس امّاره به معنویت و فضائل، و تدارک گذشته‏ها است که هیچ حقّى از خدا و از خلق بر ذمّه او باقى نماند، و از میان مردم بیرون رود و احدى از او ناراضى نباشد جز شیطان. به این ترتیب، حقیقت بنیادین مقام توبه، چیزى جُز »رو گرداندن« و »رو کردن« نیست، سالک راه خدا، از موانع وصول به محبوب عبور کرده و رو گردان مى‏شود و روى توجّه به جانب حضرت حق مى‏آورد و تمام فکر و نظر خویش را به سوى او - جلّ و علا - معطوف مى‏دارد.

نقطه آغاز در این رجوع، تفکّر در تبعات و آثار وحشت انگیز گناهان و به این وسیله، روشن کردن آتش ندامت در سینه و قلب است.

و همین آتش پشیمانى و در پى آن احساس نقص و کاستى و فرو ریختن است که برانگیزاننده سالک براى سلوک و نقطه عطف حرکت سالکانه او به سوى کمال و مایه تحوّل و دردمندى اوست. این است که توبه را بدون تردید، باید آغاز زندگانى جدید، به شمار آورد.

یقظه؛ معناى یقظه توجّه، آگاهى و بیدارى است و در این سفر عرفانى، یقظه به معناى توجّه به قدر و منزلت خانه خدا و حریم پاک اوست. توجّه به توفیقى که پروردگار عالم به بنده خویش عنایت کرده است. توجّه به این که در این مسافرت نباید کسى یا چیزى او را مشغول کند. آگاهى از این که اگر حج مقبولى انجام دهد به هدف و مقصود از خلقت انسان (مقام لقا و عبودیت) خواهد رسید. توجّه به انجام »بایدها« و »ارزش‏ها«؛ یعنى واجبات، و اجتناب از »نبایدها« و »ضدّ ارزش‏ها«؛ یعنى گناهان، و این که خداوند عمل گنهکاران را نمى‏پذیرد و قبولى تمامى اعمال وابسته به تقوا است؛ »اِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقینَ«.

[ - »همانا، فقط و فقط، خداوند از پروا پیشگان مى‏پذیرد« مائده: ٢٧. ]

و نیز توجّه و اهتمام به مستحبّات؛ بویژه خدمت به همنوعان. و خلاصه آگاهى و توجّه به این که در این مسافرت روحانى، همانند هر حال دیگرى، در محضر خداوند، پیغمبر اکرم و ائمه طاهرین علیهم‏السلام است؛ »قُلْ اِعْمَلُوا فَسَیَرى اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ«. از اینرو، بنیاد یقظه، بر محور توجّه و آگاهى] - »بگو عمل کنید، خداوند و فرستاده او و مؤمنان اعمال شما را مى‏بینند« توبه[ است و این بیدارى حیات آفرین است که سالک و مسافر کوى دوست را براى مراتب و مقامات پسین آماده مى‏گرداند.

تخلیه؛ پس از مقام توبه و یقظه باید در منزل اوّل به مرتبه »تخلیه« صعود کند. مقام تخلیه آن است که دل را یکسره از صفات زشت و ناپسند و رذائل اخلاقى، خالى کند و ریشه‏هاى هرز صفات رذیله؛ نظیر »حسد، بخل، کبر، ریا، تملّق، شقاوت، جاه طلبى و ...« را که مایه تیره بختى و سیه روزى آدمى است به آتش اراده و عزم بر ترکِ این رذائل، بسوزاند و زقّوم رذیلتهاى زشت را از سرزمین قلب خود به دستِ همّت بَرکَند و آن را عرصه کشتِ گلهاى با طراوت فضیلتهاى انسانى گرداند و بدین ترتیب از این مرتبه، به مقام« تحلیه» پا بگذارد.

تحلیه؛ بنیادِ مرتبتِ »تحلیه«، آراستن دل به خصائص زیبا و فضائل عالیه؛ نظیر »خیر خواهى، سخاوت، گشاده دستى، تواضع، اخلاص، صداقت، رأفت، زهد و آزادگى از همه تعلّقات و ...« است. سالک راه دوست باید بکوشد تا خویشتن را به فضائل اخلاقى بیاراید و مهم‏تر از هر فضیلتى، ملکه خلوص و اخلاص در عمل است و در این صورت است که حجّ وى، حجّ ابراهیمى خواهد بود؛ »اِنّى وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذى فَطَرَ السَّمواتِ وَ الأَْرْضَ حَنیفاً وَ ما اَنَا مِنَ الْمُشْرِکینَ« اگر حاجیان و سالکان در این سفر عرفانى، نیّت] - »من روى خویشتن به سوى آن کسى کردم که آسمانها و زمین را آفرید من در ایمان خود خالصم و از مشرکان نیستم« انعام : ٧٩]

خویش را خالص گردانند و هیچ یک از اغراض پست مادّى و دنیوى و حتى اغراض اخروى را در این عمل شریف دخالت ندهند، بلکه توجّه خود را یکسره به جانب میزبان و »صاحب البیت« معطوف دارند و جز رضایت او را در نظر نیاورند؛ »اِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْاَعْلى« آنگاه محصول تلاش خود را در] - »مگر جستن خشنودى پروردگار والاى خویش« لیل : ٢٠]

خشنودى دوست، نظاره خواهند کرد؛ »وَ لَسَوفَ یَرْضى« و چرا به این] - »و زود است که خشنود شود« لیل : ٢١]

خشنودى دست نیابند ؟ که رنگ خدا بهترین رنگهاست؛ »صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً«.

[ - »رنگ خدا و چه رنگى از رنگ خدا بهتر است ؟« بقره : ١٣٨]

و البته این متاع گرانبها بعد از گذر از ریشه کن نمودن رذیله ریا و تظاهر، در مقام تخلیه بوسیله توجّه به عواقب سوء و نتایج شوم این رذیله است که به چنگ حاجیان مى‏افتد، توجّه به این نکته پر اهمیّت که رنگ ریا و تظاهر، آدمى را تا سر حدّ شرک ساقط مى‏کند؛ »وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بَطَراً وَ رِئاءَ النَّاسِ وَ یَصُدَّونَ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ وَ اللَّهُ بِما یَعْمَلُونَ مُحیطٌ«.

] - »همانند آن کسان مباشید که سرمست غرور و براى خودنمایى از دیار خویش بیرون آمدند، دیگران را از راه خدا باز داشتند و خدا به هر کارى که مى‏کنند، احاطه دارد.« انفال : ٤٧]

سالک، پس از مقام تخلیه و تحلیه و مداومت و استمرار بر دو عنصر »عدالت« و »اخلاص«، مى‏باید به وسیله ریاضات دینیّه بویژه تداوم در تلاوت قرآن همراه با تفکّر در آن، دعا و تضرّع به درگاه خداوند متعال و توسّل و توجّه به پیشگاه اهل بیت علیهم‏السلام بالأخص مصداق حاضر ولایت محمّدیه، محوریّت عالم امکان، ولىّ اللَّه الاعظم - ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء - به مقام »تجلیه« صعود کند.

تجلیه؛ و حقیقت این مقام بالاتر از آن است که در تصوّر هر کس آید و این مرتبتى است که نصیب اوحدىّ از اولیاى الهى مى‏شود. در این مقام، قلب سالک به نور خدا منوّر مى‏شود؛ »وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً یَمْشى بِهِ فِى النَّاسِ« تا در] - »و نورى بر او قرار دادیم که با آن در میان مردم راه برود« انعام : ١٢٢[این سفر مبارک در سایه‏بان الطاف حق بتواند به مقام عبودیت نائل گردد و بدین ترتیب ارزش‏ها را از ضدّ ارزش‏ها و ارزشمندان را از دون قیمتان و پاکان را از ناپاکان و خواستهاى تعالى بخش خدا را از خواهشهاى ذلّت آفرین نفس و هوا و هوس، تمیز دهد؛ »اِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً«.

[ - »اگر از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید براى شما وسیله‏اى براى جدایى حق از باطل قرار مى‏دهد« انفال : ٢٩]

تجلّى انوار الهى با قلب سالک، نه آن مى‏کند که در گفت و شنود آوریم، تنها باید به آن مرتبت رسید تا طعم شیرین و روح افزاى آن را چشید.

مجموع این مقامات پنج گانه منزل اوّل در کلام بلند و ارجمند امام صادق‏علیه‏السلام که در مصباح الشریعه از آن حضرت نقل کرده، جلوه‏گر و نمایان است:

«اِذا أَرَدْتَ الْحَجَّ فَجَرِّدْ قَلْبَکَ ِللَّهِ - عَزَّوَجَلَّ - مِنْ قَبْلِ غُرْمِکَ مِنْ کُلِّ شاغِلٍ وَ حَجْبِ کُلِّ حاجِبٍ وَ فَوِّضْ اُمُورَکَ کُلَّها اِلى خالِقِکَ وَ تَوَکَّلْ عَلَیْهِ فى جَمیعِ ما یَظْهَرُ مِنْ حَرَکاتِکَ وَ سَکَناتِکَ، وَ سَلِّمْ لِقَضائِهِ وَ حُکْمِهِ وَ قَدَرِهِ وَ دَعِ الدُّنْیا وَ الراحَةَ وَ الْخَلْقَ وَ أخرج مِنْ حُقُوقٍ تَلْزِمُکَ مِنْ جَهَةِ الْمَخْلُوقینَ وَ لاتَعْتَمِدْ عَلى زادِکَ وَ راحَتِکَ وَ اَصْحابِکَ وَ قُوَتِکَ وَ شَبابِکَ وَ مالِکَ، فَاِنَّ مَنِ ادَّعى رِضَا اللَّهِ وَ اعْتَمَدَ عَلى شَىْ‏ءٍ صَیَّرَهُ عَلَیْهِ عَدُوّاً وَ وَبالاً لِیَعْلَمَ اَنَّهُ لَیْسَ لَهُ قُوَّةٌ وَ لا حیلَةٌ وَ لا لِأَحَدٍ اِلّا بِعِصْمَةِ اللَّهِ تَعالى وَ تَوفیقِهِ، وَ اسْتَعِدَّ اسْتِعْدادَ مِنْ لایَرجُو الرُّجُوعَ وَ اَحْسِنِ الصُّحْبَةَ وَ راعِ اَوقاتِ فَرائِضِ اللَّهِ وَ سُنَنِ نَبِیِّهِ صلى الله وعلیه وآله وسلم وَ ما یَجِبُ عَلَیْکَ مِنَ الأَْدَبِ وَ الْاِحْتِمالِ وَ الصَّبْرِ وَ الشُّکْرِ وَ الشَّفَقَةِ وَ السَّخاءِ وَ ایثارِ الزَّادِ عَلى دَوامِ الأَْوقاتِ.»

- [مصباح الشریعه، باب ٢٢]

هر گاه خواستى حجّ به جاى آورى، پس قلب خود را پیش از آغاز عمل از هر گونه مشغول کننده و مانع و حاجب، براى خداى متعال بر کنار کن و جریان امور خویش را به خداوند واگذار و در تمام حرکات و سکنات خود، خالق خویش را وکیل قرار ده و در برابر فرمان و حکم و تقدیر او مطیع و تسلیم باش و دنیا و آسودگى و مردمان را رها کن و خود را از حقوق مردم خارج کن (تا مردم از تو طلبکار و ناراضى نباشند) و (در این راه) به زاد و توشه و یاران و توانایى جوانى و ثروت خود اعتماد مکن، زیرا آن کس که دعوى مقام رضا و تسلیم الهى کند و با این حال به چیز دیگرى اعتماد کند، خداوند همان چیز را دشمن و موجب ضرر و وبال او مى‏گرداند تا او بفهمد و بداند که نه او و نه هیچ کس را قدرت و تدبیرى نیست مگر به عصمت و توفیق اعطا شده از جانب خداوند، و (در این سفر) به اندازه‏اى خود را آماده و مستعدّ کن که گویا امید مراجعت براى تو نیست و در مصاحبت و رفاقت و همراهى با دیگران، خوش رفتار و نیکو کردار باش و پیوسته اوقات واجبات الهى و سنن رسول محمدى‏صلى الله وعلیه وآله وسلم را و آنچه بر تو واجب است از آداب عرفى و تحمّل و بردبارى در برابر ناراحتیها و ابتلائات و شکر نعمتهاى خداوندى و گشاده دستى و بخشش، مراعات نما.

از امام صادق علیه‏السلام در ادامه این روایت، بیانات گهربارى نقل شده است که در منازل بعدى از آن سود خواهیم جُست.

منزل دوّم : سیر من الحقّ فى الحقّ

مشتمل بر اعمالى است :

١) احرام؛ مقدّمه احرام، غسل احرام است، حقیقت این غسل توبه و رجوع است؛ »اِغْسِلْ بِماءِ التَّوبَةِ الْخالِصَةِ ذُنُوبَکَ وَ اَلْبِسْ کِسْوَةَ الصِّدْقِ وَ الصَّفاءِ وَ الْخُضُوعِ وَ الْخُشُوعِ« در مقام احرام باید معاصى و گناهان سابق را به] - مصباح الشریعه، باب ٢٢]

یادآورد و آن را با آب توبه شستشو دهد و آنگاه لباس صداقت و صفا و خضوع و ترس را به تن کند.

احرام در حج؛ نظیر تکبیرة الاحرام در نماز است، همانگونه که نمازگزار به واسطه گفتن تکبیرة الاحرام باید تمام توجّهش به جانب معشوق باشد، و از ابتداى نماز تا انتهاى آن، چیزى و کسى او را مشغول نکند، همچنین است احرام حج. احرام؛ یعنى پشت کردن به دنیا و آنچه در دنیاست و رو نمودن به خدا و رضایت خدا و اجابت امر خدا، چنانچه از امام صادق علیه‏السلام نقل شده است : »أَحْرِمْ مِنْ کُلِّ شَىْ‏ءٍ یَمْنَعُکَ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ یَحْجُبُکَ عَنْ طاعَتِهِ« و نیز] - »محرم شو از هر چیزى که تو را از یاد خدا منع مى‏کند و از بندگى او باز مى‏دارد« مصباح الشریعه، باب ٢٢]

درگاه احرام، مى‏باید متذکّر مرگ و کفن و قبر شود که روزى با این هیئت خداى را ملاقات خواهد کرد و در موقع گفتن لبّیک که تکمله مقام احرام است. توجّه به این که خداوند او را دعوت کرده است و او با این الفاظ، حضرتش را اجابت مى‏کند.

»وَ لَبَّ بِمَعْنى اِجابَة صافِیَة زاکِیَة ِللَّهِ - عَزَّوَجَلَّ - فى دَعْوَتِکَ مُتَمَسِّکاً بِعُرْوَتِهَ الْوُثْقى«.

[ - مصباح الشریعه، باب ٢٢]

و از تلبیات خود، قصد کند پاسخ دادن خداوند را با نهایت صفاى خاطر و خلوص نیّت، در حالى که به عروة الوثقاى حق و به حقیقت ایمان، تمسّک مى‏جوید.

٢) طواف؛ طواف تشبّهى است به فرشتگانى که پیرامون عرش خداوند دائم در طوافند؛ »وَ تَرَى الْمَلائِکَةَ حافّینَ مِنْ حُولِ الْعَرْشِ یُسَبِّحُونَ بِحَمْد رَبِّهِم« همانگونه که طواف آن ملائکه، نشانه عشق آنها به خداوند است،] - »فرشتگان را مى‏بینى که بر گرد عرش خدا حلقه زده‏اند و پروردگار خود را حمد مى‏کنند « زمر : ٧٥]

طواف بنده نیز نشانه عشق بنده به خداست »طِفْ بِقَلْبِکَ مَعَ الْمَلائِکَةِ حَولَ الْعَرْشِ کَطَوافِکَ مَعَ الْمُسْلِمینَ بِنَفْسِکَ حَولَ الْبَیْتِ«؛ »آن چنانکه جسمت] - مصباح الشریعه، باب ٢٢]

پیرامون بیت خدا دور مى‏زند، با قلب خود گرداگرد عرش خداوند طواف کن«.

تکرار طواف به منظور پیدا شدن مقام تسلیم و عبودیت است، وبا حصول این مرتبه، دریده شدن حجابها و پس از آن آراسته شدن به زینت ذلّت و مسکنت در مقابل حق، تواضع و حلم در مقابل خلق، و زهد و سخاوت و قناعت در برابر دنیا (مقام تخلیه و تحلیه) مى‏باشد، در آن حال است که نور خدا در دل او جلوه‏گر مى‏شود (مقام تجلیه) و راههاى سلامتى یکى پس از دیگرى براى او کشف مى‏گردد و از ظلمتها (ظلمت صفات رذیله، ظلمت نفس امّاره، ظلمت متابعت از طاغوتهاى انسى و جنّى، ظلمت هوا و هوس، ظلمت غم و اضطراب) به نور مطلق کشانده مى‏شود و مورد عنایت خاصّ خداوند واقع مى‏گردد که خواه ناخواه به مقام لقاء و فناء که همان انتهاى صراط مستقیم است مى‏رسد؛ »قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبینٌ، یَهْدى بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلُ السَّلامِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ اِلَى النُّورِ بِاِذْنِهِ وَ یَهْدیهِمْ اِلى صِراطٍ مُسْتَقیمٍ«.

[ - مائده : ١٥ و ١٦]

٣) نماز طواف؛ طواف کننده چون بواسطه طواف به مقام عبودیت مى‏رسد باید نماز شکر به جاى آورد. و چون بواسطه رسیدن به مقام بندگى و تذلّل، معراج براى او واجب مى‏شود، باید به نماز بایستد، زیرا معراج مؤمن همان نماز است، چون نماز مکالمه بین بنده و خداست. و چون توسّل به اهل‏بیت در هر حال یک امر ضرورى است، تشهّد و سلامهاى این نماز، به منزله مکالمه بین عبد و اهل بیت علیهم‏السلام است و این توسّل با بیعتى که پس از این نماز به وسیله استلام حجر صورت مى‏پذیرد، ادامه و استمرار مى‏یابد. استلام حجر الاسود و بوسیدن آن به منزله تجدید میثاق و عهد با رسول گرامى اسلام است.

امام صادق علیه‏السلام نیز فرموده‏اند که در هنگام استلام حجر این چنین گفته شود : »أَمانَتى أَدَّیْتُها وَ میثاقى تَعاهِدْتُهُ لِتَشْهَدَ لى بِالْمُوافاة« »امانتى را که به] - وسائل الشیعه، ج ٩، ص ٤٠٧، ح ١٧]

گردن من بود (حجّ) ادا نمودم و پیمان خود را بر عهده گرفتم، تا تو در روز جزا بر وفادارى من گواه باشى«.

پس استلام حجر نیز یک میثاق قلبى است که جایگاه آن دلهاى حاجیان است و نیز تجسّم خضوع در برابر عزّت خداوند و نشانه رضایت به تقدیر اوست »وَ اسْتَلِمِ الْحَجَرَ رَضىً بِقِسْمَتِهِ وَ خُضُوعاً لِعِزَّتِهِ«.

[ - مصباح الشریعه، باب ٢٢]

٤) سعى بین صفاه و مروه؛ این عمل خاطره شیرینى است از پیامبر بزرگ خداوند که پروردگار عالم در قرآن او را به خُلَّت پذیرفته است؛ »وَ اتَّخَذَ اللَّهُ اِبْراهیمَ خَلیلاً« پیامبرى که مقام عبودیت و تسلیم او را پروردگار عالم] - »خدا ابراهیم را به دوستى خود انتخاب کرد « نساء : ١٢٥]

امضا کرده است »اِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ اِسْلِمْ قالَ اَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمینَ«.

[ - »(بخاطر بیاور) هنگامى را که پروردگار به او گفت اسلام بیاور (و تسلیم در برابر حق باش او فرمان پروردگار را از جان و دل پذیرفت) گفت در برابر پروردگار جهانیان تسلیم شدم« بقره : ١٣١]

سعى بین این دو کوه، تجسّم امیدوارى زنى است که با امید به رحمت خداوند در بیابان بى آب و علف براى به دست آوردن آبى براى کودکش در تکاپوست، و با تلاطم درونى، از صفا به مروه و از مروه به صفا مى‏رود و به عبارت دیگر از صداقت به مروّت و مردانگى و از مردانگى به صداقت و صفا مى‏رود و سرانجام با خلوصش از نظر برون به آب زمزم و از جنبه درون به آب حیات مى‏رسد، و در اثر صبر و تحمل و کوشش و استقامت، خانه خدا را آباد و نسل خود را به وجاهت مى‏رساند، این خاطرات اگر چه تلخ است، امّا شیرین است تلخى اضطراب و تلاطم ممزوج به شیرینى جوشش و نزول رحمت.

شعف که مرتبه‏اى از عشق است در حالى که با سوزندگى همراه است لذّت‏آور است و در حالى که لذّت آور است دل عاشق را و سراپاى او را چون شمع مى‏سوزاند. پس حاجیان باید در میان صفا و مروه درس عشق و ایثار و گذشتن از همه چیز براى خدا را از حضرت ابراهیم و یارانش بیاموزند؛ »قَدْ کانَتْ لَکُمْ اُسْوِةٌ حَسَنَةٌ فى اِبْراهیمَ وَ الَّذینَ مَعَهُ« و از این رو آن کس که] - »براى شما تأسى نیکى در زندگى ابراهیم و کسانى که با او بودند وجود داشت« ممتحنه : ٤]

سعى‏بین صفا و مروه کند و هنوز روح خودیّت و منیّت، در او زنده باشد، به حقیقت سعى نرسیده است. اگر برابر برخى از روایات در این مکان شیطان بر ابراهیم علیه‏السلام مجسّم گشته و حضرتش با سعى خود او را تعقیب کرده تا از ساحت مقدّس بیت اللَّه دور سازد، پس حاجى سالک نیز با این عمل، حرکت] - وسائل الشیعه، ج ٩، ص ٥١٣، ح ١٢]

ابراهیم خلیل را تکرار مى‏کند و شیطان را از قلب خود که نه تنها خانه خدا که »عرش قدس الهى « است مى‏راند و با هروله کردن، از هوا و هوس خود فرار مى‏کند و از قدرت و شخصیت خود، تبرّى مى‏جوید؛ »وَ هَرْوِلْ هَرْوَلَةً هَرَباً مِنْ هَواکَ وَ تَبَرِّیاً مِنْ جَمیعِ حَولِکَ وَ قُوَّتِکَ« و به این وسیله روح و درون خود را] - مصباح الشریعه، باب ٢٢]

براى لقاء و دیدار یار، پاک و پاکیزه و آماده مى‏گرداند »وَ صَفَّ رُوحَکَ وَ سِرَّکَ لِلِقاءِ اللَّهِ یَومَ تَلْقاهُ بِوُقُوفِکَ عَلَى الصَّفاء« و با نفى صفات و شخصیات کاذب] - مصباح الشریعه، باب ٢٢]

و مجازى و ساختگى خویش، مردانه در مقابل صفات جلال و جمال پروردگارش، مقام بندگى و فقر و فنا برقرار مى‏سازد »وَ کُنْ ذا مُرُوَّةٍ مِنَ اللَّهِ تَقِیاً أَوصافِکَ عِنْدَ الْمَرْوَة«.

[ - مصباح الشریعه، باب ٢٢]

٥) تقصیر؛ تقصیر توجّه از عالم ملکوت، به عالم ناسوت است. توجّه از لذّات روحى به سوى لذّات جسمى و توجّه از وحدت به کثرت است. تقصیر، تحلیل بعد از تحریم است؛ به این معنا که آنچه قبل از احرام براى محرم حلال نبود، اینک به واسطه احرام، طواف، نماز، سعى بین صفا و مروه و تقصیر، حلال شده است. تجلّى نور خدا، نظر به عالم ملکوت، لیاقت نیل به مراتب یقین و دیده بصیرت، که تماماً براى او حرام بود اینک حلال شده است؛ چرإ؛ر که حاجىِ سالک، صفات شیطانى خود را تقصیر کرده است و مگر نه این که »لَو لا اَنَّ الشَّیاطینَ یَحُومُونَ عَلى قُلُوبِ بَنى آدَم لَنَظرُوا اِلى مَلَکُوتِ السَّمواتِ وَ الْاَرْض« اگر نبود آن که شیاطین بر دلهاى فرزندان آدم هجوم مى‏برند، هر] - بحار الانوار، ج ٧، ص ٥٩، ح ٣٩]

آینه دیده آنان به ملکوت آسمانها و زمین، روشن مى‏گشت«.

٦) حرکت به سوى عرفات؛ پس از توجّه به نفس و تمایلات؛ این بار توجّه به خداوند، توجّه به سرزمینى که جاذبه ملکوتى سراسر آن را فرا گرفته است، شتافتن به سوى جذب، جذب کهربائى یار، از دلهاى بیقرار، جذب »وجودِ واقعى« »وجود نما« را، جذب عاشق معشوق را، و به عبارت رساتر جذب خدا بنده را، و حبّذا بر این جذبه شیرین »هَنیئاً لِاَرْبابِ النّعیمِ نَعیمُهُمْ«.

عرفه؛ یعنى اعتراف بندگان در پیشگاه حق »وَ اعْتَرِفْ بِالْخَطایا بِعَرَفات«.

] - »و در عرفات به گناهان خویش اعتراف کن« مصباح الشریعه، باب ٢٢]

عرفه؛ یعنى کسب معرفت، معرفت مبدأ و معاد و تجدید عهد با توحید »وَ جَدِّدْ عَهْدَکَ عِنْدَاللَّهِ بِوَحْدانِیَّتِهِ« معرفت نبوّت و ولایت، معرفت آفاق و] - »و در عرفات، عهد خود به وحدانیت خداوند را نزد او تجدید کن« مصباح الشریعه، باب ٢٢]

انفس، معرفت ربط آنها با خدا، (ربط حادث با قدیم) معرفت قیّومیّت حقّ و فقر محض خلق، و به عبارت رساتر، معرفت به این که »لَیْسَ فِى الدَّارِ غَیْرُهُ دَیَّار«.

[ - »در خانه، غیر از خداى، خانه نشینى نیست«. ]

عرفه؛ یعنى دیارى که انسان سالک مى‏تواند با توجّه و تضرّع و دعا و توسّل مخصوصاً به حضرت ولىّ عصر - عجّل اللَّه تعالى فرجه الشریف - که در آن سرزمین حضور دارد و حاجیان همگى در محضر اویند به مرتبه بالاى یقین برسد.

عرفه؛ جایگاه صعود از »علم الیقین« به »عین الیقین« و از »عین الیقین« به »حقّ الیقین« است و آن کس که در عرفات نتواند به معرفت آنچه گفته آمد، نائل شود، در حقیقت عرفات نرفته است؛ کسى که از جاذبه خدا و نبوّت و ولایت - که سراسر آن سرزمین پاک را فرا گرفته است - بهره‏اى نبرد، در حقیقت عرفات او رفع تکلیفى بیش نبوده است و او از محدوده فقه به سوى قلمرو بیکران »فقهِ فقه« خارج نگشته است.

٧) حرکت به جانب مشعر؛ مشعر نزد خداوند متعال، از درجه خاصى برخوردار است، از این جهت در قرآن با صفت حرام و احترام از آن یاد مى‏شود: »فَاِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْکُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرام« چنانکه گاهِ] - »و هنگامى که از عرفات کوچ کردید، خدا را نزد مشعر الحرام یاد کنید« بقره : ١٩٨]

منزل کردن در آن دیار، (بین الطلوعین) نزد یار، برترین ساعات شبانه روز است و آنچه خداوند در قرآن در این مکان قدسى و در این زمان مقدّس خواسته است، ذکر خداست، با یاد خدا کسب شعور و کیاست و فطانت و دقّت و ظرافت نمودن، سرایت دادن ایمان از دل به تمام اعضا و مشاعر، مشعر به ما مى‏آموزد آنچه از عرفه برداشت کرده‏اى در اینجا به واسطه یاد خدا در دل رسوخ ده، و از دل به چشم و گوش و زبان و تمامى اعضا جارى کن تا کلیه مشاعر، حیات دوباره‏اى پیدا کنند و به این وسیله از نردبان روح به سوى ملأ اعلى صعود کن : »وَ اصْعِدْ بِرُوحِکَ اِلَى الْمَلا َِ الْأَعْلى بِصُعُودِکَ اِلَى الْجَبَل« از] - »و با صعود بر کوه مشعر، از نردبان روحت به سوى ملأ اعلى صعود کن« مصباح الشریعه، باب ٢٢]

این رو، در این سرزمین هم خداى را با اطمینان براى نیل به مقام قرب مى‏خواند : »وَ تَقَرَّبْ اِلَى اللَّهِ ذا ثِقَةٍ بِمُزْدَلَفَة«.

[ - »و به گاه وقوف در مشعر، به خداوند تقرب جو، در حالى که به او اطمینان مى‏ورزى« مصباح الشریعه، باب ٢٢]

٨) حرکت به سوى منا؛ منا یعنى رجاء، نیکا که این نامِ گویا، در هاله‏اى از نور نهفته است.

منا؛ یعنى سرزمین امید، رحمت، مغفرت، فضل، کرامت، استجابت دعا، سعادت و خیر دنیا و آخرت. و چرا چنین نباشد ؟! عاشق از معشوق پس از وصل چه مى‏خواهد ؟! توجه، تلطّف، عنایت، ادامه.

سالک، پس از گذشتن از عرفات و مشعر و رسیدن به مقام وصل، از مولى چه مى‏خواهد ؟ آنچه را که او به حق مستحقّ آن است؛ »وَ لا تَتَمَنَّ ما لا یَحِلُّ لَکَ وَ لا تَسْتَحِقُّه«.

[ - »و در هنگام وقوف در منا، آرزو مکن آنچه را که بر تو حلال نیست و تو استحقاق آن را ندارى« مصباح الشریعه، باب ٢٢. ]

از اینرو مى‏توان گفت بهترین لذّتها در حجّ، لذّت امید بنده به خدا در منا است و شاید این که منا در میان همه اعمال مدّتش بیشتر است، براى همین باشد که امید و رجاء بنده، نزد خدا، بهترین عبادات و بالاترین مقامات است.

٩) رمى جمرات؛ بنده‏اى که به مقام قرب رسیده است؛ از آنچه بیمناک است و باید بیمناک باشد، و آنچه باید همیشه با آن در ستیز باشد، طاغوتهاست، طاغوت‏درون؛ یعنى نفس‏امّاره و طاغوت برون، شیاطین جنّى و شیاطین انسى. سالک از قرآن آموخته است که : طاغوت درون (نفس امّاره) خطرناکترین طاغوتهاست »اِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ اِلاّ ما رَحِمَ رَبّى« پس] - »نفس به بدیها امر مى‏کند مگر آنچه را که پروردگارم رحم کند« یوسف : ٥٣]

چون وارد منا مى‏شود اوّلین عملى که باید انجام دهد، رمى جمره عقبه است که شاید اشاره به طاغوت بزرگ؛ یعنى نفس امّاره باشد، رمى جمره عقبه، یعنى طرد نفس امّاره، یعنى پایمال کردن هوا و هوس؛ »وَ ارْمِ الشَّهَواتِ وَ الْخَساسَةَ وَ الدِّنائَةَ وَ الذَّمیمَةَ عِنْدَ رَمْىِ الْجَمَرات«.

[ - »و هنگام رمى جمرات، رمى کن خواهشهاى نفسانى و خست و پستى و دیگر صفات زشت را« مصباح الشریعه، باب ٢٢]

آنگاه اگر با رمى جمره عقبه پاى بر نفس امّاره گذارد، قدم بعدى، مقام وصل و لقاء است؛ زیرا میان بنده و خدا یک قدم بیش فاصله نیست، اگر بنده از هوا و هوس گذشت و این گام بلند را طى کرد گام بعدى گام عزم به سوى مقام لقاست. حاجیان در آن روزها که در وادى منا، رحل اقامت افکنده‏اند باید که رمى جمرات سه گانه کنند و این یعنى طرد طاغوت درون (نفس امّاره) و طاغوت برون از شیاطین جنّى (ابلیس و اعوان او) و شیاطین انسى (دشمنان دین و انسانیّت)، از اینرو رمى جمراتِ ثلاث، طرد همه طاغوتها و اعلام جنگ و ستیز بى‏پایان با آنهاست.

ذبح قربانى

١٠) ذبح قربانى؛ قربانى سنّتى است که تنها از تقوا پیشگان پذیرفته مى‏شود »اِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَر« و آن رمز] - »هنگامى که هر کدام (هابیل و قابیل) عملى براى تقرب (به پروردگار) انجام دادند اما از یکى پذیرفته شد و از دیگرى پذیرفته نشد« مائده : ٢٧]

گذشت و فداکارى در راه محبوب و رمز محبّت و عشق است؛ چرا که به گاهِ قربانى نمودن، حاجى سالک حنجره هواى خویش و طعمش به مردمان را پاره مى‏کند؛ »وَ اذْبَحْ حَنْجَرَتَىِ الْهَوى وَ الطَّمَعِ عِنْدَ الذَّبیحَة«.

[ - مصباح الشریعه، باب ٢٢]

قربانى در منا زنده کردن خاطره بزرگ حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل علیهماالسلام نیز هست، آنگاه که از سوى محبوب خطاب به ابراهیم‏علیه‏السلام امر آمد که جوانت را در منا ذبح کن و آن حضرت امر محبوب را به فرزندش حضرت اسماعیل‏علیه‏السلام گوشزد کرد و او با کمال رغبت پذیرفت؛ »یا اَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمِرُ« و هر دو با کمال شوق و عشق، تا سر حدّ ذبح جلو رفتند، و آنگاه از] - »پدرم ! هر چه دستور دارى اجرا کن« صافات : ١٠٢]

سوى محبوب ندا آمد که از امتحان پیروز بدر آمدید؛ »قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا«.

[ - »آنچه را در خواب مأموریت یافتى انجام دادى« صافات : ١٠٥]

١١) حَلْق یا تقصیر؛ تراشیدن سر یا اصلاح سر و صورت؛ یعنى تراشیدن باقى مانده کدورتها، رذالتها و اصلاح دل از زنگار منیّتها و خودیّتها؛ زیرا سالک هر چه خود سازى کند، باز باید بداند که ریشه‏هاى رذالت تا عمق جان وى را فرا گرفته است. از اینرو، پس از تراشیدن سر یا اصلاح سر و صورت، که رمز ریشه کن کردن صفات رذیله است، اگر حاجى سالک از منزل تخلیه نگذشته باشد باید بداند که در این امتحان الهى پیروز نگشته است، گرچه رفع تکلیف از او شده باشد. در باب تقصیر، پیش از این سخن گفتیم.

١٢) طواف نساء؛ بواسطه حلق یا تقصیر، آنچه براى حاجى حرام بوده حلال مى‏شود، جز بوى خوش و تمتّع از غریزه جنسى، و تحلیل این دو متوقّف بر آن است که از منا به سوى خانه خدا باز گردد و طواف و نماز طواف و سعى بین صفا و مروه و در پایان طوافى بنام طواف نساء بجاى آورد، آنگاه بوى خوش و تمتّع از غریزه جنسى نیز بر او حلال مى‏شود و شاید رمز آن این است که سالک هر چه از نظر مقام و منزلت بالا باشد و به مقام تجلیه و لقاء نیز رسیده باشد، تسلّط او بر غریزه جنسى، احتیاج به مقام بالاتر و عنایت افزونتر دارد؛ »وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِه وَ هَمَّ بِها لَو لا اَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ« یوسف صدّیق علیه‏السلام] - »آن زن قصد یوسف را کرد، و او نیز اگر برهان پروردگار را نمى‏دید - قصد وى را مى‏نمود« یوسف : ٢٤]

که در امتحانات الهى یکى پس از دیگرى کسب توفیق نمود امّا در برابر غریزه جنسى، احساس ناتوانى مى‏کند و مى‏گوید: این خدا بود که مرا نجات داد نه خودم، و اگر او نبود در امتحان باز مانده بودم »وَ الّا تَصْرِفْ عَنّى کَیْدَهُنَّ اَصْبُ اِلَیْهِنَّ وَ اَکُنْ مِنَ الْجاهِلینَ« بنابراین طواف نساء درس آموزنده‏اى است براى] - »و اگر مکر و نیرنگ آنها را از من بازنگردانى، قلب من به آنها متمایل مى‏گردد و از جاهلان خواهم بود« یوسف : ٣٣]

همه سالکان و بویژه جوانان.

١٣) زیارت مدینه؛ پس از اتمام، مکمّل اعمال سالکان، تشرّف به مدینه منوّره و زیارت مرقد پیغمبر اکرم و حضرت زهرا و ائمه بقیع علیهم‏السلام است و حجّ بدون زیارت آنان ناقص و نظیر تمسّک به قرآن منهاى ولایت است، از این جهت در روایات اهل بیت علیهم‏السلام وارد شده است که زیارت مدینه منوّره، اتمام حجّ است.

[ - وسائل الشیعه، ج ١٠، ص ٢٥٤ و ٢٥٥]

در قرآن شریف از توسّل به اهل بیت علیهم‏السلام با عنوان »اِبْتِغاءُ الْوَسیلَةِ اِلَى اللَّهِ تَعالى« یاد شده است؛ »یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا اِلَیْهِ الْوَسیلَةَ« و از] - »اى کسانى که ایمان آورده‏اید، پرهیزکارى پیشه کنید و وسیله‏اى براى تقرب به خدا انتخاب نمایید« مائده : ٣٥]

برترین توسّلات، دعا و استغفار در مراقد و مزارات مطهّر آنان است، که در حقیقت دعا و استغفار در محضر آنهاست و از موارد ویژه استجابت دعا و آمرزش گناهان، عرض و انجام این اعمال در محضر منوّر آن حضرات است : »وَ لَو اَنَّهُمْ اِذْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ جاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوّاباً رَحیماً« و از این جهت در روایات اهل بیت‏علیهم‏السلام سفارش بسیارى بر] - »و اگر این مخالفان هنگامى که به خود ستم مى‏کردند (و فرمانهاى خدا را زیر پا مى‏گذاردند) به نزد تو مى‏آمدند و از خدا طلب آمرزش مى‏کردند و پیامبر هم براى آنها استغفار مى‏کرد، خدا را توبه پذیر و مهربان مى‏یافتند« نساء : ٦٤]

زیارت قبور اهل بیت شده است؛ از جمله: حضرت زهرا علیهاالسلام فرمودند: هر کس سه روز حضرت رسول صلى الله وعلیه وآله وسلم را زیارت کند، بهشت براى او واجب مى‏شود] - وسائل الشیعه، ج ١٠، ص ٢٨٧]

و نیز در روایتى از حضرت رضا علیه‏السلام مى‏خوانیم که : »زیارت حضرت رسول، زیارت خداست« و یا در روایت دیگرى از امام صادق علیه‏السلام آمده است که :] - وسائل الشیعه، ج ١٠، ص ٢٥٥]

»براى هر امام بر ذمّه پیروانش، عهدى است و به تحقیق، زیارت قبور آن امامان، از نهایت وفادارى شیعیان بدان عهد است، پس هر آن کس که ائمه‏علیهم‏السلام را - در حالى که راغب در زیارت آنان باشد - زیارت کند، آن امامان، در روز جزا شافعان وى خواهند بود.

[ - وسائل الشیعه، ج ١٠، ص ٢٥٣]

و مراعات چند چیز براى زائرانى که به این توفیق عظیم رسیده‏اند ضرورى است :

١) توجّه به این که در محضر آنان هستند، و گفتار و کردار و افکار و نیّات آنها در محضر آنهاست؛ »قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرىَ اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ«] - »بگو عمل کنید، خداوند و فرستاده او و مؤمنان اعمال شما را مى‏بینند« توبه : ١٠٥]

از این جهت باید با دلى پاک و ضمیرى خالص و با ادب در گفتار و کردار و پس از اجازه خواستن، وارد حرم مطهّر شوند؛ »یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِىِّ اِلّا اَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ« و شاید حتّى بلند خواندن زیارت در آنجا سزاوار] - »اى کسانیکه ایمان آورده‏اید وارد خانه‏هاى پیامبر نشوید مگر با اجازه« احزاب : ٥٣]

نباشد چه رسد به گفتگو با دیگران؛ »لا تَرْفَعُوا اَصْواتَکُمْ فَوقَ صَوتِ النَّبِىّ« ] - »صداى خود را فراتر از صداى پیامبر نکنید« حجرات : ٢]

و ادب در ایستادن و نشستن باید مراعات شود؛ نظیر کسى که در محضر آنها مى‏نشیند.

این آداب از آنروست که رسول اکرم و ائمه صلى الله وعلیه وآله وسلم اصدق مصادیق انسان کاملند و انسان کامل همواره زنده و شاهد است و از اینرو در محضر انور آنان به هنگام اذن دخول مى‏خوانیم: »وَ اَعْلَمُ اَنَّ رَسُولَکَ وَ خُلَفائَکَ علیهم‏السلام اَحْیاءٌ عِنْدَکَ یُرْزَقُونَ، یَرَونَ مَقامى وَ یَسْمَعُونَ کَلامى وَ یَرُدُّونَ سَلامى وَ اَنَّکَ حَجَبْتَ عَنْ سَمْعى کَلامَهُمْ وَ فَتَحْتَ بابَ فَهْمى بِلَذیذِ مُناجاتِهمْ ...«

[ - »و من یقین دارم که رسول و خلفاى تو در نزد تو زنده‏اند و روزى داده مى‏شوند، مقام مرا مى‏نگرند و کلام مرا مى‏شنوند و سلام مرا پاسخ مى‏دهند و اینک تو بر گوش من از کلام آنان پرده افکنده‏اى ولى باب التذاذ از مناجات با آنان را بر رویم گشوده‏اى « در اذن دخول حرمهاى شریف، کتب ادعیه ]

٢) آمادگى براى رفتن به حرم، براى گرفتن فیض؛ بعبارت دیگر آمادگى براى وصل، چنانکه از علّامه مجلسى قدس سره نقل شده است که پس از تشرّف به نجف اشرف، پیش از زیارت قبر مطهّر امیر مؤمنان، براى آمادگى، روزها را در وادى السلام نجف در مقام قائم - عجّل اللَّه تعالى فرجه - و شبها را در رواق مطهّر حرم، به ریاضت مشغول شده و پس از مدّتى با آمادگى به زیارت قبر مطهّر نائل گشته است.

٣) توجّه به این که گناه مخصوصاً حقّ الناس موجب دل آزردگى اهل بیت علیهم‏السلام است و این مضمون که هر گونه ستم به شیعیان ما در حکم ظلم به ماست، به صورت متواتر در روایات وارد است.

جهت خشنود ساختن اهل بیت علیهم‏السلام به واسطه تصمیم جدّى بر این که تا بتواند کمک و اعانت به همنوعان و بویژه شیعیان را ترک نکند و تصمیم جدّى بر این که ظلم و اجحاف به دوستان آنها نداشته باشد و با این توبه و تصمیم وارد حرم شود.

٤) همّت او در زیارات بلند باشد، فقط به خواستن حوائج دنیوى یا اخروى اکتفا نکند بلکه اینگونه حوائج را به خود آنها واگذارد، »عِلْمُهُمْ بِحالِنا حَسْبُنا مِنْ سُؤالِنا« بلکه همّت او این باشد که از نور آنها منوّر شود، از ولایت تکوینى آنها در جهت عروج استفاده کند؛ زیرا کسى مى‏تواند به مقام فنا و لقاء برسد که داراى چند چیز باشد؛ بُراق براى عروج، زاد و راحله براى راه، راهنما براى گم نشدن و رسیدن به مطلوب، و نور براى استفاده کردن از آن در ظلمتها.

براق این راه براى انسان، بُعد ناسوتى اوست که به آن جسم مى‏گویند لذا قرآن براى تقویت این براق سفارش کرده است؛ »وَ ابْتَغِ فیما آتاکَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصیبَکَ مِنَ الدُّنْیا«.

[ - »در آنچه خدا به تو داده، سراى آخرت را جستجو کن و بهره‏ات را از دنیا فراموش نکن « قصص : ٧٧]

زاد و راحله؛ تقوا و روح خدا ترسى است که از دیدگاه قرآن بهترین توشه است؛ »تَزَوَّدُوا فَاِنَّ خَیْرَ الّزادِ التَّقْوى«.

[ - »زاد و توشه تهیه کنید که بهترین زاد و توشه، پرهیزکارى است« بقره : ١٩٧]

و نور این راه، که انسان را از ظلمتها نجات مى‏دهد، قرآن است؛ »قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبینٌ«.

] - »از طرف خدا نور و کتاب آشکارى به سوى شما آمد« مائده : ١٥]

و راهنما، اهل‏بیت‏علیهم‏السلام هستند که بدون آنها هیچ موجودى به کمال نخواهد رسید و هیچ انسانى به مقام وصل نائل نخواهد شد.

و در طریق سیر و سلوک نیز افرادى که از این راهنما استفاده نکردند، بجاى وصل براى آنها قطع حاصل شد و بجاى هدایت، در ظلمات ضلالت گرفتار شدند و از نظر قرآن، اهل بیت علیهم‏السلام و در زمان ما قطب عالم امکان و محور عالم وجود و واسطه بین غیب و شهود حجّة بن الحسن المهدى الموعود - عجّل اللَّه تعالى فرجه - هدایت این راه را به عهده دارند؛ »وَ جَعَلْناهُمْ اَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا«.

[ - »و آنها را پیشوایانى قرار دادیم که به فرمان ما مردم را هدایت مى‏کردند« انبیا : ٧٣]

بنابراین، توسّل هم یک امر لازم است و بهترین توسّلات زیارت قبور مطهّر آنهاست.

منزل سوّم : سیر من الحقّ الى الخلق

این منزل با بازگشت از مکّه و مدینه به وطن آغاز مى‏گردد و در این منزل مسئولیت، مشکل‏تر از منزل اوّل و دوّم است؛ زیرا در این منزل وظیفه سالک، وظیفه پیامبران الهى است چرا که حاجیان سالک، اینک باید به تبلیغ رسالتهاى الهى در میان دیگر مردمان بپردازند و این، عین وظیفه انبیا است؛ »اَلَّذینَ یُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ« در منزل اوّل و دوّم »خود سازى« بود و در این] - »(پیامبران پیشین) کسانى بودند که تبلیغ رسالتهاى الهى مى‏کردند« احزاب : ٣٩]

منزل »دیگر سازى« است، و دیگر سازى گرچه متوقف بر خود سازى است امّا به اندازه‏اى مشکل است که پیامبر گرامى فرمود: »شَیَّبَتْنى سُورَةُ هُود لِمَکانِ قُولِه: فَاسْتَقِمْ کَما اُمِرْتَ وَ مَنْ مَعَکَ«؛ »سوره هود مرا پیر کرد چرا که در این] - الدر المنثور، ج ٣، ص ٣٢٠]

سوره آمده است تو و »یارانت« باید استقامت کنید.

خودسازى (فَاسْتَقِمْ کَما اُمِرْتَ) در سوره شورى نیز آمده است ولى] - شورى: ١٥]

آنچه ریش و محاسن پیامبر صلى الله وعلیه وآله وسلم را سفید گرد، دیگر سازى (وَ مَنْ مَعَکَ) است.

حاجى سالک پس از بازگشت از مکّه و مدینه، باید آنچه از آنجا به سوغات آورده است ( خودسازى) عملاً به دیگران تزریق کند، گفتار و کردار و روش و منش او سرمشق براى دیگران باشد و این بهترین هدیه او براى دیگران است. حاجى سالک باید با اهتمامش به فرائض دینى و بویژه نماز، آن هم در مسجد با جماعت، اهمیت این عبادت بزرگ را به دیگران بفهماند، آن حاجى که در وقت نماز غفلت از نماز دارد و مشغول امور دنیا است، قطعاً از حجّ بهره‏اى نبرده است و قرآن با وى به خطاب عتاب آمیز، سخن مى‏گوید؛ »فَوَیْلٌ لِلْمُصَلّینَ الَّذینَ هُمْ عَنْ صَلوتِهِمْ ساهُون«.

[ - »پس واى بر نمازگزارانى که نماز خود را به دست فراموشى مى‏سپارند« ماعون : ٤ و ٥]

و نیز آن حاجى که پس از حجّ تارک خمس باشد، نه فقط حاجى نیست بلکه از نظر قرآن، هم مشرک است و هم کافر؛ »فَوَیْلٌ لِلْمُشْرِکینَ الَّذینَ لا یُؤْتُونَ الزَّکوةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ« و همچنین بانوان حجّ گزارنده، پس از] - »واى بر مشرکان، همانها که زکات را ادا نمى‏کنند و آخرت را منکرند« فصلت : ٦ و ٧]

بازگشت از حج، باید در حجاب، اسوه و الگوى دیگران واقع گردند.

مرد و زن حاجى باید اخلاق اسلامى را در خانه و در میان مردم عملاً تبلیغ کنند و عفو و گذشت و ایثار و فداکارى، شعار آنها باشد و به دیگران روش »دیگرگرایى« را که در قرآن بدان سفارش اکید شده است بیاموزند؛ »لِیُنْفِقْ ذُوسَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلُیُنْفِقُ مِمَّا آتاهُ اللَّه« پس به راستى که] - »آنها که امکانات وسیعى دارند باید از امکانات وسیع خود انفاق کنند و آنها که تنگدستند از آنچه که خدا به آنها داده انفاق نمایند« طلاق : ٧]

این منزل سوّم، بسیار مشکل است ولى پاداش آن نیز بهمان اندازه بالاست؛ »مَنْ اَحْیاها فَکَأَنّما اَحْیَى النَّاسَ جَمیعاً« از اینرو، سالک پس از طى منزل اوّل] - »و هر کس انسانى را از مرگ رهایى بخشد، چنان است که گویى همه مردم را زنده کرده است« مائده : ٣٢]

و دوّم، نکته‏اى را که باید در منزل سوّم در نظر داشته باشد، آن است که اینک حساب وى در نزد خدا و اهل بیت علیهم‏السلام و نیز دیگر مردمان، غیر از حساب عموم مردم است و با چشم دیگرى نگریسته مى‏شود.

حضرت آدم علیه‏السلام ترک اولائى بیش نکرد ولى چون از خواص بود و چون آن ترک اولى سزاوار روح مقدّس وى نبود، با خطاب عتاب آمیزى؛ »اِهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوّ« از آن مقام عالى (بهشت) به این مقام دانى (دنیا)] - »همگى (به زمین) فرود آئید در حالى که بعضى دشمن دیگرى خواهید بود« بقره : ٣٦]

سقوط کرد و نیز حضرت یوسف صدّیق علیه‏السلام با آن مقام و منزلت، براى آن که در زندان متوسّل به غیر از خدا شد، قریب ده سال زندان او ادامه یافت؛ »فَلَبِثَ فِى السِّجْنِ بِضْعَ سِنین« پس اگر سالک حجّ گزارده به وسیله عمل ناروایش] - »چند سال در زندان باقى ماند« یوسف : ٤٢]

ابّهت حجّ را در میان مردم بى‏رنگ یا کم رنگ کند، گناه او به اندازه‏اى بزرگ است که معلوم نیست موفّق به توبه شود.

قرآن در مورد چنین حاجى و زائرى مى‏فرماید : او نظیر کسى است که همه مردم جهان را کشته باشد! »مَنْ قَتَلَ نَفُساً بِغَیْرِ نَفْسٍ اَو فَسادٍ فِى الْاَرْضِ فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمیعاً« این است که امیر مؤمنان علیه‏السلام حجّ را »آزمونى] - »هر کس انسانى را بدون ارتکاب قتل یا فساد در روى زمین بکشد، چنان است که گویى همه انسانها را کشته و هر کس انسانى را از مرگ رهایى بخشد، چنان است که گویى همه مردم را زنده کرده است« مائده : ٣٢]

بزرگ و امتحانى سخت و آزمایشى روشنگر و پاکسازى رسا و خالص کننده« مى‏شمارد.

] - ٧١ - نهج البلاغه، خطبه قاصعه. ]

و از حضرت صادق علیه‏السلام منقول است که پس از برشمردن اسرار حجّ که ما در ضمن مطالب گذشته از آن استفاده جستیم، مى‏فرماید : »وَ اسْتَقِمْ عَلى شُرُوطِ حَجِّکَ هذا وَ وَفاءِ عَهْدِکَ الَّذى عاهَدْتَ بِهِ مَعَ رَبِّکَ وَ اَوجَبْتَهُ اِلى یَومِ الْقیامَة« پس از حج گزاردن بر اسرار و مراتب و منازل آن که در سفر] - مصباح الشریعه، باب ٢٢]

سلوکى‏ات، به چنگ آورده‏اى، و نیز بر وفاى عهدى که در آن سفر روحانى و عرفانى با خداى خود، برقرار کرده‏اى، استقامت پیشه کن و تا روز قیامت بر آنها پایدار باش.

«والسلام على عباداللَّه الصالحین»

فهرست مطالب

اسرار حج ۳

مقدمه ۶

منازل حجّ ۱۲

منزل اوّل : سير من الحقّ الى الحق ۱۵

منزل دوّم : سير من الحقّ فى الحقّ ۱۹

منزل سوّم : سير من الحقّ الى الخلق ۲۳