پیشوایان یا امامان اهل بیت(علیه السلام)را در فهرست رهبران سیاسى به شمارآورده‏اند.یعنى در شمار رهبرانى که سیاست را براى خویشتن حرفه و شغلى‏دانسته تا مطالب و مطامع شخصى و حزبى و قومى خود را صورت تحقق بخشند.

این تاریخ دانان رسالتى را که زندگانى پیشوایان(علیه السلام)بر آن استوار بوده است‏نادیده مى‏گیرند.از این روى،این دسته از مورخان عادت کرده‏اند که‏فعالیت‏هاى اجتماعى و سیاسى و فکرى پیشوایان را که با توانائى،مسئولیت‏سنگین آن را خود انجام داده‏اند و مطالعه حالات متفاوت هر یک از حیث توانائى‏و علو همت و ضعف و قوت یا صفات دیگر که شخصیت هر پیشوائى منوط به آن‏است،با دیگر رهبران سیاسى ملتها در یک تراز قرار داده و در یک سطح‏مطالعه کنند.

بطور مثال،در مورد امام على(علیه السلام)مى‏گویند:«فرازهاى رهبرى سیاسى یعنى‏دور اندیشى و بینش سیاسى و تجربه را فاقد بوده است (١) .اما معاویه از نظرآنان‏«از تجربه و زیرکى سیاسى و دور اندیشى،سهمى وافر داشته است.

اینان موضع امام حسن را نسبت به معاویه و صلح بین آنان را از نشانه‏هاى‏ناتوانى شخصیت او یا نداشتن تجربه را از مسائل مهم زندگانى او مى‏دانند (٢)

حالى که در عرف اینان،حسین(علیه السلام)داراى شخصیتى شمرده مى‏شود که نشان‏از صلابت و علو همت دارد.در آینده نزدیک ما همه مواضع رسالتى را که‏پیشوایان اهل بیت داشته‏اند و در برابر حوادث ایستادگى کرده‏اند بیان‏خواهیم کرد و روش آنها را در زندگى سیاسى و پیروزى‏ها و اضطراب‏هاى‏گوناگون سیاسى که طبیعتا از جهت ناکامى‏هاى اجتماعى و سیاسى در هر فرددیگرى غیر آنها نیز قابل مطالعه و بررسى است،باز خواهیم نمود.

نظرگاه دوم

برخى از مطالعه زندگانى پیشوایان(علیه السلام)به عنصر تجربه تکیه مى‏کنند.اگر چه‏این نظرگاه در مطالعه و بررسى‏«تاریخ خط امامت‏»براى مطالعه زندگانى‏هر یک از پیشوایان به صورت مستقل،ضرورى است و غالبا برنامه هر یک ازحیث صحت و کوتاهى ممتاز است.اما زندگانى پیشوایان به این ترتیب‏طورى نمودار مى‏گردد که گوئى روش هر یک با آن دیگرى متباین و متناقض‏بوده است.

امام حسن(علیه السلام)با معاویه صلح کرد و امام حسین(علیه السلام)در برابر حکومت اموى‏دست به قیام زد و امام سجاد(علیه السلام)به دعا بسنده فرمود و به کارى دیگر دست‏نزد و در آن میان،زندگى امام باقر(علیه السلام) در حدیث و فقه مقصور گردید..

اگر اهمیت راه پیشوایان سابق،در جدا بودن پیشوایان از خط رسالت آنان‏که لازمه کارشان بود و به آن التزام داشتند تجلى مى‏کند،اهمیت راه متاخرین‏از آنها در عدم تصدى براى حصول عامل مشترکى که بین روش‏هاى پیشوایان‏و کوشش آنها از جهت تمرکز به منزله واحدى است که اجزاى آن واحد،رابطه بین امت و روش امامان را یکنواخت و هماهنگ میسازد و کوشش آنان‏را از آغاز تا پایان به منزله یک واحد منحصر تشکیل مى‏دهد که اجزاى آن‏با یکدیگر متحدند و هر جزء آن واحد،پیرامون اجزاء دیگر مى‏گردد و آن راتکمیل مى‏کند.

به عبارت دیگر،اگر اهمیت و جلالت راه سابق در جدا بودن پیشوایان ازخط رسالتى آنان که بدان التزام داشتند جلوه میکند،اهمیت جلالت راه حق‏آنان در عدم تصدى نمودار مى‏گردد تا عامل مشترکى که بین روش‏هاى پیشوایان‏و مساعى آنان از حیث بروز و ایجاد وحدت کرده است آشکار شود و نشان‏دهد که اسلوب‏هاى گوناگون آنان به منزله واحدى است که اجزاى آن بایکدیگر مرتبط و هر جزء مکمل جزء دیگر است.

لذا ما براى اینکه وظایف پیشوایان(علیه السلام)را در حیات اسلامى درک کنیم وببینیم تا کدام عامل مشترک،کوشش آنان را در کار اجتماعى وحدت بخشیده‏است،باید چند قضیه را که با یکدیگر بستگى کامل دارد و در مسیر اجتماعى‏اسلام به خط پیشوایان متصل مى‏گردد دریابیم و آن عبارت است از:

-وظیفه پیشوایان در تاریخ اسلامى

-خط اسلامى که در عمل اجتماعى ضرورت داشته است.

-رابطه خط اسلامى مزبور با نهضت اصلاحى که نزد پیشوایان موجب‏دگرگونى اجتماعى گردید.

وظیفه پیشوایان در تاریخ اسلامى

تردید نیست که رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)وقتى به جوار پروردگار تعالى رخت برکشیدکه هنوز تمامى مسائل نظرى و عملى اسلام در رابطه با یکدیگر ملحوظ ومورد توجه و تدقیق مستوفى قرار نگرفته بود.

در سطح نظرى،رسول اکرم براى امت اسلامى جز خطوطى را که شریعت‏و قانون اسلام معلوم کرده بود سنتى نگذاشت.مضاف بر آنکه فقط برخى ازتفصیلات فقهى را در مورد پاره‏اى از مسائل بیان فرمود که براى انسان مسلمان،چه فردى و چه اجتماعى،آن مسائل حیاتى بود (٣) .

اما در سطح عملى،دعوت انقلابى که رسول خدا براى دگرگونسازى اجتماع‏از حیث فکر و عمل به آن دست زد و مى‏خواست به حسب افکار و مفاهیم‏و روش کار،انسانى مسئول ایجاد کند،در زمان حیات ایشان،حتى درسطح مرکز رسالت اسلامى یعنى مدینه منوره نیز به کمال مطلوب نرسیده بودچه رسد به سایر اقلیم‏هاى دولت اسلامى.و این مساله هم از مجموع خطاهاو امورى که تعمدا جنبه منفى مى‏گرفت و هم از رفتار عده‏اى از صحابه نمودارمیگردید و هم از طرف عامه مردم به نحو واضح پدیدار میشد،مبرهن گردید.

هنوز ربع قرن از ظهور اسلام و شروع خلافتهاى چهارگانه و نضج‏حکومت‏اسلامى بدست مهاجرین و انصار نگذشته بود که ضربات سهمگینى از سوى همان‏دشمنان دیرین اسلام به آن وارد شد.این ضربات البته از داخل همین‏حکومتها و در میان همین جامعه وارد میشد و داعیان آن توانستند در جوامع‏اسلامى نفوذ نمایند و رهبرى ناآگاه را غافل کنند،آنگاه با کمال بیشرمى‏و با نهایت فشار جنان رهبرئى ایجاد کردند که امت و نسل آگاه و مشتاق را ازتوجه به شخصیت و رهبرى تنزل داده و پیشوائى را ملک موروثى که صفات‏بلند و کرامات انسانى را به بازى میگرفت تبدیل کردند و حدود را معطل گذاشتندو احکام را توقیف کردند و جلوى اجراى آن را گرفتند.ناگهان خلافت امرى‏شد که بازیچه کودکان بنى امیه گردید (٤) .

امر مسلم این است که مدت زندگانى رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)در محیط اجتماعى‏مدینه زمانى کوتاه بود و آن مدت کافى نبود که عمل دگرگونسازى را در آن‏اجتماع صورت تحقق بخشد و به این دلیل،اسلام از آغاز کار،موضعى گرفت‏که براى تضمین سلامت‏خط سیر و حرکت تاریخى اسلامى،موضعى مثبت‏بود و براى صحت بناى امت اسلامى و ژرف گردانیدن آگاهى امت و گشودن‏دریچه مطالب نهانى رسالت الهى به روى او،نقطه وصول محسوب میگردید.

اگر رهبرى فکرى و سیاسى را به اشخاصى واگذار نمیکردند که راه و روش‏رسول اکرم را ادامه ندهند و نیز اگر ادامه وظایفى که رسول اکرم به آن‏قیام فرموده بود،نبود این امر بصورت طبیعى صورت نمى‏گرفت!.

زمان داراى ارزشها و صلاحیتى بودند که توانستند حرکت تغییر دهنده‏اى راکه رسول اکرم در سطح عملى در میان امت آغاز فرمود،صورت تحقق بخشند.

بالجمله داراى لیاقتى بودند که امکان آن یافتند که حرکت دگرگون کننده‏اى‏را که رسول اکرم در سطح عملى در میان امت‏شروع کرده بود،ادامه دهندو احکام تفصیلى اسلام را در مورد حوادث نو پیدا،که در راه امت پیش‏مى‏آمد،در سطح عقلى و قانونى بیان کنند.

از خلال این آگاهى،خط امامت در اسلام بوجود آمد تا پیشوایان(علیه السلام)ازگذرگاه آن بر پاى خیزند و نقش طبیعى خود را براى هدایت‏حرکت تاریخى‏اسلام به سوى دگرگونسازى اجتماعى و زیر و رو کردن آن در دنیاى مردم‏انجام دهند.

مطلبى که در اینجا اشاره بدان شایسته است این است که خط امامت از خلال‏ضرورت تاریخى به منزله امتداد خط طبیعى مکتب رسالت است که براى حمایت‏از اسلام گریزى از آن نبوده است.این خط تشریعى داراى ابعادى است که‏مرز آنرا شریعت اسلام مشخص کرده است و آن را از گذرگاه دو موضع دربرابر رسول اکرم طرح نموده است:

اول:روش عملى،و آن درین مطلب شکل گرفت که رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)امام‏على را از کودکى به فرزندى پذیرفت و او را چنان برآورد و تربیت کرد که پس‏از رحلت رسول اکرم براى در دست گرفتن زمام پیشوائى فکرى و سیاسى امت‏صلاحیت داشته باشد-چنانکه کتابهاى معتبر سیره این نکته را منعکس کرده‏اندکه نبى اکرم،على را به بسیارى از مفاهیم دعوت و حقایق آن مخصوص‏گردانید و هر چه امام از او مى‏پرسید وى را به آن آگاه مى‏فرمود.

ساعتهاى دراز در شب و روز با او خلوت میکرد و چشم او را تا آخرین روز حیات‏شریف خود به مفاهیم رسالت و دشواریهاى راه و برنامه‏هاى عمل مى‏گشود.

حاکم در«مستدرک‏»از ابو اسحاق نقل میکند که از قثم بن عباس پرسیدم‏على چگونه از پیامبر ارث برد.او گفت:پیش از همه ما به رسول گرامى‏پیوست و بیش از همه ما به او نزدیک بود.

نسائى از امام(علیه السلام)نقل میکند که فرمود:«کنت اذا سالت رسول الله عطیت‏و اذا سکت ابتدانى‏». یعنى هر چه از رسول خدا مى‏پرسیدم جواب میداد وچون از سؤال خاموش میشدم او شروع به سخن گفتن میکرد.حاکم نیزدر«مستدرک‏»این حدیث را نقل کرده است.

امیر المؤمنین على در خطبه معروف‏«قاصعه‏»پیوستگى یگانه خود را با رسول‏قائد و عنایت نبى اکرم را به آماده سازى و تربیت‏خود چنین نقل میکند:

«موضع مرا نسبت به رسول الله(صلّى الله علیه وآله)به سبب خویشاوندى نزدیک من باآن بزرگوار و منزلت مخصوص من را نزد او میشناسید.مرا در خانه خودپرورد در حالیکه کودک بودم و مرا در بستر خویش مى‏خوابانید و بدن خودرا با من تماس میداد و بوى خویش را به من مى‏بویانید و خوراک را مى‏جویدو سپس آنرا در دهان من میگذاشت نه در گفتار من دروغى یافت و نه در کردارمن سهو و خطائى.

من او را پیروى میکردم آن سان که بچه شتر مادر خویش را.هر روز ازفضیلتى از اخلاق خود، آشکارا رایتى بر من مى‏افراشت و بمن فرمان میداد که‏ازو پیروى کنم.

هر سال در حراء مجاور میگردید و من او را میدیدم و جز من کسى او را نمى‏دید.

آن روزها در اسلام جز رسول خدا و خدیجه،هیچکس دیگر با آنها نبود و من سومین‏آنها بودم. نور و حق و رسالت را مى‏دیدم و رایحه نبوت را مى‏بوئیدم‏».

دوم:روش فکرى که رسول اکرم در شرایط گوناگون و براى ابراز داشتن‏خط امامت در حیات سیاسى،در بیانات رسمى که ایراد مى‏فرمود این معنى رامى‏نمایاند.مانند حدیث:«اما ترضى ان تکون منى بمنزلة هارون من موسى،الا انه لا نبى بعدى (٥) »آیا به این خرسند نیستى که نسبت به من به منزله هارون به موسى باشى جز این که پس از من پیامبرى نخواهد بود؟

و خطبه غدیر که فرمود:«من کنت مولاه فهذا على مولاه... (٦) »

و حدیث ثقلین:«انى تارک فیکم ثقلین،کتاب الله و اهل بیتى و انهما لن‏یفترقا حتى یردا على الحوض (٧) »:دو چیز گرامى و بزرگ را نزد شما بازمى‏گذارم،کتاب خدا و خاندان خود را آندو هرگز از یکدیگر جدا نمى‏گردندتا در کنار حوض کوثر نزد من بازگردند.

خط امامت در حیات اسلامى،از گذرگاه ضروریات شرعى،این چنین ترسیم‏گردید تا از نظر عملى و نظرى در حد مساوى،متمم خط رسالت گردد.اگراز آنچه که گفتیم چشم فرو بندیم، مى‏بینیم که اهمیت‏خط امامت در تاریخ‏اسلام از نظر عملى بدون مباشرت او در مهمات تاریخى در دو حوزه آشکارمى‏گردید:یکى حوزه قانونگذارى و آن روبرو شدن امت با نیازهاى جدیدى‏بود که هنگام نزول قرآن مجید نظیر این نیازها سابقه نداشت و این امرزمامداران پس از رسول اکرم را ناچار مى‏ساخت که در اغلب امور راه حلهائى‏وضع کنند و پیشنهادهاى شرعى را در معرض افکار بگذارند و به راى و نظربیشتر مردم متوسل گردند و هر جا که نصى وجود نداشت از خلال مفاهیم‏استحسان و قیاس و جز آنها به راى پناه برند (٨) .

اما این معنى که از بزرگان‏صحابه صادر میشد در زمان خلافت اموى تغییر شکل داده و این گونه اجتهادمعروف به عمل به راى شد.مکتب راى از نظر مفاهیم اصیل اسلامى درزمینه‏هاى مکتبى با چنان کشمکش و عکس العملى روبرو گردید که نتیجه آن‏پدید آمدن مکتب جدیدى در حجاز شد.مکتب مزبور ترجیح مى‏داد که‏حدیث‏هاى ماثور (٩) و اجتهادهاى صحابه و تابعین (١٠) بعد از آنان را حفظ کند.

اینان عقیده داشتند که بازگشت به حدیث و استناد به آن به تنهائى کافى است‏که رسالت و مکتب را از آلایش کسانى که به راى معتقد بودند حفظ کند. هر فرد مى‏تواند دشوارى موضعى را که شریعت در اثر زندگانى بین دو مکتب‏با آن روبرو بود احساس کند.یکى از آندو،روشى بود که قاعده کارش شخص‏و راى شمرده مى‏شد بى‏آنکه مقید باشد که شرع در اجتهاد چه چیزى را معتبرمى‏شناسد و به این مساله اصلا توجهى نداشتند.

درین روش گستاخى بسیار در مورد شریعت به کار مى‏رفت و در میزان‏هاى آن‏بسیار تصرف مى‏شد و در مقیاس‏هاى آن و در اعتبارات شریعت چنان تصرف‏کردند که آنچه در دست مردم مى‏افتاد از فکر و راى مردم دور بود (١١) .

مکتب دیگر روش و نقشى خشک و بى‏نرمش بود که در زندگانى انسان‏به رویدادها و پیشامدها اهمیتى نمى‏داد و فقط به نصوص توجه مى‏کرد وبى‏آنکه به امورى که پیش مى‏آمد و سایه‏هائى که بر زندگى مى‏افکند و به‏دگرگونى‏هاى زندگانى نظرى کرده باشند،بالجمله چشم پوشى از همه چیزجز کتاب و سنت بود.آن سان که داود و دیگران از گروه ظاهریه دنبال‏کردند (١٢) .

یکى از امورى که اهمیت‏خط امامت را در حیات مسلمانان در سطح تشریعى‏براى پشتیبانى و حفظ مکتب از سراشیبى مشخص میساخت روبرو شدن با مکتب‏راى بود.اگر عنصر راى را در قانون گذارى داخل مى‏کردند،قانون گذارى‏قدرت و نیرو و اصالت اسلامى خود را که از خصوصیات قانون گذارى اسلامى‏است از دست میداد.دیگر از آن امور روبرو شدن با مکتب حدیث بود که‏قانون را خشک و بدون نرمش مى‏ساخت و فقط به ظاهر نصوص توجه مى‏کرد.

این امر،صفت نرمش قانون و همراهى آن را با مسائل و اوضاع مختلف‏اجتماعى از میان مى‏برد (١٣) .

دوم آنکه در حوزه علمى،خط امامت در حکومت،از زندگانى اسلامى دورشد و طرحى نو بنام طرح شورا بوجود آورد و از خط اسلامى انحراف ایجادکرد و آن انحراف به مراکز توجیه فکرى و اجتماعى و سیاسى روى نمود.

چندان که تجربه اصیل اسلامى که بدست آمده بود از کف رفت و به حکومت‏قبیله‏اى وارثى تبدیل یافت و به تعطیل کردن حدود و از بین بردن روحیه‏شریعت و تیره ساختن صفاى بى‏آلایش آن پرداخت.این امر در شکل حکومت‏اموى و عباسى مجسم گردید و نتیجه آن بدبختى و نگون سازى و سراشیبى‏هاى‏خطرناکى بود که نسلهاى آینده را از هدفهاى رسالت و مکتب و نقش صمیمانه‏و آسمانى آن دور مى‏ساخت.از اینجا اهمیت‏خط امامت که دنباله خط مکتب‏است نمایان میگردد و نشان میدهد که در سطح نظرى و عملى در حیات اسلامى همان وظیفه و ماموریت را انجام مى‏دهد.نیز از اینجا امر خطیرى که امام‏در حرکت تاریخى اسلامى به آن ممارست مى‏کرد آغاز مى‏گردد.

روش اسلامى که لازمه کارهاى اجتماعى است

شاید وظیفه اسلام این بود که کوشش و همت‏خود را از لحاظ عملى بیشترمصروف به دعوت انقلابى در زندگانى انسان کند.آنگاه ذهنیات و عواطف‏و کردار و گفتار افراد و اجتماعات را دگرگون سازد.و همانا این روش‏اسلامى که در همه کارهاى فکرى و عملى،لازمه کارهاى اجتماعى بود نمودارگردید و شکل هدف نهائى ثابتى به خود گرفت و آن شکل ثابت عبارت بوداز وجوب دعوت به اسلام و وجوب امر به معروف و نهى از منکر و واجب‏بودن جهاد به منظور پشتیبانى از مجتمع اسلامى یا گسترش دادن دائره آن.

اما اگر چه خط و روش اسلامى که از گذرگاه نسلهاى مسلمان در طول تاریخ‏در کارهاى اجتماعى اتخاذ گردید ثابت بود اما روش اجراى آن بنابر پیشرفتهائى‏که در زندگانى انسان پدید مى‏آمد،همچنین بنا به وضع افراد،و بنابه عوامل‏اجتماعى که در برگیرنده عامل نخستینى بود که میخواست مسلمان کامل تربیت‏کند،تابع عامل نرمش بود.به علاوه نکته‏اى که گفتن آن در اینجا بایسته است‏این است که این دگرگونى در نهاد روشهاى عملى اجتماعى که شریعت اسلام‏به عهده گرفته بود و وظیفه خود میدانست،آغاز آن دعوت به اسلام‏از گذرگاه امر بمعروف و نهى از منکر بود که به جهاد و غیره منتهى میگردیداین گوناگونى در نهاد خطوط عملى اجتماعى و در طبیعت وظایفى بود که هربرنامه‏اى،انجام آنرا به عهده مى‏گرفت و در پى گسترش دائره‏اى بود که‏در همان گذرگاه امتداد مى‏یافت و آن مسائل را در بر میگرفت.

ازین روى مفهوم دعوت به اسلام وظیفه‏اى بود بیرون از جامعه اسلامى.

پس،از خلال این مفهوم،دعوت به اسلام به مردمى مربوط میشد که دعوت‏به آنان نرسیده و ابلاغ نشده بود.

اما بایستى آنان را به قبول اسلام راضى میکردند و دستشان را میگرفتند ووارد حوزه ایمانیان مى‏نمودند.

امر بمعروف و نهى از منکر،به اعتبار اسلامى،پاسدار امنیتى بود که‏وظیفه تصحیح انحرافها و تجاوز از خلافها و از منهیات را بر عهده داشت و بایدفضیلتها و صفات مثبت را در چهار چوب اجتماع اسلامى رسوخ میداد و پاى‏برجا مى‏ساخت (١٤) .اما جهاد،دفاع مادى از سراسر اجتماع اسلام را بر عهده‏داشت و موظف بود با قدرتهاى کفر و سرکش در روى زمین مقابله کند تابراى دعوت اسلام راه را هموار سازد و وظایف تاریخى خود را در چهار چوب‏مجتمع‏هاى بشرى رویاروى قرار دهد (١٥) .

باین ترتیب مى‏بینیم مفاهیم و خطوط فکرى عملى که به عمل اجتماع‏پیوسته است چیست و مى‏بینیم که آن مفاهیم از نظر روش،گوناگونى ندارد.

بلکه مانند برنامه‏هاى عملى است که هر یک را چهارچوبى و مسئولیتهائى وبعدهائى است. خلاصه از جهت روش مختلف نیست بلکه از دیدگاه برنامه‏عملى اختلاف دارد و براى هر یک منطقه‏اى و ابعادى و نوع ماموریتى و اندازه‏مسئولیتى بوده است.اما اجرا و شکل آنها با یکدیگر تفاوت دارد و نحوه‏نفوذ آن بنا به شرایط اجتماعى و دشواریها و پیچیدگیهاى آن و شرایط تمدن‏آن اجتماع،و بنا به شرایط تحصیلى و فکرى و بر مبناى ذهنیات عناصرى که‏اجتماع را میسازد متناسب بود.

این پایه کسى که ادعاى مسلمانى میکرد،وقتى برنامه تغییر دادن و دگرگون‏ساختن بر عهده‏اش واگذار میگردید و مکلف به انجام دادن آن میشد بایدواقعیت‏خارجى جامعه را که در آن زیست میکرد از نظر میگذرانید و رشدفکرى و عقلى و نفسانى امت را ملاحظه میکرد تا روشى را که در آنجا براى عمل‏کردن برمى‏گزید از نظر نوع و شکل یکى نباشد و بنا به اختلاف واقعیت محیطى‏که در آن زندگى میکرد و بنا به خصوصیات دعوت و دین در آن اجتماع،روش‏او تحول داشته باشد.

چه،بسى آشکار بود که دعوت به اسلام بین بیسواد و باسواد مساوى نبود.

اگر کسى در دعوت میان اندو تفاوت نگذارد موفق نمیگردد.در طبیعت‏شیوه‏اى‏که براى منتقل ساختن فکر و بازگو کردن آن باید پیروى میکردند باید به‏تفاوت آنان توجه میداشتند (١٦) .

خرد اقتضا دارد که کسیکه داعیه خود را تبلیغ میکند در برخى موقعیتها روش‏حماسى اتخاذ کند و در موقعیتى دیگر روش آرام و سنگین برگزیند.گاهى‏عقل و شعور ایجاب میکند که مساله‏اى براى مخاطب به تفصیل بیان شودو هنگام دیگر بایسته چنان است که فقط خطوط کلى مساله گفته آید.

یک اجتماع تنها به کارتر میمى و اصلاحى نیاز دارد و اجتماعى دیگر به کارانقلابى،و باید بکلى آن را زیر و رو کرد.بارى،اصل قانونگذارى براى‏مساله اختلاف روشها که افراد معتقد و مکتبى بخواهند عمل کنند و برنامه‏دگرگون ساختن را صورت تحقق بخشند،قول خداى تعالى است که مى‏فرماید:

ادع الى سبیل ربک بالحکمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالتى هى احسن.. (١٧) .

کلمه حکمت که آیه فوق بدان اشارت میکند جز این نیست که قبلا طرح‏آنرا گفتیم و آن دگرگونى روشها بنا به اوضاع و احوال و وضع اجتماعى و موقعیت‏افراد و اجتماعات و پیچیدگیهاى آن است.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- تاریخ عرب-فیلیپ حتى،ص ٦٣-٦٩.

٢- احمد عباس صالح در کتاب خود،چپ و راست در اسلام،ص ١٤٢ گوید.

شگفت آن است که امام حسن(علیه السلام)آن پایدارى که ازو در برابر معاویه انتظار

میرفت انجام نداد،در مورد امام حسین(علیه السلام)گوید،حسین با حسن تفاوت داشت‏و از خصوصیات پدر بسیار چیزها در او بود.حسین با کارى که برادرش کردموافق نبود و با وى به مجادله پرداخت و در عقیده خود پافشارى کرد.در کتاب‏خود موسوم به‏«نهضت‏هاى زیر زمینى در اسلام‏»گوید:«پس از رحلت على(علیه السلام)

شیعیان پیرامون فرزند او حسن گرد آمدند.اما او راحت را برگزید و از حق‏خود با رضامندى تنزل کرد تا فتنه‏اى بر پا نشود،پس از وفات حسن(علیه السلام)،شیعیان‏حسین را که طالب خلافت بود و سلطنت موروثى بنى امیه را انکار داشت مورد توجه‏قرار دادند.

دکتر صبحى سالم نیز در کتاب خود:«نظامات اسلامى.آغاز و تطورات آن‏»درص ٢٦٦ نیز نظیر همین سخن را مى‏گوید.

٣- امامت و قانونگذارى در اسلام.محمد مهدى آصفى،٣٣.

٤- بحث در ولایت،محمد باقر صدر.

٥- عبد الحسین شرف الدین.ط ٦/١٥١.

٦- همان مدرک ص ٢١٠.

٧- همان کتاب ص ٤٩،در شناخت مآخذ حدیث از اهل سنت:سندهاى بسیاردر باب این حدیث موجود است و دار التقریب بین مذاهب اسلامى به چاپ‏رساله جامعى از مآخذ اقدام کرده است عین حدیث از صحیح ترمذى ٢/٣٠٨و اسد الغابه ٢/١٢ با اختلاف ناچیزى موجود است.

٨- شهرستانى درین مورد گوید،ما بطور قطع مى‏دانیم که حوادث و رویدادهاى‏بى‏اندازه پیش آمد و نیز مى‏دانیم که در همه جا براى همه موارد نصى وجودنداشت.و مى‏دانیم که نصوص متناهى امور نامتناهى را ضبط نمى‏کند،پس قیاس‏و اجتهاد واجب الاعتبار است تا در هر امر بتوان راهى یافت.براى روشن شدن‏مطلب به علم اصول عبد الله ص ٢٩٥ مراجعه شود.

٩- حدیث ماثور حدیثى است که از معصوم روایت‏شود(م).

١٠- تابعین کسانى هستند که صحابه رسول اکرم را دیده بودند(م).

١١- محمد مهدى اصفى،مقدمه کتاب اجتهاد و تقلید،تالیف میرزا غلامرضا ص ١٩.

١٢- همان مدرک.

١٣- همان مدرک ص ١٩ و ٢٠.

١٤- روش دعوت در قرآن،محمد حسین فضل الله-ط ٢ بیروت ص ١٧

١٥- همان مدرک ص ١١٨.

١٦- روش دعوت در قرآن.

١٧- سوره نحل آیه ١٢٥.

در مسیر هماهنگى جنبش دگرگون ساز پیشوایان(علیه السلام) در مسیر هماهنگى جنبش دگرگون ساز پیشوایان(علیه السلام)

با خط احکام اسلامى که بیان کردیم:

تا اینجا توانستیم بیان کنیم که امامان اهل بیت تا چه اندازه در التزام به خط‏احکام اسلامى که مبتنى بر عمل اجتماعى بود موفق گردیدند.این مطلب امرى‏است که به ما رخصت میدهد تا اگر به دیده اعتبار به آن بنگریم راه ما راهموار سازد،و مى‏بینیم که پیشوایان(علیه السلام)در آگاهى ما،ترجمه آئین زنده‏سراسر شریعت اسلامى و خطوط و تفصیلات آن را مجسم میسازند و همانا که‏نصوص اسلامى،حقیقت این آگاهى تازه را تا درجه التزام و دلبستگى امامان‏اهل بیت به مطالب شریعت با روشهاى گوناگون و با اسلوبهاى مختلف بر ماعیان میسازد.مطالب متنوع که درباره آنان گفته شده است نشان میدهدکه خاندان نبوت تا چه حدى بر شریعت اسلامى پاى بندند.منجمله گاهى گفته‏اندآنان پیشوایان امت (١) و«باب حطة‏» (٢) مى‏باشند.

جاى دیگر گفته‏اند که آنان پاکیزه گانند از هر گونه پلیدى و کسانى هستند که‏خدا آلودگى و ناپاکى را از آنان دور گردانیده است.باز گفتند:آنان کشتى‏نوح‏اند،هر کس سوار شود رسته است و هر کس تخلف ورزد غرقه شده (٣)

هنگامیکه پیشوایان،طرح هماهنگى جاوید مکتب اسلامى را مسجم مى‏ساختند، ناچار بوده‏اند که شرایط و اوضاع پیچیده را در جهان افراد و جوامع را،آن سان که مفهوم آیات و حکمت قرآن فریضه کرده است،مراعات کنند وخط اسلامى را که بر فعالیت اجتماعى بنا شده بود و ما به آن قبلا اشارت‏کردیم،تجسم دهند.

درستى این سخن وقتى معلوم مى‏گردد که از زاویه و نظر عقیدتى و مسلکى‏به پیشوایان نظر افکنیم.

اما در سطح تطبیقى مسائل با یکدیگر،این مساله بسى جدى‏تر و روشن‏ترو در صورتى حاد نمایان مى‏گردد.کسى که در حیات اسلامى در پى خط امامت‏باشد،و این خط را پیروى کند، مى‏بیند که خط مزبور نزد پیشوایان ازدو قاعده ناشى مى‏گردد:یکى از آندو قاعده این است که مو به مو و حرف‏به حرف به مکتب اسلامى ملتزم باشند و در هیچ یک از مسائل آن به طوراطلاق تفریط نکنند.

قاعده دوم آن است که از لحاظ سیاسى و اجتماعى و عقلى اوضاعى رارعایت کنند که در محیط امت برپاست و طریقه‏اى برپاى سازند که بتوان درپرتو آن متکفل خدمت مکتب و امت بود و از مصلحت عالى اسلامى به هیچوجه‏تجاوز نکرد و در مقابل سیاست روز و واقع،چه از دور و چه از نزدیک طوق‏اطاعت به گردن نینداخت.

این دو قاعده که از خط امامت‏سرچشمه مى‏گیرد،هر دو در یک خط و در یک‏عرض قرار دارند. بنابراین،تمسک حرفى و مو به مو به مکتب باید به نحوى‏باشد که با کار مثبت همراه باشد و آن کار مثبت،شکل و حدود و زمینه فکرى‏و روانى و اجتماعى را که انسان در کنار آنها زیست مى‏کند مشخص سازد.

یکى از مثالهاى روشنى که درین زمینه یعنى در تاریخ روشن پیشوایان(علیه السلام) وجود دارد این است:

زان پس که امت در جوى منحرف به زندگانى ادامه داد،منحرفان و اشخاص‏بى‏لیاقت اداره کارهاى امت را در امور ادارى و قضائى بدست گرفتند و درمساله عطا،یعنى بخشش از بیت المال در جامعه اسلامى بجاى عدالت وبرابرى،بین اشخاص،تفاوت گذاشتند و روح عشیرتی و قبیله‏اى را جایگزین‏مفهوم اسلامى تقوى کردند،و بالجمله بازى با نصوص اسلامى و تشریع‏معمول گردید.

زان پس که امت با همه این انحرافها زیست و از خط مکتبى که رسول(صلّى الله علیه وآله)

آغاز فرموده بود منحرف گردید،امام على(علیه السلام)تحت فشار شدید و اصرارملت و خواست مردمى که مى‏خواستند اداره وضع سیاسى و اجتماعى را که با پیچیدگى‏ها و دشوارى‏هاى بسیار در آمیخته بود اصلاح کنند،خلافت را پذیرفت‏تا به آن نابسامانى‏ها سامان بخشد.

وقتى توده مردم به على(علیه السلام)فشار آوردند که خلافت را بپذیرد مسلم بود که‏آن بزرگوار ابعاد پر اهمیت و خطیر کارى را که به او پیشنهاد مى‏کردندمى‏دانست.ازینرو خطاب به جمهور ملت فرمود:مرا واگذارید و دیگرى‏را براى این کار برگزینید.ما به پیشواز کارى مى‏رویم که داراى چهره‏ها ورنگ‏هاى گوناگون است.نه دلها براى آن مى‏طپد و نه خردها آن را استوارمى‏بیند. آفاق را ابر فرو پوشیده است و حجت را نمى‏پذیرند (٤) .

لیکن مردم پیرامون امام را رها نکردند و به او فشار آوردند و آن بزرگواررا وا داشتند تا درخواستشان را اجابت فرماید.

او تقاضاى آنان را پذیرفت اما با شرایطى تا از خلال آن،امور را بررسى‏کند.مردم که این همه فشار آوردند تا امام خلافت را بپذیرد به علت‏سابقه‏اى‏بود که از صلاحیت آن بزرگوار داشتند و مى‏دانستند که او بر همه امور احاطه‏دارد و همه تباین‏ها و تناقض‏هاى مکتب را مى‏شناسد. بارى وقتى کار به اینجاکشید،امام براى رعایت کار کسانى که او را نامزد خلافت کرده بودند گفت:

بدانید که اگر من درخواست‏شما را بپذیرم،آنچه را که خود بدانم به کارخواهم بست و به گفته هیچ کس اعتنا نمى‏کنم و به گله هیچکس گوش فرانمى‏دهم (٥) .

زان پس که مردم از دل و جان با وى بیعت کردند،در رهبرى امت،مسئولیتهاى‏تاریخى خود را و وظیفه مکتبى را که در برگیرنده خط امامت بود بر عهده گرفت‏و ملتزم گردید که خواسته‏هاى مکتب را همراه با عمل دگرگون سازى اجتماع،به طورى که با دنیاى مردم متناسب باشد،با شدت به جاى آورد و آن وظایف رابه نحو حقیقى و آنطور که روح اسلام و مقتضیات اجتماع منطبق باشد شکل‏بخشد.

به عبارت دیگر وظایفى را که برعهده داشت نصب العین قرار داد تا تغییراتى‏را که دنیاى مردم به آن نیاز داشت تثبیت کند و تمرکز دهد و وسایل و شرایطریشه‏دار و ذاتى آن دگرگونیها را در میان امت بشناساند.

وقتى درین امر نظر مى‏افکنیم مى‏بینیم على علیه السلام درین عرصه گامهاى‏بلند و قاطع برداشت.او در زمینه اقتصادى مفهوم مساوات از بخشش را به‏صورت عملى و واقعى بازگردانید و بر عهده گرفت که همه اموالى را که عثمان‏بدون حساب و کتاب و بى هیچ مجوز به خواص و دار و دسته خود داده بود بازپس بگیرد.و از نظر شرعى بازگردانیدن اموال بسیارى را که عثمان‏بدون وجه مشروع به خواص خود بخشیده بود یا به هدیه داده بودبازگردانید.و در سطح سیاسى این روش را برگزید که همه والیان و افرادادارى را که از نظر تقوى و تجربه عملى از حیث اداره کشور، شرایط اداره‏کردن اجتماع اسلامى را نداشتند از کار برکنار کند.

اما این روش و این برنامه اصلاحى که امام(علیه السلام)اتخاذ فرمود در سطح کشورو اجتماع از طرف گروههائى که عادت کرده بودند از همه برتر باشند و به‏زندگانى طبقاتى خوگر شده بودند و در استفاده از بیت المال به مساوات‏عادت نداشتند،با واکنشى بس شدید روبرو گردید.زیرا احساس کردند که‏منافع و مصالحشان از نظر اجراى سیاست اسلامى اصیل در خطر است و ناچارندهرچه زودتر،با حرکتى،وضع خود را تدارک کنند.

از این روى طلحه و زبیر بیعت را شکستند و بصره را مرکز شورش خود قراردادند تا بر ضد رهبرى و فرماندهى اسلامى قیام کنند و عایشه ام المؤمنین درآن کار پشتیبان آنان بود و درین انشعاب بزرگ سمت رهبرى داشت.

بعلاوه معاویه فرزند ابوسفیان که از روزگار خلافت عمر فرمانرواى شام‏بود براى هرگونه پیشامدى خود را آماده ساخته بود.

آرى خرد،امام را واداشت تا گرفتاریهائى را که کشورش از آن رنج مى‏بردبررسى کند و پس از بررسیها به این نتیجه قطعى رسید که آن حرکت انشعابى‏را در درون اردوى خود سرکوب کند و آن جنبش انحرافى را که در شام روى‏داده بود،چون در مرحله فعلى آنرا قابل اهمیت نمیدانست رها سازد.

ازین روى،در درون جبهه داخلى براى بازگشت بوحدت اعلام جنگ کردو پس از آن رصت‏یافت تا به حرکت انحرافى که در شام بر پاى شده حمله برد.

اما هر چند امام موفق نگردید انشعاب مزبور را سر و سامانى بخشد،نیز اگرچه نتوانست به تفرقه داخلى پیروز گردد اما به مردمى که زیر لواى اسلام‏مى‏زیستند درسى روشن داد.

زان پس که درین دو مرحله توفیقى نیافت به همه کسانى که زیر لواى اسلام‏مى‏زیستند درس‏ها داد و از بارزترین این دروس تاریخى و سودمندترین آن این‏بود که اسلام را تسلیم سیاست روز نکند و آن را از نظر دینى نگاه دارد.یعنى‏اسلام همان دین راستین باقى بماند و زیر بار سیاست نرود و بهیچ قیمت نگذارداسلام زیر بار زور و سیاست برود.او در زمینه اجتماعى به خاطر اسلام‏چیزى را که بسیار اهمیت داشت ترجیح داد یعنى اهم را بر مهم برترى نهادو مقدم داشت. اما مثال دیگر جنبش دگرگون سازى در عهد امام صادق(علیه السلام)است. در عهدآن امام وقتى اوضاع اجتماعى و مسائل مربوط به آن،با شرایط و وضع اجتماعى‏نسبى پیشوایان سلف او(علیه السلام)قرین گردید،تحول ریشه‏اى و اساسى یافت.

سبب استوار و علت قاطع در راهیابى امام صادق(علیه السلام)این بود که در عمل‏اجتماعى،اسلوبى خاص اتخاذ فرمود و آن روش با اسلوبهاى سابق پیشوایان‏مرحله نخستین شباهتى نداشت.

پس از سقوط حکومت منحرف و فاسد امویان،عباسیان تسلط یافتند و مرحله‏انتقال قدرت پیش آمد.در سطح فکرى،آن زمان فعالیت زندیقان و غالیان‏محسوس شده بود و در سطح تشریعى مکتب راى پدید آمد که شریعت اسلام‏از آن مکتب به ستوه آمده بود.حدود شریعت و اساس آن در آن مکتب منحل‏گردید و مى‏خواست اساس آن را از میان بردارد.اما از جهت امت، ضمیراسلامى به نقطه‏اى عمیق از جمود و غفلت رسیده بود.

این مظاهر و سایر امور در وضع اجتماعى عناصرى آشکار بود که امام صادق‏در آن وضع زندگانى مى‏کرد.در آن محیط،طبیعت عمل دگرگون سازى ولوازم آن ظاهر گردید و شایسته چنان بود که امام(علیه السلام)در واقعیتى نظیر آن‏به شکلى سلوک کند که مکتب رسالت را از هر گونه معامله و تفریط حفظ کندو به این طریق امام راهى یافت که به شرح زیر داراى خطوط متوازن بود:

١-عمل به آگاه ساختن همه امت،تا امت در شکلى منظم و پیوسته به آن‏آگاهى تماس یابد.

٢-بر پاى داشتن مدرسه‏اى براى اقامه و عرضه داشت فکر اصیل اسلامى تاآن فکر اصیل را در آن سرزمین ارائه دهد و فقیهان و راویان و محدثان رابراى رهبرى فارغ التحصیل کند تا عقل امت و مرجع فکرى او باشند و بتوانندرهبرى را عهده‏دار گردند.

٣-رد کردن شبهه‏ها و تکذیب ادعاهاى الحادى و کفر آمیز که زندیقان و جماعتى‏که جعل حدیث مى‏کردند،آن را انتشار مى‏دادند (٦) .

همانا که امام درین میدان پیروزى‏هاى درخشان به دست آورد موفقیت‏هایى‏را صورت حقیقت بخشید.چنانکه عده بسیارى از علماء که حوزه علمى‏او را گذرانیده و از آنجا فارغ التحصیل شدند گواه این مطلب‏اند.علاوه‏بر این،مجموع مناقشات فکرى که میان او و زندیقان و جماعت اهل‏«راى‏» در عراق و محلهاى دیگر بروز کرد،حاکى ازین مدعاست.اما مرحله انتقال‏قدرت به پایان رسیده و پایه‏هاى حکومت از امام صادق(علیه السلام)و فعالیت‏هاى‏گسترده آن بزرگوار احساس خطر مى‏کردند.احساس خطرى بزرگ که هستى‏حکومت عباسى را تهدید مى‏کرد.فرمانروایان متوجه امام(علیه السلام)شدند،چندان که او و پیروانش با شدیدترین نوع رنج و آزار و شکنجه روبرو گردیدندو او(علیه السلام)با نرمى بسیار با امور برخورد مى‏فرمود و خود را در حد امکان ازلطمه حوادث کنار مى‏کشید مبادا با حکومت درگیرى روى دهد و حادثه‏اى‏پیش آید که به خیر و صلاح امت نباشد.بعلاوه امام(علیه السلام)به این نکته توجه‏داشت که جنبش آگاهى دهنده که رهبرى آن را بر عهده گرفته بود هنوز به درجه‏اى‏نرسیده بود که اگر کشمکش و درگیرى میان آنان و حکومت به وجود آیدبتوان آن را تحمل کرد و مسئولیت مبارزه علنى با حکومت را پذیرفت. این‏چنین او(علیه السلام)در فعالیت اجتماعى،در برنامه‏اى نو،روشى نو برگزید که دردو مورد خلاصه مى‏شود:

١-برنامه و روش پنهان‏کارى،و آن روشى بود که در منطق اسلامى به‏«تقیه‏» معروف است.

روش مزبور در ایجاد گروهى منظم از نسل پیشتاز کوشا بود که امام(علیه السلام)درحرکت اجتماعى، رهبرى آن را به عهده داشت.

٢-تایید جنبشهاى انقلابى که انقلابیون علوى آن را رهبرى مى‏کردند تاوجدان و ضمیر اسلامى اسلامیان را برانگیزند و قدرت‏«نه‏»گفتن و ایستادگى‏امت را در برابر انحرافات تقویت کنند.از جمله آن انقلاب‏ها،انقلاب‏«محمد نفس زکیه‏»و برادرش در حجاز و بصره بود.

امام صادق(علیه السلام)،روشى نو برگزید و آنرا برنامه خود قرار داد و در آن‏پیروز گردید.این پیروزى در جهت تحقق بخشیدن هدفهائى بود که وقتى باجنبش دلخواه اسلامى در میان امت‏شگفت و در مجموعه فقیهان و راویان‏حدیث و غیره که در حمایت‏شریعت و ما ترک جاوید اسلامى، داراى فضیلت‏شده بودند مجسم گردید،بیمانند بود.

سیاست‏حکیمانه در عمل اجتماعى و در خط امامت این چنین تجلى کرد.

بعلاوه ما به عرضه این دو مثال یعنى،جنبش دگرگون سازى در عهد امام‏على بن ابى طالب(علیه السلام)و جعفر بن محمد الصادق(علیه السلام)اکتفا مى‏کنیم.چه،نویسندگان در زندگى نامه سایر پیشوایان(علیه السلام)به بیان مطالبى غیر از مظاهرتنوع در اسلوبهاى عمل اجتماعى،و بنا به آنچه خرد و حکمت مقتضى بوده‏است و بنابر دگرگونى‏هایى که زندگانى انسان در سایر آن مى‏گذردپرداخته‏اند.

اما راهنمائى‏هاى عملى که از خلال راه و روش خط امامت در عمل،به سبب‏مکتب اسلامى از آن الهام مى‏گیریم در نکته‏هاى زیر مندرج است:

١-مکتب اسلام با گوناگونى‏هاى فراوان در فکر و عمل،داراى یک شکل‏تمدن ثابت بود که بهیچ وجه براى سازش آمادگى نداشت و در مقابل تغییرات‏در دنیاى انسان سر فرود نمى‏آورد.

٢-باید میان آنچه اندیشه عمل اسلامى امت،با آنچه فقط روشى از روش‏هاى‏کارى بود که نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله)یا پس از او هر یک از پیشوایان اتخاذ کردند،تفاوت گذاشت.چه،این رنگ از تفاوت به ما کمک مى‏کند که از پدیده جمودحرفى و عدم تحرک در بعضى از مواضع که در هنگام خود، روشى نمونه دروجود یافتن مسائل،سهیم بوده است رها شویم.خلاصه آن که مفید بوده‏است اما فعلا بدرد نمى‏خورد.

٣-عمیقا درک کنیم که اسلوب‏هاى عملى که باید بر عهده گیریم بنا به مواردزیر قابل تبدیل و تغییر باشد:

-طبق وضع عقلانى و فکرى و روانى.

-بنا به دورى و نزدیکى امت از مکتب اسلام.

-نسبت به دورى و نزدیکى امت از قدرت زمان.

٤-ادراک تغییرات و پیشرفتهاى سریع در زندگانى مردم،و آگاه شدن ازنیازهاى فورى آنان،و برگزیدن روشى علمى که نسبت به نفوس و اذهان‏مردم نزدیکترین روش باشد.

همانا که بر حسب شرایط هر زمان و مکان،نحوه عمل باید متفاوت باشد.

در بعضى از شرایط،وعظ و ارشاد،جامعه و مردم را اصلاح مى‏کند درصورتى که در همان هنگام و در شرایطى دیگر،عمل سیاسى در پرتو اسلام‏ثمربخش است.

در جامعه‏اى معین و در شرایطى خاص،حوزه‏هاى دینى و مکاتب آن ثمربخش‏است‏حال آنکه در مجتمعى دیگر،این اسلوب ثمربخش نیست...بالجمله‏تحت هر شرایطى،روشى دیگر باید.

٥-کمک گرفتن تدریجى از جنبش دگرگون سازى خط امامت با حد و مرزى‏که شرایط انسان در مرحله دشوار به آن کمک مى‏کند و بر عهده دارد و به آن‏متمسک مى‏گردد.

٦-بر گرفتن تجربه‏هاى دیگران در عمل اجتماعى خواه اسلامى و خواه غیراسلامى،به این منظور که تجربه خود را در عمل دگرگون سازى به این‏وسیله غنى‏تر گردانیم.

روش ما در بحث و توضیح روش‏هاى عملى پیشوایان(علیه السلام)

گفتیم که تاریخ زندگانى پیشوایان(علیه السلام)عبارت است از امتداد خط مکتب رسالت به این منظور که ادامه رهبرى اسلام را در بناى امت مجسم سازد.

پس،از گذرگاه این حقیقت،عمل پیشوایان را مطالعه مى‏کنیم که پس ازوفات پیامبر بزرگوار(صلّى الله علیه وآله)پشتیبانى از آینده دعوت را صورت تحقق بخشیدند.

رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)در برنامه عملى خود براى دگرگون سازى اجتماع در مدتى‏کوتاه،گامهاى شگفت انگیز برداشت و برنامه چنین بود که پس از درگذشت‏آن بزرگوار،پیشوایان مى‏بایست راه درازى را که براى تحقق بخشیدن‏به برنامه او ضرورت داشت مى‏پیمودند.چه،راه دگرگون کردن اجتماع‏به طورى که همه جا را فرا گیرد،کارى نبود که در مدتى کوتاه و به آسانى‏صورت پذیرد بلکه راهى بود دراز و فاصله‏هاى عظیم و معنوى میان جاهلیت‏و اسلام برقرار بود.

از این رو بود که عمل پیشوایان(علیه السلام)براى کامل کردن طریق مزبور صورت‏گرفت تا هدف‏هاى اسلام که پیغمبر(صلّى الله علیه وآله)در پى آن بود تحقق پذیرد و درنتیجه همه آثار گذشته را که از جاهلیت بر جاى مانده بود از میان ببرد وریشه‏هاى آن از بن برکنده شود و بناى یک امت جدید در سطح ضروریات‏دعوت و مسئولیت‏هاى آن،پى‏ریزى شود.به زودى بحث ما،روش‏هاى‏عملى گوناگون را که پیشوایان(علیه السلام)به آن دست زدند روشن مى‏سازد و این‏کار با تحقیق زندگانى همه پیشوایان(علیه السلام)و تاریخ آنان صورت خواهد گرفت‏و باید این کار بر اساس توجه کلى عملى گردد نه با نظر جزئى.به این توضیح‏که باید پیشوایان را به منزله کل پیوسته و مرتبط با یکدیگر در نظر گیریم.

در بررسى این مجموعه با کشف مظاهر عمومى و هدفهاى مشترک و ترکیب‏اصیل آن،پیوند بین خطوط آنها را به دست مى‏آوریم و مى‏فهمیم که بین‏گامهاى آنان چه رابطه‏اى موجود بوده است و در پایان،نقشى را بدست‏مى‏آوریم که آنان همه از زندگانى مسلمانان بر عهده گرفته بوده‏اند.به طورى که‏پیشوایان همه در مجموع یک واحد را تشکیل مى‏داده‏اند.واحدى که اجزاى‏آن به یکدیگر پیوسته بوده است و هر جزء از این واحد با جزء دیگر در یک‏نقش و مکمل آن است.بى آنکه در بررسى اجزاء و در تجزیه کار هر یک‏بررسى کنیم مى‏بینیم که در مرحله نخستین در سلوک و رفتار امامان(علیه السلام)تباین‏وجود دارد و از جنبه شکل کار در میان دوران‏هائى که پیشوایان در آن کوششى‏کرده‏اند و نقشى بر عهده داشته‏اند تناقض به نظر مى‏رسد.

خلاصه اگر در تاریخ هر یک جداگانه نظر بیفکنیم بلکه همه را با نظرى کلى‏مشاهده کنیم، مى‏بینیم همه آنان کلا مجموعه‏اى به هم پیوسته‏اند و همه مجموعایک واحد را تشکیل میدهند که همه اجزاى آن دقیقا با یکدیگر مرتبط است‏و نقش هر یک،نقش آن دیگرى را تکمیل میکند.خلاصه اگر چه ظاهر آیین‏روشن آنان تباین و تضاد وجود دارد،اما همه یک نقش را ایفا کرده‏اند.به عبارت دیگر وقتى بکوشیم خصوصیات عمومى و وظیفه مشترک آنان را به عنوان‏کل بدست آوریم،همه تناقضات و اختلافات حل میشود.چه همه خصوصیات‏و دورانهاى مشترک در این سطح تعبیرهاى گوناگون است که از یک حقیقت‏به عمل آمده است و اختلاف تعبیر متوقف بر اختلاف شرایط و اوضاع اجتماعى‏است که هر امام در آن شرایط و اوضاع بسر مى‏برده است و قضیه اسلام در عصراو جریان داشته است و طبعا با شرایط و اوضاعى که مکتب در عهد امام دیگربا آن مواجه بوده است تفاوت داشته است.

به عقیده ما نقش مشترکى که پیشوایان(علیه السلام)همه در آن عهد ایفاى آنرا بعهده‏داشتند،فرضیه صرف و کار فردى نیست که از علل و اسباب تاریخى آن بحث‏کنیم و علل موجود شدن آن را بیابیم.بلکه چیزى است که نفس عقیده و فکرامامت آن را فریضه میسازد.چه،امامت در همه احوال و در مجموع ازحیث مسئولیت و شرایط آن یکى است.پس باید در سلوک پیشوایان و وظایف‏دورانهاى آنان با همه اختلاف رنگهاى ظاهرى به سبب شرایط و اوضاع واحوال، انعکاس واحدى داشته باشد (٧) .

پس،چنانکه گفتیم،اختلاف روش نزد پیشوایان به معناى امور شخصى یا مصلحتى‏نبود تا تابع هوا و هوس و تمایلات آنان بوده باشد.بلکه آن تعبیرى ازعمل به شرایط حکیمانه بوده است که حکمت و درایت چنان ایجاب میکرد تاوضع آنروزگار را در نظر بگیرند و خصوصیات اجتماع را طبق زمان و مکان‏و استعداد و آمادگى عمل مورد توجه قرار دهند و بسنجند و معلوم کنند کدام کاررا در کدام زمان معین برگزینند.

لذا مى‏بینیم در ابعاد زمان و مکان،روشى خاص را ترجیح میدادند تا امردعوت صحیحا انجام و صورت واقعیت گیرد و آن روش مفید و معقول افتد.

اما در شرایط دیگر،همان روش،کارى بى‏اثر و بى‏معنى بود.چه تحت‏آن شرایط بسا که دشواریهایى وجود میداشت و شرایط و اوضاع ایجاب میکردکه براى دگرگون ساختن اجتماع و نظم دادن به آن و آگاهى عملى براى‏تغییر جامعه مشکلهاى متفاوت و گوناگون دیگر را در نظر گیرند.

از اینجا اهمیتى که شامل عهده دار شدن نقش پیشوایان(علیه السلام)در زندگانى‏اسلامى است آشکار میگردد.اهمیتى که خصوصیت آشکار آن،نشان دادن‏ارزش و مقام حقیقى نقش بزرگ آنان در حیات اسلامى است.و نشان دادن اندازه‏هماهنگى و روش هر پیشوا با پیشواى دیگر است. روشهائى که از خلال اوضاع‏و احوال وضع اجتماعى به وجود مى‏آید و به عمل دگرگونسازى و فورى نیازدارد که مشروط به شرایط زمانى و مکانى باشد.ما که تاریخ این پیشوایان‏را مطالعه و بررسى میکنیم ناچاریم به نصوص تاریخى صحیح اعتماد ورزیم‏تا براى شناسائى خصوصیات کار آنان(علیه السلام)و خصوصیات مراحل تاریخى که درآن مرحله‏ها مى‏زیستند بکار آید که مبادا به وراى فکر مذهبى سابق کشیده‏شویم و مبادا بکوشیم که آن فکر مذهبى را بر تاریخ‏شان تحمیل کنیم.مثل‏آن که به تاریخ آنان رنگ شرعى و تقدیس زنیم یا روشهائى را پیش گیریم‏که نسبت به کار گذشته و آینده از اسلوبهاى برنامه ریزى و تبلیغ فراگیرنده‏باشد..

اگر این طریق را عمل کنیم بیش از آنچه به تاریخ آنان سود رسانیم به آن‏زیان وارد کرده‏ایم..

ازینرو براى فهمیدن تاریخ جنبش آنان(علیه السلام)باید تاریخ درست آنان،دلیل وراهنماى ما باشد و نصوص مسلم تاریخى را ملاک تحقیق خود قرار دهیم.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- حاکم در مستدرک از ابن عباس(ج ٣ ص ١٤٩)نقل کند که امام فرمود،اهل بیت من از اختلاف در دین،پناهگاه امت من‏اند.

٢- طبرانى از قول آن حضرت نقل میکند که:همانا مثل اهل بیت من در میان‏شما بمانند باب حطه در بنى اسرائیل است که هر کس بر آن وارد شود آمرزیده‏است.

یهود پس از سرگردانیهاى بسیار به سرزمین قدس(فلسطین)رسید و حضرت‏موسى به آنان فرمان داد که وقتى وارد ارض اقدس شوید توبه کنید که دیگرمرتکب مناهى نشوید و با گفتن کلمه‏«حطه‏»که بمعنى تقاضاى آمرزش وریختن گناهان است وارد آن سرزمین شوید.بعدها دروازه‏اى که از آن واردشدند«باب حطه‏»نامیدند.بهمین مناسبت محبت‏حضرت على امیر المؤمنین(علیه السلام)را نیز باب حطه گویند زیرا موجب آمرزش گناهان است .

٣- حاکم در مستدرک(ج ٣ ص ١٥١)از قول امام(علیه السلام)نقل کند که:«هان،مثل اهل بیت من در میان شما همانند کشتى نوح است.هر کس بر آن نشست رست‏و آن کس که از آن روى گردانید غرقه شد.

٤- نهج البلاغه-شرح محمد عبده-ص ١٧٨ چاپ ١٩٦٣.

٥- نهج البلاغه-شرح محمد عبده-ص ١٧٩.

٦- مراجعه شود به رساله ما تحت عنوان:جماعت علما در عهد امام صادق.

٧- «دوران پیشوایان در حیات اسلامى‏»مقاله‏اى از محمد باقر صدر.دائرة‏المعارف اسلامى شیعه جلد ٢ ص ٩٤.

فصل اول : مراحل دعوت اسلامى در حیات پیامبر اکرم(صلّى الله علیه وآله) فصل اول : مراحل دعوت اسلامى در حیات پیامبر اکرم(صلّى الله علیه وآله)

مراحل دعوت دعوت اسلامى در زندگانى پیامبر(صلّى الله علیه وآله)از هنگام بعثت آن بزرگوار تاروز وفات سه مرحله داشت:

مرحله نخستین

در آن مرحله دعوت رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)پنهانى بود و آن را با هیچکس‏آشکار نمى‏فرمود مگر اینکه به ظن غالب مى‏پنداشت که آن شخص دعوت او راخواهد پذیرفت‏یا به آن خواهد گروید.

این مرحله با نزول وحى بر پیامبر(صلّى الله علیه وآله)در غار«حرا»آغاز گردید.ابن‏هشام گوید:«آنان را در نهان به این امر فرا مى‏خواند تا مبادا قریش که در شرک‏و بت پرستى تعصب داشتند ناگهان دعوت او را دریابند.پس دعوت را درمجالس عمومى قریشیان آشکار نمى‏فرمود و کسى را آشکارا به اسلام فرانمى‏خواند مگر کسى را که از نظر پیوند خویشاوندى یا شناسائى پیشین با اوبستگى داشت.چنان کسان با پیامبر در نهان دیدار مى‏کردند و هر یک از آنان‏وقتى مى‏خواستند به عبادتى از عبادات بپردازند،در یکى از شکاف‏هاى کوهستان مکه مى‏رفتند و در آنجا از چشم قریشیان پنهان مى‏شدند. (١) »

در آن مرحله پیامبر هسته‏هاى دعوت نخستین را تشکیل داد و مسئولیت‏دعوت را بدوش کشید و در نهان براى پرهیز از گرفتارى در دعوت سعى مى‏فرمود.

«وقتى کسانى که به اسلام گرویدند از سى تن زن و مرد افزون شدند،رسول الله‏سراى یکى از آنان را براى تجمع آنان برگزید تا در آنجا براى رفع نیازهاى‏ارشاد و تعلیم با یکدیگر دیدار کنند.حاصل دعوت در آن مدت چیزى نزدیک‏به چهل مرد و زن بود که به اسلام گرویده بودند و بیشتر آنان از فقرا و بندگان‏بودند و از کسانى که در میان قریش شخصیت و عنوانى نداشتند (٢) .

تردید نیست که اگر پیامبر(صلّى الله علیه وآله)در دعوت به اسلام در گذرگاه سالیان‏نخستین،کار را پوشیده مى‏داشت به سبب بیم جان خویش نبود بلکه براى آینده‏دعوت از هر فعالیت فاشیستى خوف داشت و مى‏ترسید براى دعوت به اسلام‏امر ناگوارى رخ دهد و بعدها دعوت کمال نیابد و ثابت و مستقر نگردد و نتواندبا کفار به معارضه و مواجهه رویاروى آغاز کند و ازین جهت دعوت به نابودى‏کشیده شود.

رسول اکرم از دعوت پنهانى خود دو منظور داشت:

١-پیشتازان مؤمن در معرض خطر قرار نگیرند.چه،هر عمل فاشیستى‏حرکت جنبش را فلج و از کار مى‏انداخت و ارتباط آن را با افراد مى‏گسست‏و ازین روى آن را به آشفتگى و تباهى مى‏کشید.

٢-افزودن عده کافى از مؤمنان به رسالت و مکتب تا در تحول به اسلام‏به شایستگى و با ایمان مسئولیت‏هاى مکتب را تحمل کنند.

هنگامى که فعالیت مسلمین و عده آنان روى به فزونى گذاشت اگر چه‏امور عبادى را در شکاف‏هاى کوهساران و در دره‏ها انجام مى‏دادند اماپوشاندن کار آنان و فراهم آمدنشان و نمازشان کارى دشوار مى‏بود.از این رو،رفته رفته قریش به وجود دعوت پى بردند و حساب کار خود را کردند و کوشیدنداز چگونگى کار آگاه گردند و در پیرامون پیروان آئین نو تفصیلاتى بدست آورند.

پس جاسوسانى گماشتند تا محل‏هائى را که مسلمین در آن مى‏زیستند و محلهایى‏را که در آن اقامت مى‏ساختند و جائى که به مسافرت مى‏رفتند و بالجمله هرجاکه بودند آنجا را مراقبت کنند و از خبرهاشان آگاه گردند.

روزى از روزها در حالى که سعد بن ابى وقاص با چند تن از اصحاب‏رسول الله در یکى از راه‏هاى تنگ کوهستان مکه نماز مى‏گزاردند،چند تن ازمشرکان به آنان گذشتند و ازین عمل خشمگین شده و آن اعمال را عیب دانستندتا کار به زد و خورد کشید.سعد بن ابى وقاص مردى از مشرکان را با استخوان‏فک شتر ضربه‏اى زد و سر او را شکافت و این نخستین خونى بود که در اسلام‏ریخته شد (٣) .

این رویداد خطیر،رسول اکرم را بیمناک نساخت بلکه آن واقعه را آشکارشدن جزئى از دعوت به حساب آورد که امرى طبیعى بود.زان پس،کار آئین‏نو در مکه فاش گردید و به پایه‏اى از انتشار رسید که دیگر پنهان داشتن کامل‏آن امکان نداشت.پس وقت آن فرا رسید که دعوت علنى گردد.

پس از آنکه رسول خدا اطمینان یافت که عناصر ضرورى براى این مرحله‏تکامل یافته است،به طرزى نوین به دعوت شروع کرد.زیرا عده مسلمین و فهم‏آنان از اسلام به حدى مناسب رسیده بود و به اندازه‏اى نیرومند شده بودند که‏دیگر امکان نداشت بتوانند آنان را از میان بردارند.علاوه بر این نظر به سایراوضاع و احوال و شرایط اجتماعى از قبیل پشتیبانى عم او ابوطالب(رض)

از پیامبر اکرم(صلّى الله علیه وآله)و ایمان آوردن جماعتى مانند حمزه عموى او،اسلام‏عزت و احترام کسب کرده بود.

«عنصر دوم از عناصر دعوت درین مرحله نزدیک به رشد و تکامل بوداز این روى امت را به تبلیغ آگاه ساخت و عده‏اى بسیار از کسانى که دعوت‏را بر آنان عرضه کردند،اسلام آوردند (٤) »

این مرحله مدت سه سال استمرار یافت تا خداى تعالى فرمان داد که نبى‏اکرم دین الهى را آشکار سازد.

فرمان حق تعالى درین مورد چنین بود:

فاصدع بما تؤمر و اعرض عن المشرکین (کارى را که به انجام آن فرمان یافته‏اى آشکارا کن و از مشرکین روى بگردان.

حجر-٩٤)

انذر عشیرتک الاقربین (خویشاوندان نزدیکت را بیم ده-شعرا ٢٣٥)

قل انى انا النذیر المبین (بگو همانا که من بیم دهنده آشکارم-حجر-٨٩)

مرحله دوم

در این مرحله فرستاده حق،قول خداى تعالى را به کار بست و به تنفیذفرمان پروردگار خود آغاز کرد.وقتى همه فرزندان و خویشان و عشیرت خودرا به اسلام فرا خواند و رسالت الله تعالى را به آنان ابلاغ کرد آنگاه گفت:

«اى بنى کعب بن لوى‏»نفوس خویشتن را از آتش برهانید.اى بنى مرة بن کعب نفوس خویش را از آتش برهانید.اى بنى عبد شمس،اى بنى عبد مناف،اى بنى عبد المطلب،اى فاطمه، نفس خویش را از آتش برهانید.من درباره‏هیچیک از شما در پیشگاه خدا کارى از دستم ساخته نیست جز اینکه خویشاوندمن هستید و من صله رحم مى‏کنم (٥) ».

رسول اکرم بر بالاى کوه صفا رفت و به ندا در دادن آغاز کرد که:اى‏بنى فهر،اى بنى عدى! «چندان که افراد آن قبایل فراهم آمدند و کسى که‏نتوانسته بود به نداى رسول خدا بیرون آید و فرستاده‏اى گسیل داشته بود تابنگرد که خبر چیست.بارى همه جمع شدند.آنگاه پیامبر گفت:«آیا اگر ببینیدکه شما را آگاه مى‏کنم که گروهى سوار در دره آماده‏اند تا بر سر شما حمله‏ورشوند،گفته مرا تصدیق مى‏کنید؟»گفتند:از تو هرگز دروغى نشنیده‏ایم.

گفت:«پس من شما را بیم مى‏دهم که در مقابل شما عذابى شدید قرار دارد.»

پس آنگاه ابولهب گفت:آیا درین ساعت روز ما را براى همین مطلب فراهم‏آورده‏اى (٦) ؟و آیتى نازل شد که:

تبت‏یدا ابى لهب و تب (دست‏هاى ابو لهب بریده باد و بریده شد)

واکنش قریش در مقابل آشکار شدن دعوت او این بود که از وى(صلّى الله علیه وآله)

روى گردانیدند و دعوت او را نپذیرفتند.چندان که مسلمانان به این سبب آزارهاو شکنجه‏هاى گوناگون تحمل کردند.چندان تحمل رنج و مشقت کردند که‏در نتیجه راه پیروزى بر آنان هموار گردید تا رضاى خداى تعالى را محقق‏گردانند و عقیده را با خون آبیارى کنند.

رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)را چندان آزردند که فرمود:«هیچ پیامبرى چون‏من مورد آزار و اذیت قوم خود قرار نگرفت‏».

عبد الله بن عمرو بن عاص در مورد آن بزرگوار روایتى ازین دست نقل‏کرده است:«در اثناى این که پیامبر(صلّى الله علیه وآله)در خانه کعبه نماز مى‏گذاشت‏«عقبة‏بن ابى معیط‏»به او روى آورد و جامه خود را به گردن وى(صلّى الله علیه وآله)پیچید و به‏شدت گلوى آن بزرگوار را فشرد.ابوبکر بطرف او رفت و شانه و بازوى‏او گرفته و دورش ساخت و گفت:آیا مردى را که مى‏گوید الله پروردگار من‏است به قتل مى‏رسانید (٧) ؟

طبرى و ابن اسحق ازو روایت کرده‏اند که یکى از آنان مشتى خاک‏بر گرفت و در حالى که پیامبر اکرم(صلّى الله علیه وآله)از یکى از کوچه‏هاى مکه مى‏گذشت،بر سر و روى او پراکند.محمد به خانه بازگشت و بر سر مبارکش خاک نشسته‏بود.یکى از دخترانش بسوى او رفت و در حالى که مى‏گریست‏خاک بدن مبارکش‏را شست.رسول الله به او گفت:«اى دخترم گریه مکن که خداوند نگاهدار پدر تواست (٨) »اما یاران او(صلّى الله علیه وآله)رضوان الله علیهم هر یک عذاب‏هاى گوناگون چشیدند.

از خباب بن الارث روایت‏شده است که:«پس از آنکه پیامبر از مشرکان‏آزارى دید به نزد او رفتم و به او گفتم اى رسول خدا آیا خداوند را براى‏پشتیبانى ما نمى‏طلبى؟آنگاه پیامبر بر زمین نشست و چهره‏اش گلگون شد وگفت:پیش از شما با شانه آهنین گوشت و عصب را تا استخوان مى‏کندندبا این همه از دین خود دست نمى‏کشیدند و از خدا مى‏خواستند عدالت و امنیتى‏حکمفرما شود که هر کس بتواند از یمن به حضرموت آید،بى آنکه آزارى‏ببیند و جز از خداوند از هیچکس نترسد (٩) »

انتقال به طائف

هنگامى که پیامبر اکرم پى برد که فشار و آزار به اوج خود رسیده است‏و دعوت او در مکه به حالت رکود در آمده و جنبش پیوستگى و مستمر گروه‏هابراى دعوت تقریبا متوقف گردیده است،و دید که حالت آن رکود تهدیدى‏مستقیم است که به ناتوان شدن و ضعف دعوت منجر خواهد شد و کشش آن‏متوقف مى‏گردد و سپس پایان مى‏پذیرد.

همه این اعتبارات او را برانگیخت تا براى دعوت به اسلام به طائف‏رود و از مردم‏«ثقیف‏»یارى طلبد.

رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)امید آن داشت که آنچه از جانب خداى عز و جل بر اوفرود آمده است،مردم طائف بپذیرند و رسالت،یارانى نو بدست آورد و آنان‏منطقه را آماده کنند تا براى جنبش و شروع به کار،مرکزى نو شود.چه،مى‏دیدکه مکه صلاحیت آن را ندارد که مرکز دعوت رسالت گردد.بخصوص پس ازآن که شکنجه دادن به مؤمنان و ترساندن آنان،چنانکه گفتیم سبب متوقف شدن‏و بى‏تاثیرى جنبش شده بود.

هنگامى که رسول الله به طائف رسید بر آن شد تا افراد با نفوذ آنجا را به‏خود جلب کند زیرا آنان داراى اهمیت بودند و پیروان بسیار داشتند.پس آنگاه‏نزد گروهى از بزرگان ثقیف که آنروز از بزرگان آن دیار بودند رفت و آنان‏را براه راست و راه خدا دعوت کرد.اما با خشونت، خواهش او را رد کردندو با درشتى و تندخوئى به گونه‏اى با او برخورد کردند که توقع آن را نداشت.

پس رسول الله(صلّى الله علیه وآله)از نزد آنان برخاست.اما از آنان خواست که خبر آمدن‏او را به نزد خود نگاه دارند و از قریش پوشیده دارند.لیکن این امر را نیزنپذیرفتند.آنگاه مردم آن دیار، دیوانگان و بندگان خود را برانگیختند تا اورا دشنام گویند و بر او درشتى کنند و به سوى او سنگ اندازند چندانکه از پاهاى او خون جارى شد و چند جاى سر مبارکش شکافت (١٠) .

پس از کار خود به خدا شکایت برد و سر به آسمان برداشت و این دعابر زبان راند:

«بار خدایا،از ضعف و ناتوانى و قلت بضاعت‏خود به درگاه تو شکایت‏آورده‏ام.اى ارحم الراحمین تو خداى مستضعفانى،پروردگار منى،مرا به‏چه کسى وا مى‏گذارى؟به کسى که از امت من دور است تا به من حمله آورد یابه دشمنى که اختیار مرا به دست او مى‏سپارى.اگر تو بر من خشمگین مباشى،از دشمنى هیچکس باک ندارم که عافیت و بخشایش تو بر من بسى وسیع‏تر است.

به نور وجه تو پناه مى‏آورم که تاریکى‏ها را درهم مى‏نوردد و کار دنیا و آخرت‏را به صلاح باز مى‏آورد تا خشمت بر من فرود نیاید و نارضائیت بر من نزول‏نکند.به تو پناهنده‏ام تا خرسند گردى و لا حول و لا قوة الا بک‏» (١١)

رسول الله با زید بن حارثه بازگشت و چون خواست وارد مکه شود زیدگفت:یا رسول الله، چگونه بر آنان وارد مى‏شوى حال آنکه ترا بیرون‏راندند؟.

رسول اکرم فرمود:«اى زید همانا که خدا در آنچه مى‏بینى گشایشى‏قرار مى‏دهد و راه عافیت معین مى‏کند.خدا یاور دین خود و پشتیبان فرستاده‏خود است‏».سپس مردى از مردم خزاعه را به سوى مطعم بن عدى فرستاد تا او راآگاه سازد که او به مکه در پناه او وارد مى‏شود.مطعم پذیرفت و رسول الله‏به مکه بازگشت (١٢) .

پس از بازگشت از مکه،رسول خدا از تجربه دردناک طائف و ازبدرفتارى مردم آنجا،از بر نیامدن منظورش بوسیله اهالى آن دیار که مى‏خواست‏طائف را به جاى مکه مرکز دعوت قرار دهد،تجربه‏اى گرانبها آموخت.

بررسى رسول اکرم از تجربه طائف و ارزیابى آن و تجزیه و تحلیل‏موجبات پیشرفت نکردن در آن دیار مطالب زیر را براى او روشن کرد:

١-رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)کشف کرد که طائف براى اینکه مرکز دعوت شودداراى صلاحیت نیست زیرا طائف با مکه بستگى‏ها و پیوندهاى استوار داشت.

چنانکه از نظر جغرافیائى نیز در حدود بیش از چهل میل از آنجا دور نبود وهمین مساله امنیت آنجا را به واسطه نزدیکى،از حیث هجوم قریش و سرکشى‏و طغیان آنان به خطر در مى‏انداخت.

٢-صلاح نبود که او خود در میان دشمنان تبلیغ دعوت را عهده‏دار گرددزیرا او را محاصره مى‏کردند و دعوت وى بعلت فتنه انگیزى و سخن چینى باشکست روبرو مى‏گردید و فرصت گفتار نمى‏یافت و بررسى تاثیر آن در آنان‏به آگاهى او نمى‏رسید (١٣) .

از این رو بود که مى‏بینیم رسول الله(صلّى الله علیه وآله)هنگامیکه موسم حج فرا رسیدکوشش از سرگرفت و هنگامى که شش تن از مردم یثرب فراهم آمدند نزدهیئت نمایندگى آنان رفت و آغاز دعوت فرمود،پس به او ایمان آوردندو سوگند یاد کردند که هنگامى که هر یک به دیار خویش بازگشتند در راه رسالت‏او کار کنند.توفیق رسول الله در قانع کردن آن افراد،خطیرترین عمل تنظیمى‏رسول الله را در تاریخ اسلام در برداشت.

باید دانست ملاقات او با آن شش تن،کارى تصادفى نبود بلکه مقصودى‏را تامین مى‏کرد چه،با آنان تقریبا مخفیانه اجتماع کرد و با عده‏اى محدودآن اجتماع را بر پاى داشت.اما وقتى دعوت آشکار را آغاز نمود با سایرهیئتهاى نمایندگى بدانگونه عمل نکرد.

سرى بودن اجتماع و برگزیدن وقت(موسم حج)دلائل بسیارى داشت‏که نمى‏توان از آن چشم پوشید.بعلاوه با تجربه دردناک طایف که پربار وآموزنده بود،نزدیک بود و از آن تجربه‏هاى فراوان به دست آمده بود.

رسول الله خطه خود را نسبت به پایگاه جامعه تغییر داد و در گزینش یثرب به این‏امیدوار بود که آن دیار از نظر جغرافیائى از مکه دور است و بیش از ٢٥٠میل با آنجا فاصله دارد.لذا در آن محل از حملات پیاپى و ناگهانى قریش‏در امان است.اما یثرب نیز براى اینکه مرکز دعوت شود آمادگى داشت‏زیرا سابقه طولانى زدو خوردهاى قبیله‏اى بین ساکنین اوس و خزرج و یهود،آنجا را منطقه‏اى ساخته بود که از نظر اجتماعى از یکدیگر جدا بودند چنانکه‏نمى‏توانست در مقابل وزش اسلام ایستادگى کند.

گوئى آن دیار،در انتظار شخصى یا فکرى بود که آن تعصبهاى سخت‏و حل ناشدنى را بکلى از آن سامان ریشه کن سازد و مشکل حل ناشدنى گروههاو نژادها را چاره‏اى اندیشد.علاوه بر این امور،چند دائى رسول اکرم در یثرب‏از بنى نجار بودند و خود مردم یثرب نیز این مطلب را مى‏دانستند و نیز مى‏دانستندکه قبر پدر و مادر رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)در آنجا است.

افزون بر این،یثرب از نظر امکانات مادى توانگر بود و بر راه بازرگانى‏مکه و شام تسلط داشت. این بار رسول اکرم آن سان که به طائف رفت‏شخصابه یثرب نرفت و تجربه دردناک طائف را به یاد داشت بلکه از فعالیت بطورمستقیم خود دارى فرمود و در پراکندن دعوت اسلام و آموزش‏هاى دینى‏به وسیله خود مردم مدینه اعتماد کرد.این روش بیشتر فایده داشت و نتایج‏کار را زودتر از انتظار صورت واقعیت داد.زیرا مردم مدینه دیار خود رابهتر از دیگران مى‏شناختند و به شرایط آن شهر و شرایط مردم آنجا بیش ازهر کس آگاهى داشتند بعدها نیز در مردم آنجا و یارانشان عمیق‏ترین تاثیر راگذاشت و هیچکس درباره آنان به شک و گمان نمى‏افتاد زیرا در آن محیط همه،آنان را مى‏شناختند.

هدف رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)از فعالیت آن شش تن،و از عمل انصار،آماده کردن جو و ایجاد محیط و عواملى بود که دعوت و مبانى جدید آن راتایید کند.

هنگامى که موسم حج فرا رسید،نبى اکرم با دوازده تن از اهالى یثرب‏در وادى تنک(عقبه) یعنى عقبه نخستین فراهم آمدند.در آنجا اشخاص‏مزبور ایمان خویش را آشکار کردند و پذیرفتند که در نشر دعوت اسلامى بکوشندهنگامى که عازم بازگشت بودند،رسول الله، مصعب بن عمیر را که در بین‏مسلمین مکه از لایق‏ترین اصحاب بود فرمان داد که اسلام را به اهالى مدینه‏تعلیم داده و احکام دین را بین آنان شایع کند و از آنان براى انتشار دادن این‏نور در صفوف اهل مدینه نیروى منظم ایجاد کند.مصعب مى‏دانست که قریش‏و قواى جاهلیت چه مایه شکنجه و آزار بر مسلمانان روا مى‏دارند.بالجمله‏مصعب مامور شد که عده‏اى را تربیت کند و همه،چندان که مى‏توانند اقدام کنندو در نشر اسلام کمال دقت را به کار برند (١٤) .

مصعب بن عمیر هم آنسان که در میان مردمى که در مکه در اوایل کار:

اسلام آوردند معروف بود،از حیث آگاهى داشتن به معالم دین و معاصربودن با ایامى که قریش به مسلمین حمله‏ور مى‏شدند و با نیروهاى جاهلى برمسلمین مکه انواع شکنجه و آزار روا مى‏داشتند،نیز شهرت داشت.بعلاوه‏به انواع روشهاى عملى و سازماندهى آگاهى داشت (١٥) .

بودن مصعب پیشاپیش آن جماعت براى نظم دادن به آن عده تضمینى‏بود تا آن گرویدگان جدید از ایمان خود و از وعده‏اى که براى انجام دادن‏کارهاى مفید به منظور نشر اسلام داده بودند سرپیچى نکنند.بخصوص سپرى‏شدن یک سال تمام میان دو موسم حج آن سال و سال آینده شاید باعث مى‏شدکه عزم آنان را سست کند و از دین خود دفاع نکنند زیرا آموزش کامل نداشتندو عمیقا مطالب اسلام را نفهمیده بودند و شناخت کاملى از آن نداشتند تا براى‏قانع کردن و مسلمان کردن عده‏اى دیگر به سطح عالى از فهم و قدرت رسیده‏باشند.

نبودن رابطه منظم،ناچار به تفکیک و جدائى هر گونه گروه و اجتماعى‏منجر مى‏گردید و نبودن انضباط و پیوند بین جماعتها و پراکندگى کوشش‏افراد آن،به شکست آنان پایان گرفت.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- سیره ابن هشام،ج ١ ص ٢٤٠ و صفحات بعد.

٢- سیره ابن هشام،ج ١ ص ٢٤٩-٢٦١.

٣- سیره ابن هشام،ج ١،ص ٢٨٣.

٤- سیره ابن هشام

٥- فقه سیاسى در اسلام،محمد جعفر الظالمى،ص ٨٤.

٦- فقه السیره،دکتر محمد سعید رمضان البوطى،ص ٩٩.

٧- مصدر سابق.

٨- به نقل بخارى از فقه السیره.

٩- تاریخ طبرى،ج ٢ ص ٣٤٤ و سیره ابن هشام،ج ١ ص ١٨٥.منظور این است که‏مردم سابق براى حفظ دین خود اینهمه آزار مى‏دیدند و شما در مقابل این آزارهاى‏خفیف مقاومت ندارید. (م)

١٠- سیره ابن هشام و تهذیب السیره.

١١- طبقات السعد،ج ١،ص ١٩٦.

١٢- سیره ابن هشام،ج ١ ص ٤٢٠.

١٣- طبقات ابن سعد،ج ١ ص ١٩٦.

١٤- براى تفصیل مقال به‏«نظریة الثورة و التنظیم‏»نوشته حسین کروم در کتاب‏«محمدنظرة عصریه‏»چاپ جدید،ص ١٧١ مراجعه شود.

١٥- سیره ابن هشام،ج،١ ص ٤٢٨.

هجرت و انتقال به پایگاه مرکزى هجرت و انتقال به پایگاه مرکزى

آنگاه مصعب بن عمیر در موسم حج‏سال بعد به مکه بازگشت و گروهى‏بسیار از مسلمانان مدینه با او همراه بودند که با حج گذاران مشرک قوم خودبیرون آمده بودند.

مصعب زان پیش که به مکه در آید،بین رسول الله و مسلمین یثرب پس ازپایان موسم حج، اجتماعى تشکیل داد و در آن از کارها و فعالیتهاى خود واز پیشرفتهاى دعوت اسلامى سخن گفت.از آن وقت بر عده مسلمانان افزوده‏شده بود و جو عمومى مدینه براى آمدن رسول الله آمادگى داشت.

محمد بن اسحاق از کعب بن مالک روایت کرده است که:«رسول الله با مادر عقبه در اواسط ایام تشریق (١) وعده گذاشت هنگامى که از بجاى آوردن حج فارغ شدیم،شبى بود که رسول خدا با ما وعده گذاشته بود،در آن شب با قوم‏خود در کاروان خویش خفتیم تا ثلثى از شب گذشت.آنگاه از کاروان خودبه سوى وعده‏گاهى که با رسول الله داشتیم بیرون شدیم و مانند کبک،بیمناک‏و آرام آرام حرکت مى‏کردیم تا در دره‏اى که نزدیک عقبه بود فراهم آمدیم‏و ما هفتاد و سه تن مرد و دو تن زن بودیم‏».

محمد بن اسحاق چنین ادامه داد:«در دره فراهم آمدیم و به انتظاررسول الله ماندیم تا نزد ما آمد و عموى او عباس بن عبد المطلب نیز با او(صلّى الله علیه وآله) بود.آنگاه آن قوم با او سخن گفتند و اظهار داشتند از ما هر یک را مى‏پسندى‏براى خود برگزین.سپس رسول الله با آنان سخن گفت و قرآن تلاوت کرد ودر پیشگاه خدا دعا نمود و آنان را به اسلام ترغیب فرمود.آنگاه گفت:باشما پیمان مى‏بندم به شرطى که از آنچه همسران و فرزندان خود را از آن منع‏مى‏کنید،مرا نیز از آن بر حذر دارید (٢) »و از آنان پرسید که آیا براى پشتیبانى‏از او و یارى دادن به او در راه دین و تحمل کردن همه گرفتارى‏هائى که از این‏کار بر مى‏آید آماده‏اند یا نه؟

ابن هشام گفت:«رسول الله در عقبه آخر با آن‏ها بیعت کرد که در جنگ‏سرخ و سیاه یعنى در هر پیشامد با او باشند».

«با خود عهد کرد و با قوم در پیشگاه خدا پیمان بست و آنان را به پاداش‏وفاى به عهد وعده بهشت داد.همه موافقت کردند و به پشتیبانى او تا سر حدپیروزى یا مرگ سوگند یاد کردند (٣) »

عبادة بن صامت گوید:«با رسول الله پیمان جنگ بستیم که در سختى وآسانى و در رفاه و فعالیت و در ناخوشى‏ها،در همه کار از جان و دل با اوباشیم و هر نتیجه که آن پیمان داشت بر عهده گرفتیم و قول دادیم که در هیچ کاربا کسان او نبرد نکنیم و هر کجا که باشیم سخن به حق گوئیم و از سرزنش هیچ‏سرزنش کننده نهراسیم.

نخستین آیه‏اى که در آن اجازه جنگ بر رسول گرامى نازل گردید،این‏قول حق بود:

اذن للذین یقاتلون بانهم ظلموا و ان الله على نصرهم لقدیر،الذین اخرجوامن دیارهم بغیر حق الا ان یقولوا ربنا الله

حج-٣٩،

(به آنان که مورد جنگ قرار مى‏گیرند و به آنان ستم مى‏شود اجازت داده شده‏است و خداى به یارى آن‏ها تواناست،آنان که از دیار خود بر خلاف حق‏بیرون رانده شدند و تقصیرى نداشتند جز آنکه مى‏گویند الله خداى ما است).

پس از همه آن کوشش‏ها،خداوند براى فرستاده خود(صلّى الله علیه وآله)چنین مقدرفرموده بود که هدف خود را که در پى آن بود در میان حامیان یثرب بیابد.

بعد از عذاب‏ها و بلاها که بر مسلمانان فرود آمد به یثرب مهاجرت فرمودو در آنجا نخستین سراى اسلام به صفحه خاک به وجود آمد و همانا که این رویداد براى ظهور دولت اسلامى (٤) اذن و اجازتى بود و رسول الله نخستین‏کس بود که آن را بوجود آورد.

ابن سعد در طبقات گوید:«وقتى آن هفتاد تن از محضر رسول الله بیرون‏رفتند،خشنودى در چهره روشنش پدیدار بود و خداى ورا قدرت و قومى مهیافرمود که هم مردان کارزار بودند، هم تعدادشان بسیار بود،هم مردمى بودندکمک رسان.وقتى مشرکان دانستند که مسلمین مى‏خواهند از آن دیار بیرون‏روند،درباره آنان چنان آزار و شکنجه‏اى روا داشتند که تا آن روز هیچکس‏مانند آن را ندیده بود پس،اصحاب ازین واقعه بر حضرت(صلّى الله علیه وآله)شکایت‏بردند و رخصت طلبیدند تا از آن دیار هجرت اختیار کنند.

آنگاه حضرت رسالت(صلّى الله علیه وآله)فرمود:«شما را از سرائى که به آنجاهجرت خواهید کرد آگاهى دهم و آن یثرب است.پس هر کس بر آنست که‏ازین دیار بیرون رود به سوى آنجا حرکت کند».و قوم آگاه گردیدند و موافقت‏کردند و با یکدیگر تبادل نظر نمودند و از شهر بیرون رفتند و آن کار را پنهان‏داشتند (٥)

رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)به سوى امام على بن ابى طالب رفت و به او فرمان‏داد که پس از عزیمت او به مکه برود و ودیعه‏هاى مردم را که نزد رسول اکرم‏مى‏باشد به صاحبان آن بازگرداند (٦)

آن شب که نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله)مهاجرت فرمود،شبى تاریک بود و مشرکان‏بر در خانه رسول الله اجتماع کردند و در صدد قتل آن رسول مکرم برآمدند.

رسول خدا زان پس که على در بستر او خفت ازو جدا گردید و از میان مشرکان‏بیرون رفت و خداى،خوابى موقت بر آنان چیره ساخته بود و رسول خود را اطمینان داده بود که هیچ شرى از مشرکان به او نرسد (٧) .

همینکه رسول اکرم به یثرب رسید و در آنجا اقامت گزید،استوار وپاى بر جا به تشکیل مجتمع اسلامى روى آورد و در آن مجتمع جدید،به عنوان‏نخستین قائد،زمام شئون سیاسى و اقتصادى و ادارى و داورى را که به‏فرمانروائى بر آن جمع ارتباط داشت در دست گرفت.

پس از آنکه اسلام در مدینه ریشه دوانید،به رویاروئى با مشرکان و جهادمبادرت فرمود تا نیروى جاهلیت را که در قریش تجسم یافته بود مورد هجوم‏قرار دهد و خطر و تاثیر آن را از دعوت اسلامى دور کند و از میان بردارد.

همانا که رسول خدا(صلّى الله علیه وآله)وقتى با مشرکان و یهود روبرو مى‏گردید،-درین مرحله-بسى قاطع و استوار بود و مساله حکومت بین اسلام و جاهلیت،موضوع کشاکش و جنگ بود.و هر جا که امر ایجاب مى‏کرد،زور و فشار وسختگیرى بکار مى‏رفت.

موضع رسول اکرم در مورد آینده دعوت

درین مبحث باید،مساله‏اى بزرگ و مهم را که مسلمانان در آن اختلاف‏کرده‏اند،بررسى کنیم. این مساله،جانشینى نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله)و آینده دعوت ورهبرى آن پس ازو مى‏باشد.باید موضع رسول اعظم را که درین بحث به تحقیق‏آن مى‏پردازیم،طورى باشد که نتیجه از آن بدست آوریم و مساله دعوت راکه او(صلّى الله علیه وآله)رهبرى آن را عهده دار بود،باید رسیدگى کرد و از شکل گیرى آن‏اجتماع و نوع و شرایطى که مردم در جو آن مى‏زیستند،نتیجه منطقى گرفت.

پیامبر بزرگوار پیش از وفات مى‏دانست که اجل نزدیک است و در«حجة الوداع‏»با وضوح این مطلب را باز گفت (٨) مرگ او را غافلگیر نکردو وفات وى(صلّى الله علیه وآله)ناگهانى نبود.پس فرصت کافى داشت تا در مساله آینده‏دعوت پس از خود بیندیشد.حتى اگر عامل ارتباط غیبى را هم در نظر نگریم‏و از رعایت الهى و آگاه شدن از طریق وحى نیز چشم بپوشیم،باز مى‏بینیم‏که آن رسول قائد(صلّى الله علیه وآله)از نزدیکى رحلت‏خویش آگاه بوده است.

در پرتو این اطلاع مى‏توان دانست که نبى اکرم آینده دعوت را به روشنى‏مى‏دیده و یکى از سه راه ممکن را در پیش روى داشته است.

راه نخست

رسول اکرم مى‏توانست در مورد آینده دعوت موضع منفى اتخاذ کند ودر رهبرى دعوت و توجیه آن به زمان زندگانى خود اکتفا ورزد و آینده را به‏اوضاع و احوال و تصادف واگذارد.

این عمل منفى را نمى‏توان در مورد نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله)فرض کرد زیرا چنین‏نحوه عمل از یکى از دو امر ناشى مى‏گردد که هیچیک با حضرت تناسب‏نداشته است.

مساله اول:

اعتقاد به این مطلب که برخورد سلبى و منفى و اهمال در مورد آینده‏دعوت تاثیرى ندارد و امتى که بزودى در محیطشان دعوت واقع مى‏گرددمى‏تواند از دعوت پشتیبانى کند و جلوگیرى از انحراف را تضمین نماید.

به عبارت دیگر ممکن است چنین پنداشت که از نظر رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)جاى‏نگرانى نبوده است که دعوت پس از او از بین برود بلکه حضرتش یقین داشته است که امت دعوت صحیح را ادامه خواهد داد و از انحراف جلوگیرى‏خواهد کرد.

بر واقعیت چنین اعتقادى دلیلى در دست نیست،بلکه طبیعت اموربر خلاف آن دلالت دارد، چه دعوت به حکم این بود که در آغاز،عملى‏دگرگون کننده و انقلابى بوده است و هدفش ساختن امت و از بیخ و بن برکندن‏همه ریشه‏هاى دوران جاهلیت بوده است.پس وقتى ساحت اجتماع از رهبرآن تهى ماند و قائد آن اجتماع را بدون هیچگونه برنامه ریزى ترک مى‏کردآن جامعه در معرض بزرگترین خطر قرار مى‏گرفت.

الف:در چنین وضع،خطرهائى ظاهر مى‏شد که طبیعتا از روبروئى با خلاء،بدون هیچگونه برنامه ریزى سابق سرچشمه مى‏گرفت.به عبارت دیگر خطرى‏وجود مى‏یافت که از طبیعت روبرو شدن با خلاء برنامه نداشتن از قبل حاصل‏مى‏گردید و امت را وا مى‏داشت در سایه آن مصیبت بزرگ یعنى از دست دادن‏نبى اکرم موضعى فورى اتخاذ کند و هیچ مفهوم و روش قبلى براى این کارنداشت و خلاصه وقتى امت بدون داشتن برنامه،با فوت نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله) مواجه‏مى‏گردید،دست و پاى خود را گم مى‏کرد و در کار خود فرو مى‏ماند.

ب:خطر دیگر اینکه در چنان مورد،مکتب به درجه‏اى نرسیده بود که روشى‏را که باید براى حفظ دعوت اتخاذ کرد براى رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)تضمین کند ودر چهار چوب مکتب براى دعوت، هماهنگى تامین شود و بر تناقضاتى که‏بر اساس تقسیم مهاجران و انصار یا قریش و سایر عرب یا مکه و مدینه درزوایاى نفوس مسلمین کمین کرده بود،غلبه یابد.

ج:خطر دیگر از وجود گروهى ناشى مى‏شد که تظاهر به اسلام مى‏کردندو در پشت نقاب اسلامى پنهان شده بودند و در حیات نبى بزرگوار،پیوسته‏با اسلام دشمنى مى‏ورزیدند.

وقتى تعداد بسیارى از کسانى را که پس از پیروزى اسلام تسلیم شدند و از ناچارى اسلام آوردند،بر آن دشمنان بیفزائیم مى‏توان خطرى را که‏این گروهها توانستند ایجاد کنند تخمین زد.زیرا پس از فوت نبى اکرم ناگهان‏فرصتى یافتند تا به فعالیتى گسترده دست زنند و مى‏توانستند در جامعه‏اى که ازرهبرى و رهبر خالى مانده بود و در ساحتى از قائد تهى،به فراغ بال‏ترکتازى کنند.

بعلاوه خطرهائى مثل قدرتها و کشورهاى دور و نزدیک از خارج دعوت‏را تهدید مى‏کرد.لذا خطرناک بودن وضعیت پس از وفات نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله) چیزى نبود که از نظر رهبرى که کار عقیدتى انجام مى‏داد پنهان باشد،چه رسداز نظر خاتم الانبیاء.

اگر ابو بکر به این معنى که پس از او امت و جامعه اسلامى در باب‏جانشینى خلافت در تفرقه نیفتد مستمسک نمى‏شد،مردم به سوى عمر هجوم‏نمى‏کردند و امیر المؤمنین گویان نمى‏گفتند:از عدم وجود جانشین و خلیفه‏در میان امت-علیرغم مرکزیت‏سیاسى و اجتماعى که امت اسلام پس ازوفات نبى اکرم تا حدودى بدست آورده بود.بیندیش و خلافت را بپذیر. واز طرفى عمر نیز با وجودى که خطر را احساس مى‏کرد،شش نفر را تعیین‏نمى‏کرد که خلافت را بین خود به مصالحه گذراند.

ابو بکر شخصا و وجدانا از شتابى که از پذیرفتن خلافت بظهور رسانیده‏بود پوزش مى‏خواست و عمر نیز در باب بیعت با ابوبکر گفت:بیعت با اواشتباهى بود که خداوند ما را از شر آن محفوظ داشت (٩) .

با اینهمه بدیهى است که رهبر دعوت و پیغامبر اکرم،طبیعت موضع‏و خواستهاى عمل و دگرگون سازى را که امت بر عهده داشت که بنا بر تعبیرابوبکر تازه از قید جاهلیت رسته بود، و خطر منفى مسئله را پیش از همه ادراک مى‏کرد،بهتر از همه مى‏فهمید و عمیقتر از همه در مى‏یافت.

مسئله دوم:

ممکن است چنین تصور کرد که رهبر در مقابل آینده دعوت و دگرگون‏سازى اجتماع پس از وفات خود اهمیتى نمى‏داده است و روش منفى به کارمى‏برده است و با وجود توجه به خطر این روش منفى،براى حفظ دعوت در مقابل‏خطر مزبور کوشش نمى‏کرده و سعى نمى‏نموده که این دعوت را استوار کند واز خطر مصون بدارد.چه،او به دعوت با نظر مصلح مى‏نگریست و جز این‏نمى‏خواست که فقط تا وقتى زنده است آنرا محافظت کند تا از آن مستفیدگردد و از دستاوردهاى آن سود جوید.جز این چیزى را مهم نمى‏شناخت وبه پشتیبانى آینده دعوت پس از وفات خود عنایتى نداشت.خلاصه مى‏توان‏چنین تصور کرد که او توجهى نمى‏فرمود که روزگار آینده از دعوت او پشتیبانى‏مى‏کند یا نه و پس از وفات او بر سر دعوت چه خواهد آمد.

در چنین موردى،حتى اگر به کیفیت نبوت نبى اکرم و ارتباط او باخدا نیز توجه نکنیم و او را مانند دیگر رهبران مکتبى فرض کنیم،باز هم این‏تفسیر درباره آن بزرگوار صدق نمى‏کند.چه تاریخ رهبران مکتبى هیچکس‏را مانند رسول قائد(صلّى الله علیه وآله)از حیث اخلاص و از خود گذشتگى براى دعوت وفداکارى و قربانى کردن خویشتن در راه هدف تا واپسین دم زندگانى نمى‏شناسیم‏در حالى که در بستر مرگ بود،در اندیشه میدان جنگ به سر مى‏برد و برنامه‏آن را تنظیم کرده بود و سپاه اسامه را براى داخل شدن در میدان جنگ آماده‏فرموده بود (١٠) .

پس،وقتى رسول اکرم در قضیه‏اى از قضایاى جنگى که به دعوت مرتبط بود،تا این درجه صرف اهمیت کرده باشد و در نفس‏هاى واپسین براى‏حفظ و گسترش دعوت در اندیشه باشد، چگونه ممکن است تصور کرد که ازآینده دعوت غمى نداشته است و براى حفظ و سلامت دعوت پس از درگذشت‏خود،از خطرهائى که انتظار رویداد آن مى‏رفت،برنامه‏اى تنظیم نکرده باشد؟.

پس قائد اعظم دور از این فرض است که در مقابل آینده دعوت موضع‏منفى اتخاذ فرموده باشد.پیغمبر(صلّى الله علیه وآله)آنگاه که ارتحال را احساس فرمود،حالى که در سراى او مردانى از جمله عمر بن خطاب حاضر بودند فرمود:

«استخوان کتف و دوات براى من بیاورید تا براى شما چیزى بنویسم تا پس ازمن گمراه نگردید (١١) ».

این کوشش پیامبر که در نقل و صحت آن اتفاق حاصل است با کمال‏روشنى دلالت بر این میکند که او(صلّى الله علیه وآله)به خطرهاى آینده مى‏اندیشید و عمیقا به‏ضرورى بودن برنامه داشتن براى حفظ امت از انحراف و براى پشتیبانى دعوت‏از متلاشى شدن و نابودى توجه داشته است.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- حج گذاران روز دهم ماه ذو الحجة الحرام باید در(منى)وارد شوند و در آنجا چندسنگ زدن به شیطان سوم(به ستون سوم که نمودار شیطان است).سپس قربانى‏کردن و سوم تراشیدن سر در شب یازدهم مکلف‏اند در(منى)بیتوته کنند یعنى شب را بروز آوردند و جز این کارى ندارند.فرداى آن شب که روز یازدهم است فقط یک‏وظیفه دارند و آن سنگ زدن به هر سه شیطان است(هر سه علامت و نمودار شیطان‏که در صورت ستونى کوچک نشان داده میشوند).دیگر اینکه تا غروب آفتاب کارى‏ندارند.آن شب که شب دوازدهم است نیز باید از(منى)بگذرانند(البته روزمى‏توانند بیرون روند)فرداى آن شب روز دوازدهم است و باز وظیفه دارند که‏به سوى سه شیطان سنگ پرتاب کنند و تا ظهر در(منى)باشند.آنروز تا ظهر در(منى)مى‏مانند و ظهر از آنجا بیرون مى‏روند. این سه روز(دهم و یازدهم و دوازدهم ذى الحجه)ایام تشریق نام دارد. عقبه نیز مربوط به سنگ انداختن به شیطان است و(جمره عقبه) اصطلاح آن است‏و چنانکه گفتیم به سه نمودار شیطان سنگ پرتاب میکنند و به آنها جمره اولى‏و جمره وسطى و جمره عقبه(شیطان سوم)گویند.(م)

٢- در باب زندگانى مصعب بن عمیر به کتاب فقه السیره از دکتر البوطى،ص ١٦٦ مراجعه شود.

٣- سیره ابن هشام و طبرى.

٤- سیره ابن هشام و طبرى.

٥- سیره ابن هشام و طبرى.

٦- ماخذ سابق.

٧- فقه السیره،البوطى،ص ١٨٥ «

٨- درین بحث به مطلبى در کتاب‏«بحث در ولایت‏»نوشته محمد باقر صدر ارجاع میدهیم.

٩- تاریخ طبرى،ج ٣ ص ٢٠٠ و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید،ج ٦ ص ٤٢.

١٠- به کامل ابن اثیر و دیگر ماخذ مراجعه شود.

١١- این حدیث را شیعه و اهل تسنن هر دو نقل کرده‏اند.مسند احمد،ج ١ ص ٣٥٥ وصحیح مسلم،ج ٢ و صحیح بخارى،ج ١

راه دوم راه دوم

این بود که رسول قائد براى آینده دعوت پس از وفات خود برنامه‏اى‏معین کند و موضع ایجابى و مثبت اتخاذ فرماید و سرپرستى دعوت و رهبرى‏امت را بر پایه نظام شورى در نخستین نسل مکتبى بنیان گذارد تا پس از او اساس‏حکومت بر کشور و محور رهبرى دعوت، در خط پیشرفت آن برقرار گردد.

این فرضیه نیز به دلایل زیر پذیرفتنى نیست:

١-اگر نبى اکرم نسبت به آینده دعوت پس از خود،موضع ایجابى و مثبت اتخاذ مى‏فرمود، هدف وضع نظام شورائى را پس از وفات خود دنبال‏مى‏فرمود و رهبرى شورى را به کسى میداد که از آن شورى برخاسته باشد.

پس بدیهى‏ترین امر این بود که رسول اکرم،به آگاه کردن امت و کسانى که‏نظام شورى را مى‏خواستند،به بیان حدود و تفاصیل آن مى‏پرداخت تا به آن‏یک شکل و نظام مقدس بدهد و جامعه اسلامى را از لحاظ فکرى طورى آماده‏کند که آن نظام را بپذیرد.بخصوص که اجتماع آنروز طورى زندگانى میکردکه روش قبیله‏اى و عشیره‏اى داشت و در آن،قدرت و ثروت و عامل وراثت‏تا حد زیادى حکومت میکرد.

به آسانى مى‏توان دانست که نبى اکرم کار آگاه کردن به نظام شورى وجزئیات قانونى آنرا بررسى نمى‏فرمود و اگر کار مزبور صورت واقعى میگرفت‏طبیعى چنین بود که در احادیث ماثور،یعنى حدیثهائى که صدور آن از جانب‏معصوم مسلم باشد منعکس میگردید و در ذهن امت‏یا دست کم در ذهن نسل‏پیشتاز امت که مکلف بود نظام شورى را اجرا کند،این معنى، شکل و واقعیت‏خارجى مى‏یافت.درین معنى،موضع ابو بکر را به تاکید باز میگوئیم. وقتى‏بیمارى او شدت یافت کار را به عهده عمر بن خطاب گذاشت و به عثمان فرمان‏داد که آنچه میگوید بنویسد و او چنین نوشت:«اما بعد،همانا که من عمر بن‏خطاب را مسئول کارهاى شما قرار دادم پس سخن او را گوش کنید و از اواطاعت نمائید.»

عبد الرحمن بن عوف نزد او رفت و گفت اى جانشین رسول الله چونى؟ گفت:وقتى دیدید مردى از شما را براى امور شما برگزیدم،باد در بینى تان‏افتاد و هر یک این مقام را براى شخص خود خواستید» (١) .از این سبک جانشین‏کردن و این پشت کردن به مخالفان،واضح است که خلیفه فکر نمیکرد که نظام‏شورى داراى تعقل باشد!و تعیین کردن خلیفه را حق خود میدانست و مى‏پنداشت‏که قبول تعیین او بر مسلمین واجب است.

همچنین عمر حق خود میدانست که خلیفه تعیین کند و بر مسلمین قبول آنراتحمیل نماید بى آنکه براى دیگر مسلمانان در انتخاب کردن خلیفه هیچ حقى‏قائل باشد.

راهى که خلیفه اول و دوم براى جانشینى رسول الله برگزیدند و پذیرفتن‏مسلمانان آن راه را و روحیه عمومى که بر منطق مبارزه کنندگان براى خلافت‏در روز سقیفه حکومت میکرد و ابراز تاسف ابوبکر در آن روز که بخلافت رسید،از اینکه چرا از نبى اکرم نپرسیدند که پس از آن بزرگوار چه کسى متصدى‏کار مردم گردد (٢)

اینها همه این مطلب را تا حدى روشن میگرداند و جاى تردید باقى‏نمیگذارد که پس از وفات رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)،نسل پیشتاز اصلا به شورى‏نمى‏اندیشید و راى شورى را نمیپذیرفت و هیچ تصورى درباره آن نظام نداشت.

٢-اگر نبى اکرم مقرر مى‏فرمود که از نسل نوخاسته اسلامى مهاجران وانصار از یاران او پس ازو،سرپرست دعوت و مسئول پیوند دادن کار دگرگونسازى‏گردند،این نکته رسول اکرم را ناچار میساخت،نسل مزبور را با مسائل رسالت‏و فکر گسترده مجهز کند تا بتواند عمیقا بیاندیشد و در پرتو تامل و اندیشه اطلاعات‏موجود را با واقعیت تطبیق دهد و آنرا وارسى نماید و دشواریهائى که دعوت‏در جریان استمرار و پیشامد با آن،روبرو میگردید،حل کند.

بخصوص وقتى‏مى‏بینیم که رسول الله بود که سقوط کسرى و قیصر را مژده داد.پس میدانست‏که در آینده،اسلام به فتوحات بزرگ دست‏خواهد یافت و در حدى وسیع‏جهانگشائى خواهد کرد و بزودى امت اسلام با مسئولیت آگاه ساختن گروههائى!٥١ مواجه خواهد شد که به اسلام میگروند و باید امت را از خطرهاى آن گسترش‏ایمن سازند و احکام شریعت را در سرزمینهاى مفتوح با واقعیات آن منطبق‏سازند و مردم را از آن احکام مطلع گردانند.

با اینکه نسل نوخاسته،نسلى بود که دعوت را به ارث برده بود و براى‏قربانى شدن بیش از همه نسلها استعداد و آمادگى داشتند،با این همه نشانه‏اى‏از آمادگى مخصوص که براى سرپرستى دعوت،به آگاهى وسیع و عمیق‏مفاهیم آن ضرورت داشت نمى‏بینیم.

باید توجه داشت که همه نصوصى را که صحابه از پیامبر در زمینه تشریع‏نقل کرده‏اند از چند صد حدیث تجاوز نمیکند در حالیکه شماره صحابه چنانکه‏تواریخ نوشته‏اند،بیش از دوازده هزار تن نبوده است.و معروف است که یاران‏رسول(صلّى الله علیه وآله)از آغاز کردن به پرستش از آن بزرگوار خوددارى میکرده‏اند تایکى از آنان وقتى،عربى از خارج از مدینه به خدمت‏حضرت میرسید و پرسشى‏میکرد،آنان نیز فرصت را غنیمت‏شمرده و فرا میگرفتند و هیچ اتفاق نیافتادکه از مطلبى که تا آن وقت روى نداده بود از حضرت پرسشى کنند.

عمر خطاب گوید:کسى را روا نیست از چیزى که روى نداده است پرسشى‏کند.خداى تعالى جواب هر چه را که باید داده است.وقتى کسى از پسر عمرنیز چیزى مى‏پرسید،پاسخ میگفت که:«از کارى که رویى نداده است مپرس‏که من از عمر بن خطاب شنیدم که کسى را که از امرى مى‏پرسید که واقع نشده‏بود،لعنت میکرد» (٣)

نیز مى‏بینیم که صحابه از پرسش خود دارى میکردند مگر در حدود مشکلاتى‏که واقع شده بود و ایجاد خطر میکرد.این راه و روش از آماده کردن مکتب‏بسى دور بود و به آموزشى گسترده نیاز داشت و مقتضى آگاهى به آن آموزش!٥٢ بود تا مشکلاتى را که در جریان رهبرى او عارض شریعت میگردید بتوانندحمل کنند.

رویدادهایى که پس از رحلت رسول قائد پیش آمد،ثابت کرد که نسل‏مهاجران و انصار،براى حل مشکلات بزرگ که پس از رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)،دعوت با آن روبرو گردید،آگاهى کافى نداشتند و فاقد آموزش کافى براى‏گشودن آن دشواریها بودند و نمى‏توانستند دستور العمل مقتضى بدهند.معلوم‏شد که آنان به هیچوجه سرزمینهاى فراوانى را که با فتوحات اسلامى به دست‏آوردند نمى‏توانستند از نظر قانونى اداره کنند.حتى خلیفه و دولتمردانى که‏پشتیبان او بودند نمى‏دانستند احکام شرعى چیست و نیز نمیدانستند تکلیف اموالى‏که به دست میگیرند کدام است آیا باید بین جنگ کنندگان تقسیم شود و یاوقف همه مسلمین گردد. چنانکه این مشکل در فتح عراق روى داد.بلکه علاوه‏بر آنچه گفتیم،مى‏بینیم که نسل معاصر با رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)حتى در زمینه اموردینى تصورات روشنى نداشتند.مساله نماز میت عبادتى بود که رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله) صدها بار به آن عمل فرموده بود و در حضور همه مشایعت کنندگان و نمازگذاران آنرا ادا کرده بود.با وجود این،یاران رسول اکرم ضبط صورت این‏عبادت را لازم ندیده بودند.به این جهت بعد از وفات نبى(صلّى الله علیه وآله)در طرز اداى‏آن میان آنان اختلاف افتاد (٤) و مى‏بینیم که اصحاب در زمان حیات پیامبر غالبابه شخص بزرگوار او تکیه داشتند و تا وقتى در سایه او مى‏زیستند به ضرورت‏فرا گرفتن احکام و مفاهیم،بطور مستقیم توجهى نداشتند.

مطلبى که گفته شد همه دلالت بر این دارد که آگاه ساختن مردم که رسول‏اکرم در سطح عموم براى مهاجر و انصار به آن مواظبت مى‏فرمود آن‏ها رابه درجه‏اى بالا نبرد که رهبرى آگاه از نظر فکرى و سیاسى آنان را براى!٥٣ آینده دعوت و دگرگون سازى آماده ساخته باشد. بلکه آگاهى تا پایه‏اى بودکه پایگاه مردمى از آن بنیان گیرد و پیرامون رهبرى دعوت در حال و آینده‏حرکت کند.

٣-هدف دعوت براى دگرگون کردن جامعه و برنامه زندگانى نوین،بنا کردن امتى بود از نو و ریشه‏کن کردن همه ریشه‏هاى جاهلیت و پس مانده‏آن‏ها.امت اسلامى به عنوان کل امت،در سایه آن عمل دگرگون سازى جزدر یک زمان کوتاه،قرار نداشت.و آن زمان براى خوگر شدن به منطق عقایدمکتب و دعوت براى دگرگون سازى کافى نبود تا نسل را به درجه‏اى از آگاهى‏موضوعى برساند و او را از باقى مانده افکار گذشته برهاند و براى فرا گرفتن‏اطلاعات برنامه جدید و آماده ساختن و شایسته کردن او براى سرپرستى مکتب‏و تحمل مسئولیات دعوت و عمل دگرگون سازى بدون رهبر،مهیا سازد.

بلکه منطق رسالت عقیدتى چنین ایجاب مى‏کرد که امت در زمانى طولانى‏تراز روزگارى که بر او گذشت،با توجیهات عقیدتى آشنا گردد تا بتواند به سطح‏چنان سرپرستى ارتقاء یابد.

اما در آن وقت،مى‏بینیم در خلال نیم قرن یا کمتر،در جریان فعالیت‏نسل مهاجران و انصار،بر پیشوائى دعوت و سرپرستى آن چه گذشت.هنوزربع قرن از اسلام نگذشته بود که خلافت راشده آغاز شد و بناى تجربه اسلامى‏زیر فشار و ضربات دشمنان دیرینه اسلام فرو ریخت.زیرا دشمنان توانستندرفته رفته نفوذ کنند و رهبرى ناآگاه را غافلگیر نمایند.سپس آن رهبرى رابا زور و فشار به دست آورند و امت را وادار به اطاعت و فرمانبرى از رهبرى‏خود کنند تا رهبرى را به سلطنت موروثى تبدیل سازند و کرامت‏هاى انسانى راویران کنند و آزادگان و نیکوکاران را بقتل رسانند و حدود الهى را معطل‏گذارند و اموال و غنائم جنگى و آبادى‏ها و زمین‏ها و مزارع بین بصره و کوفه‏گلستان قریش گردد و خلافت بازیچه بنى امیه شود.

راه سوم

و آن تنها راهى بود که در پرتو شرایط دعوت و روش نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله) هماهنگى داشت و معقول مى‏نمود.و آن راهى بود که نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله)در آینده‏دعوت پس از وفات خود آن را موضع مثبت مى‏دانست.

پس،به فرمان خداى سبحان شخصى را برگزید که عمق وجودش در هستى‏دعوت شکل گرفته بود.او را با امور مکتب آشنا ساخت و به او آمادگى‏رهبرى داد تا نماینده و نمودار رهبرى فکرى و سیاسى گردید تا پس از رسول‏اکرم(صلّى الله علیه وآله)پایگاه‏هاى مردمى آگاه امت را رهبرى فرماید و زیربناى مکتبى‏امت را بسازد.پس اینک مى‏بینیم که این راه منحصر و یگانه ممکن بود که‏سلامت آینده دعوت و محفوظ ماندن تجربه را از انحراف در خط پیشرفت آن‏تضمین کند و چنین بود!

نصوصى که به تواتر از حضرت رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)رسیده است دلیل آن‏است که امام على، آمادگى مکتبى و آموزشى مخصوص او را بر عهده گرفت‏که وى را براى مرجعیت فکرى و سیاسى آماده سازد و آینده دعوت و رهبرى‏امت را پس از خود،از نظر فکرى و سیاسى به او بسپارد.

این روش تفسیرى است به راهى که رسول اعظم خود اتخاذ فرمود وطبیعت امور او را واداشت تا این روش را برگزیند چنانکه سابقا نیز گفتیم.

شخصى که نامزد آماده کردن مکتب رهبرى و اداره فکرى و سیاسى امت‏بود،جز على بن ابیطالب(علیه السلام)کس دیگرى نبود که عمق وجودش اساس و پایه‏دعوت باشد و او در جریان آن مبارزه دشوار و پر از سختى،نخستین مجاهدراه دعوت بود و در برابر همه دشمنان و همه دشوارى‏ها که به اسلام روى‏نمود،قد برافراشت.

او تربیت‏شده رسول خدا بود که در خاندان او به جهان چشم گشوده بود و در سایه حمایت او رشد کرده بود و فرصتهاى همکارى با او و استوارى‏در خط او آنچنان براى او آماده گردید که براى هیچکس دیگر چنین روى‏نداده بود.

شواهد زندگانى نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله)و امام على(علیه السلام)گویاى آن است که‏نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله)امام را بطورى مخصوص مکتبى بار آورد و درین راه بسى کوشید.

رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)،امام را به بسیارى از مفاهیم دعوت و حقایق آن‏مخصوص گردانید و هنگامى که امام ازو پرسشى مى‏کرد به او کمک فکرى مى‏نمود و ساعت‏ها با او به خلوت مى‏نشست و دیده‏اش را به مفاهیم مکتب ودشوارى‏هاى راه و برنامه‏هاى کار مى‏گشود و تا فرجامین روز زندگانى شریف‏خود چنین بود.

حاکم در مستدرک به سند او از ابو اسحاق چنین روایت کرده است:«ازقثم بن عباس پرسیدم: على از رسول خدا چگونه ارث برد؟پاسخ داد:او ازحیث نزدیکى به رسول خدا در نزد ما از همه پیش بود و از نظر پیوند عمیق‏از همه ما بیش‏».نسائى از امام(علیه السلام)نقل کرده است که فرمود:«هر چه ازرسول الله مى‏پرسیدم پاسخ مى‏داد و هرگاه خاموش مى‏شدم او به سخن آغازمى‏فرمود. »حاکم نیز در مستدرک این روایت را آورده است.امیر المؤمنین‏در خطبه خود پیوند یگانه خود را با رسول اکرم و عنایت او را به آماده ساختن‏و تربیت‏خود توصیف مى‏کند:«همانا موضع مرا نسبت به رسول الله از حیث‏نزدیکى بسیار و منزلت مخصوص مى‏دانید...و من چون شتر بچه‏اى که بدنبال‏مادرش رود،او را پیروى کردم و هر روز از اخلاق خود،علمى بر من آشکارمى‏کرد و به من فرمان مى‏داد که ازو پیروى کنم.او هر سال به کوه حرا مى‏رفت‏و من نیز او را مى‏دیدم و هیچکس دیگر جز من او را نمى‏دید.در آن روزهاى نخستین اسلام،جز رسول الله و خدیجه در یک خانه فراهم نمى‏آمدند و من‏سومى آن‏ها بودم.نور وحى و رسالت را مى‏دیدم و بوى خوش نبوت را مى‏بوئیدم.» روایات بسیار زیاد حاکى از این است که از جانب نبى اکرم براى آمادگى‏آن امام براى شناخت مکتب،اقدام شده است.امام پناهگاه و مرجع گشودن‏هر مشکلى بود که در آن وقت‏حل آن مشکلات به عهده رهبرى حاکم بود.

در تاریخ اسلامى در عهد خلفاى چهارگانه،حتى یک واقعه را نمى‏شناسیم‏که امام به دیگرى رجوع کرده باشد تا با عقیده اسلامى در آن باب آشنا شودو راه چاره جوئى موضوع‏هائى که پیش مى‏آمد،فراگیرد.در صورتى که درتاریخ،ده‏ها واقعه را مى‏شناسیم که با وجود اینکه حکومت و رهبر وقت مى‏کوشید به امام مراجعه نکند،اما مجبور مى‏شد که براى حل آن مسائل به حضرت‏او(علیه السلام)مراجعه نماید.

شواهد بسیار در دست است که رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)،امام على را براى‏رهبرى دعوت پس از خود مهیا مى‏فرمود.

رسول اعظم از برنامه خود در واگذارى رهبرى رسمى فکرى وسیاسى بر عهده امام على(علیه السلام) مردم را آگاه مى‏فرمود و شواهد فراوان‏ازین معنى در دست است.منجمله‏«حدیث الدار»و حدیث ثقلین (٥) و حدیث‏المنزلة (٦) و حدیث غدیر (٧) و ده‏ها نص (٨) نبوى دیگر.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- تاریخ یعقوبى،ج ٢ ص ١٢٦-١٢٧.

٢- شرح نهج البلاغه،ج ٢ ص ٦-٩!

٣- سنن دارمى،ص ٥٦.!

٤- براى اطلاع بیشتر به‏«عمدة القارى‏»،ج ٢ ص ١٢٩ مراجعه شود.!

٥- نقل از کتاب کمال الدین و تمام النعمة شیخ صدوق ابر جعفر محمد بن على بن حسین‏بن بابویه قمى مترفى به سال ٣٨١ هجرى قمرى : حدثنا محمد بن عمر قال حدثنى الحسن بن عبد الله بن محمد بن على التمیمى قال‏حدثنى ابى قال حدثنى سیدى على بن موسى بن جعفر بن محمد قال حدثنى ابى‏عن ابیه جعفر بن محمد عن ابیه محمد بن على عن ابیه على عن ابیه الحسین عن ابیه‏على صلوات الله علیهم قال،قال النبى صلوات الله و سلامه علیه،انى تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتى اهل بیتى و لن یفترقا حتى یردا على الحوض. این حدیث از سلسله راویان متعدد دیگر نیز نقل شده است و مضمون همه آنها یکى‏است گاهى در الفاظ اختلافاتى دارد و همه در کتاب مزبور ذکر شده است.در روایتى‏دیگر چنین است:انى خلفت فیکم الثقلین...در روایت دیگر:انى تارک فیکم‏ما ان تمسکتم به لن تضلوا:کتاب الله و عترتى اهل بیتى... در آخر روایتى که از ابوذر نقل شده است که جمله آمده است: ...و ان مثلهما فیکم کسفینة نوح من رکب فیها نجا و من تخلف عنها غرق. !

از زید بن ارقم قم نقل شده است که حضرت رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)در بازگشت از سفرحجة الوداع در غدیر خم این سخنان را فرمودند. در اصول کافى تالیف ابو جعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق الکلینى الرازى مستوفى‏بسال ٣٢٩ هجرى قمرى در کتاب ایمان و کفر نقل از حضرت امیر المؤمنین‏صلوات و سلامه علیه ذکر شده است.قال رسول الله صلى الله علیه و آله فى آخر خطبته‏یوم قبضه الله عز و جل الیه‏«انى قد ترکت فیکم امرین لن تضلوا بعدى ما ان تمستکم‏بهما:کتاب الله و عترتى اهل بیتى فان اللطیف الخبیر قد عهد الى انهما لن یفترقاحتى یردا على الحوض...(م).

٦- حدیث منزلة: انت منى بمنزلة هارون من موسى الا انه لا نبى بعدى.

٧- حدیث غدیر: من کنت مولاه فهذا على مولاه،اللهم و ال من و الاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله(م).

٨- براى دیدن نصوص و کسب اطلاع بیشتر به‏«مراجعات‏»نوشته سید عبد الحسین‏شرف الدین مراجعه شود.!

فصل دوم : پیشوایان(علیه السلام) و روش آنان در جامعه فصل دوم : پیشوایان(علیه السلام) و روش آنان در جامعه

مرحله نخستین

و آن مرحله‏اى است که رهبرى مکتب براى روبروشدن با انحرافى که پس از وفات رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله) در امت اسلام روى داد،در آن مرحله واقع گردید.پس‏پیشوایان(علیه السلام)این مرحله به شکل اساسى، شخصارویاروئى و جبهه گیرى با این صدمه را بر عهده گرفتندو مسئول حفظ امت از آن صدمه بودند و به نگاهداشت‏اسلام بعنوان شریعتى مداوم و جاویدان عمل کردندبى آنکه تحریفى بر آن دست‏یابد.اگر چه محافظت اسلام‏را به عنوان مجتمع و دولت ممکن نمى‏دانستند ولى بهرحال آن را به منزله شریعتى پایا و مداوم محفوظ نگاه‏داشتند و چاره اندیشى امور مزبور از وظائف امام‏على(علیه السلام)و دو فرزندش حسن و حسین(علیه السلام)بود که به امام‏سجاد(علیه السلام)ختم مى‏گردید.محور فعالیت آن‏ها،شامل‏برنامه ریزى و رعایت همه احتیاطهاى ممکن براى‏محدود ساختن و از بین بردن صدمه انحراف و نگاهدارى‏اسلام مى‏بود.

امام اول على بن ابیطالب علیه السلام (١)

مقدمه:

پیش از گفتار در مواضع امام(علیه السلام)از لحاظ رویدادها و کیفیت بررسى‏و حل آنها،بر ما است که هر چند به اختصار،از آن شرایط اجتماعى وسیاسى که پیش از حکومت او پیش آمده بود وقوف یابیم،و از آنچه براى‏امت مسلمان آغاز گردید و انحراف صریح از مبادى اسلام و از تعلیمات آن‏که براى امت اتفاق افتاد،آگاه گردیم.ممکن است این تحول و انحراف را ازآغاز نیمه دوم دوران عثمان بن عفان با وضوح بیشتر ملاحظه کنیم.این انحراف،خود بعدها اساس شرایط و ملابسات اجتماعى و سیاسى گردید که امام على(علیه السلام) در آن مى‏زیست و از لحظه نخست که زمام مسئولیت‏خلافت را در دولت اسلامى‏بر عهده گرفت،براى نگاهدارى امت در مقابل صدمه انحراف و بازگشت‏مردم از آن انحراف به حیات گرامى اسلامى کوشید.

اینک به مهمترین رویداد مزبور و شرایط اوضاع و احوالى اشارت مى‏کنیم که در ایجاد تطورات بزرگ در عهد عثمان سهمى به سزا داشت و آثارناپسند آن در ایام خلافت امام على همچنان باقى بود (٢) .

منطق سقیفه

منظور ما از منطق سقیفه،روح قبیله‏اى است که بر منطق مبارزان جنگجوبرترى داشت و بر آن حکومت مى‏کرد و قدرت را براى هر یک از آنان تثبیت‏مى‏نمود و با انحصار قدرت براى آنان و عدم مشارکت دیگران در حکومت‏روبرو بود و موجبات وراثت را بوجود آورد و آمادگى بسیارى از انصار رابراى پذیرفتن دو خلیفه،یکى از انصار و دیگرى از مهاجران را در پى داشت.

چندانکه هر جناحى مى‏پنداشت که براى در دست گرفتن زمام حکومت بیش ازدیگران استحقاق دارد (٣) .در آن روز،على بن ابیطالب(علیه السلام)و دیگر یاران رسول‏خدا به علت اشتغال به غسل جسد مقدس نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله)که هنوز به دفن آن‏کالبد پاک نپرداخته بودند،از آن گروه دور بودند (٤) .

عمر با شتاب به سوى ابو بکر به سقیفه رفت تا در کار خلافت مشورت‏کند.هنگامى که امام على(علیه السلام)خبر یافت بیعت را نپذیرفت.انصار نیز با او،آن را رد کردند و مدت ششماه کامل از بیعت‏خوددارى نمودند و امام على(علیه السلام) اجتماع سقیفه را که در غیاب او فراهم آمده بود توطئه تلقى فرمود.

این روح قبیله‏اى و قومیت بود که در میان مسلمین آغازگر فتنه شد (٥) وعمر به این نکته تصریح کرد و چنین گفت:

«همانا بیعت با ابو بکر امرى ناروا بود.خدا شر آن را رفع فرماید واگر کسى به مانند آن بیعت عمل کند او را بکشید،هر جا کسى با دیگرى بدون‏مشورت مسلمین بیعت کند همانا که او را فریفته است و واجب است تا هر دوبقتل رسند (٦) .

روش عمر در عطایا (٧)

در زمان رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)،عطاى از بیت المال میان مسلمانان به حصه‏مساوى بخش مى‏گردید و در عصر ابو بکر نیز چنین بود.اما عمر در میزان‏سهمیه مسلمانان به برترى و تفاوت قائل گردید به این نحو که،سابقین را بر غیرسابقین در اسلام برترى داد و مهاجران قریش را بر غیر آنان از مهاجران و همه‏مهاجران را بر انصار و عرب را بر عجم و مولا را به زیر دست برترى نهاد (٨) .

به این ترتیب عمر اختلاف طبقاتى را در جامعه اسلامى پایه گذارى کردو آتش اختلاف را بین‏«ربیعه‏»و«مضر»و میان‏«اوس‏»و«خزرج‏»برافروخت (٩) ... و کشمکش نژادى را بین عرب و عجم و بنده و مولى (١٠) بوجود آورد.حتى عمردر پایان عمر به خطرناکى روش خود متوجه گردید و تصمیم خود را به رجوع‏به مبداء یکسانى و برابرى در عطا ابراز کرد و گفت:«اگر امسال زنده مانم‏در میان مردم مساوات برقرار مى‏کنم و سرخ را بر سیاه برترى نمى‏دهم و عرب‏را بر عجم فضیلت نمى‏نهم و آن سان مى‏کنم که رسول خدا(صلّى الله علیه وآله) و ابو بکربه آن عمل کردند (١١) .

شورى

منظور ما از«شورى‏»طریقه عمر است در برگزیدن شش تن از قریش ومقدم داشتن آنان بر امت مسلمان به عنوان نامزدان خلافت پس از خود (١٢) .

این پیشنهاد در نفوس بسیارى از بزرگان قریش و مردم قبیله‏هاى آنان‏و یارانشان موجب ایجاد بلند پروازیهاى سیاسى کردید که آنرا حتى در خواب‏هم نمى‏دیدند.چه،ملاحظه مى‏کردند که بعضى از آنان که عمر نامزد خلافت‏کرده بود از هیچ حیث بر اینان مزیت ندارند بلکه بسا امتیاز و برترى که اینان‏در بسیارى از خصوصیات بر آنان دارند.وقتى امام على(علیه السلام)را که نامزد اکثریت‏مسلمانان بود از خلافت کنار گذاشتند و عثمان بن عفان را که نامزد اشراف‏قریش بود نامزد خلافت کردند،بلند پروازیها در اندیشه‏ها جایگزین گردید وقوت گرفت.

عبد الرحمن بن عوف که خود را از خلافت معذور داشته بود در مقام‏بى طرفى قرار گرفت و نامزدى خلافت را در امام على و عثمان منحصر دانست‏و بر آن شد تا در میان آنان یکى را برگزینند.

...از على خواست تا با او به کتاب خدا و سنت رسول الله و روش ابو بکرو عمر بیعت کند.اما امام على(علیه السلام)فرمود:«...نه که با جهد و کوشش خود دراین کار مى‏کوشم.»

همین مساله را که از على خواست،از عثمان نیز طلبید و عثمان در دم‏با او موافقت کرد...پس با عثمان به خلافت بیعت کرد.

امام على(علیه السلام)ناخشنودى خود را از نتیجه مزبور با این سخن بیان فرمود:

«هرگز کار مسلمین را تسلیم نکردم (١٣) و درین ماجرا جز بر من ستم نرفته است‏» آنچه از عاقبت‏شورا و نتایج آن حاصل آمد،پیدا شدن احزاب و دسته بندیهایى‏بود که بر دوستیهاى شخصى که داراى هدفهاى شخصى بود،بنا شده بود وموجبات شکایت و نارضائى مردم را از عثمان و نزدیکان و خاصان او ووالیان و نمایندگان او در شهرهاى در هم ریخته فراهم آورد.علل دیگر درروش عثمان و چاره جوئى‏هاى او در سیاست مالى و ادارى و اجتماعى، موجب آن شد که کار ناخشنودى مردم چندان بالا گرفت که در نتیجه به شورش‏مردم و کشته شدن عثمان انجامید.

امام على و موضع او نسبت به شورش بر علیه عثمان

کسیکه رویدادهاى شورش و خط سیر آنرا تا کشته شدن عثمان خلیفه،دقیقا پى‏جویى کند مى‏بیند که نه شورش مردم دیوانه وار بود نه مردم آشفته وناراحت و دیوانه‏وش و کوتاه نظر بودند.بلکه شورشیان بارها کوشیده بودندتا با اولیاى امور و هیئت‏حاکمه از گذرگاه نمایندگانشان تماس حاصل کنندتا خلیفه عثمان را بیدار نمایند و نارضایتى خود را از حکومت و ضرورت‏چاره اندیشى آنرا به او بفهمانند...و بارها و بارها هیئتهاى نمایندگى شهرهابه مدینه رفتند و نیازها و خواسته‏هاى بسیار داشتند که مى‏خواستند در آنجاباز گویند و نیازهاى خود را برآورند.اما هیئت‏هاى مزبور هر بار شکست‏خوردند و کسى به آنان توجهى نمى‏داشت و بعلاوه مورد توهین قرار مى‏گرفتندو بر آشفته به گرد هم فرا مى‏آمدند و امام على(علیه السلام)بین آنان و خلیفه واسطه‏مى‏شد و خلیفه بر آنان وعده مساعدت مى‏داد.آخرین رویداد مربوط به‏هیات نمایندگى مصر بود که همینکه از مدینه بیرون رفتند،بیدرنگ از مقام‏عالى کشور به حاکم مصر فرمان داده شد که آنان را گرفته و زندانى کند.شورشیان و معارضان بار دیگر به مدینه باز گشتند و با خشونت و تندى مطالب خود را باز گفتند.این بار از احساسات سوزان و آتشین آنان جلوگیرى ممکن نشد.

بلکه همه با اعتراض به آن رفتار ابلهانه و احمقانه،با هم حمله‏ور گردیدندو خواستار پایان دادن به رنجها و بدبختى‏هاى خود شدند.

مطالبى که در پى آن بودند بشرح زیر بود.

١-عطا بر اساس برابرى صورت گیرد،آن طور که نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله)عمل‏مى‏فرمود و از بین بردن سیاست برترى که عمر آن را سنت گذاشت.

٢-پاک ساختن دستگاه حاکم،بخصوص پیراستن آن از مروان بن حکم‏و خویشان و نزدیکان متنفذ او و جلوگیرى آنان از استفاده کردن از حکومت‏و اداره نمودن آن.

٣-ایستادگى با قدرت و قاطعیت در برابر طمع قریش و جلوگیرى ازجمع آورى ثروت و منصب به وسیله آنان و پایان دادن به آن وضع.

٤-جلوگیرى از ستم و بى حرمتى که فرماندهان بر مردم روا داشتندآنان را خوار و بى مقدارشان مى‏شمردند.آن سان که وقتى ابوذر آنان رابه مبارزه طلبید و از کارهاى ناروا منع کرد و به علت رفتار منحرفشان با آنان‏به مناقشه پرداخت،به سر او آوردند آنچه آوردند.

٥-تعیین صلاحیت والیان و امیران در باز بودن دستشان در تصرف درخراج و اموال عمومى.

این مطالب به عثمان رسید اما در برابر آن کارى نکرد بلکه در مورد همه‏خواسته‏ها،تجاهل ورزید.

کارها هر روز پیچیده‏تر و دشوارتر مى‏گردید و مانند آتش که به چوب‏خشک درگیرد، شعله‏اش افزون شد.امام على از پایان کار ترسید و بى‏درنگ‏براى گفتگو با عثمان تشکیل جلسه داد و به او گفت:«مردم پشت‏سر من‏اجتماع کرده‏اند و با من در مورد تو به گفتگو پرداخته‏اند.به خدا سوگند نمى‏دانم به تو چه گویم و چیزى نمى‏دانم که تو آن را ندانى و نمى‏توانم ترابه کارى راه نمایم که آن راه را نشناسى زیرا آنچه را ما مى‏دانیم تو نیز مى‏دانى‏و ما چیزى بیش از تو نمى‏دانیم و به چیزى اختصاص نداریم که تو غیر آن باشى.

پس براى خدا جان خود را به پاى.چه،به خدا سوگند نابینائى‏ات ازسر کورى و نادانى‏ات از سر جهل و نادانى نیست.حال آن که راه روشن وآشکار است‏».

از جمله چیزها که امام(علیه السلام)به عثمان گفت این بود که:«معاویه بى آنکه‏به تو بگوید کارها را فیصله مى‏دهد و تو به این امر آگاهى.او به مردم مى‏گوید،کارهائى را که مى‏کنم به فرمان عثمان است.این اخبار به تو مى‏رسد و همه رابه تو مى‏گویند،اما به معاویه تغیر نمى‏کنى و بر او خشم نمى‏گیرى‏».

عثمان گاهى به نصیحت‏هاى امام تسلیم مى‏گردید و تصمیم مى‏گرفت‏کارها را روبراه کند.اما به زودى با بهانه‏هاى گوناگون سرگرم مى‏شد و درهیچ صراطى مستقیم نمى‏ماند و در هیچ رایى استوار نمى‏گردید.در قبال تردیدعثمان،امام على(علیه السلام)گفت:«عثمان نمى‏خواهد هیچکس او را نصیحت‏گوید.خویشاوندان ناروا و یاران فریبکار برگزیده است و هیچ یک از آنان‏نیست مگر که بر طایفه‏اى حکومت کنند و خراج از آنان بستانند و به مصرف‏خود رسانند و مردم آن دیار را به خوارى و مذلت کشانند (١٤) ».

عمرو عاص مردم را آشکارا بر ضد سیاست عثمان مى‏شورانید تا جائى که‏خود را چنین توصیف کرد:«من ابو عبد الله اگر فرصتى به دستم افتد او رامى‏کشم و اگر چوپانى نیز ببینم او را بر علیه عثمان تحریک مى‏کنم‏».عایشه‏به عثمان گستاخى کرد و او را مخاطب ساخت و پیراهن نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله)راگسترد و به او گفت:

«این پیراهن پیامبر است که هنوز کهنه نشده و نپوسیده است اما سنت اوکهنه شد و پوسید».

طلحه و زبیر به حالتى رسیدند که به شورشیان کمک مالى مى‏کردند تابر عثمان تنگ گیرند. شورش همراه با مجموع هیئتهاى نمایندگى که از همه جاى‏آمده بودند،گسترش یافت و راه خویش را مانند پلنگ خشمگین ادامه داد.

موضع امام در قبال این شورشیان مانند آتش نشانى بود که همه کوشش خودرا براى آرام کردن شورش آنان و خاموش کردن آتش زبانه کشیده آنان مصروف‏داشت.

عثمان جز اینکه سه روز از شورشیان مهلت‏خواست تا پس از آن با آنان‏انجمن کند و آن اجتماع قاطع و فیصله دهنده کار باشد،کارى نکرد.سه روزسپرى گردید و آن جماعت بسیار بر در خانه او گرد آمدند ولى عثمان روى پنهان‏کرد و مروان بیرون آمده و با کلماتى احمقانه و برترى جوینده به مردم گفت:

«براى چه کارى فراهم آمده‏اید؟گوئى به چپاول آمده‏اید.

رویتان زشت باد آمده‏اید و میخواهید حکومت ما را از دستمان بیرون‏آورید؟از اینجا دور شوید و گرنه بخدا سوگند اگر قصد شما برانداختن ماباشد،واقعه‏اى به سر شما آید که شما را خشنود نگرداند و از پایان کار راضى‏نباشید.به خانه‏هاى خود باز گردید.بخدا سوگند چیزى را که در دست داریم‏از دست نمى‏نهیم و شکست نمى‏خوریم‏».

این سخنرانى سخیف به منزله آتش زنه‏اى بود که شورش را شعله‏ورساخت...عثمان بیدرنگ کس در پى امام على فرستاد و او از آمدن خود دارى‏فرمود و گفت:«بدان که به آنجا باز نمیگردم‏»زیرا امام را منطق مروان گران‏آمده بود که با جمهور مردم در هم فشرده،از طرف خلیفه سخنانى چنان احمقانه‏و سخیف به زبان راند.

بعلاوه امام میدید که بین مردم و عثمان وساطت کرده و عثمان قول داده است که به شکایات مردم برسد.اما نه براى قول خود ارزشى قائل است نه‏به وساطت امام(علیه السلام)بهائى داده است.امام درین کار سود شخصى نداشت ویقین داشت که عثمان زیر فشار مردم و پاسخ گفتن به تقاضاى اصلاحى آنان وکنار گذاشتن مروان و خویشان و نزدیکان خود از دستگاه دولتى، بیچاره‏گردیده است.

و میدید،با اینهمه فشار،هیچیک از خواسته‏هاى مردم صورت عمل به‏خود نگرفته است بلکه همه وقایع به علائم و آثارى آشکارا تحول یافته است‏که شورش را قطعى و مسلم میگرداند. بارى،بدبختى به اوج رسید و انقلاب‏با کشته شدن عثمان تحقق یافت.

امام و موضع او در زمامدارى

پس از کشته شدن عثمان،چشم شورشیان به امام(علیه السلام)دوخته شد و ازوخواستند تا زمام فرمانروائى را بدست گیرد.اما او از قبول خود دارى کرد.

این خود دارى از این رو نبود که در خود نیروى زمامدارى و تحمل تبعات آنرانمیدید،خصوصا پس از آنکه مجتمع اسلامى به سبب سیاست والیان عثمان‏در خلال مدت خلافت او در شکافى عمیق از اختلافهاى اجتماعى و اقتصادى‏فرو افتاده بودند و دید که توجیهات اسلامى و مفاهیم عظیم آن که نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله) در طول حیات شریف خود به آن عمل مى‏فرمود،بسیارى از آثار خود را درراهنمائى مردم از دست داده است و پس از وفات او(صلّى الله علیه وآله)،آن مفاهیم‏تحلیل رفته و کم شده است.

«مردم به این واقعیت رسیدند که اطمینان خود را به قوه حاکمه که بر آنان‏تسلط داشت از دست بدهند.پس بر این صدد برآمدند تا براى بدست آوردن‏حقوق خود و نگاهداشت آن،قیام کنند.به این ترتیب،پیوند میان آنان‏با رموز معنوى که مى‏بایست نمایندگانشان اداره کنند پاره شده بود.طریقى که‏این فساد را از بین مى‏برد این بود که بمردم بفهمانند،حکومتى پیدا خواهد شدکه اطمینان آنان را به حکامشان که از کف رفته بود،به آنان باز میگرداند.

یعنى کارى میکنند که دوباره به صاحب اختیاران خود وثوق یابند.اما این کارنه آسان بود نه امرى بود که زود صورت پذیرد.بسیارى از طبقات نو پیدا،این سخن را نمى‏پذیرفتند و به مذاقشان خوش نمى‏آمد.از این رو آزاد بودندکه در برابر هر برنامه اصلاحى و کوشش براى پاکسازى ایستادگى کنند.درآن هنگام،امام(علیه السلام)با آگاهى عمیق خود از شرایط و اوضاع و احوال‏اجتماعى و روانى که مجتمع اسلامى در آن وقت به آن نیاز داشت،نتیجه رامیدانست. خط انقلابى که کار را بدانجا کشانیده بود به یک عمل انقلابى نیازداشت تا پایه‏هاى جامعه اسلامى را از جهت اقتصادى و اجتماعى و سیاسى‏در برگیرد.

ازین رو بود که امام(علیه السلام)خلافت را رد کرد و از پذیرفتن فورى آن باهمه فشار جمهور مردم و صحابه خوددارى فرمود.او(علیه السلام)میخواست مردم‏را آزمایش کند و در آن آزمایش کشف کند که مردم براى تحمل روش انقلابى‏در عمل چه اندازه استعداد دارند،تا بعدها چنین نیندیشند که او آنان را غافلگیرساخته است و از تحرک و هیجان و انگیزه انقلابى‏شان سوء استفاده کرده است.

یعنى وقتى دشوارى شرایطى را که براى از بین بردن فساد،به شورش دست زده‏بودند،دیدند از راه باز نمانند (١٥) از اینرو امام فرمود:

«مرا واگذارید و از دیگرى التماس این کار کنید.ما به کارى روى‏آورده‏ایم که آن را روى و رنگهاست.دل بر آن کار نمى‏شکیبد و خرد تحمل آن نمى‏تواند کرد.همانا که آفاق را خشم و کین فرا گرفته است و راه راست‏دگرگون گردیده است.

بدانید که اگر من گفته شما را بپذیرم،با شما چنان که میدانم کارخواهم کرد و به گفته هیچکس و نکوهش هیچ فرد گوش نخواهم داد و اگرمرا واگذارید،یکى از شمایم و بسا که کسى را که به کار خود ولایت دهید،فرمان او را شنواتر کس و فرمانبردارتر کس من باشم و اگر شما را وزیرباشم بهتر که شما را امیر باشم (١٦) ».

اما مردم پافشارى کردند تا فرمانروائى را بپذیرد.پس او(علیه السلام)درخواست‏آنان را پذیرفت.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- ملقب به مرتضى در سال ٢٣ پیش از هجرت متولد گردید و در سال ٤٠ هجرت در کوفه به شهادت رسید و در نجف اشرف به خاک سپرده شد.

٢- براى اطلاع بیشتر به:قیام حسینى نوشته محمد مهدى شمس الدین ص ١٥ مراجعه‏کنید.

٣- طبرى،ج ٥ ص ٣١ و کامل ابن اثیر ج ٣ ص/٣.

٤- سیره رسول(صلّى الله علیه وآله)ابن هشام ج ٢ ص ١٠١٨.

٥- به نزاع بین بنى امیه و بنى هاشم اثر مقریزى مراجعه شود.«

٦- ملل و نحل شهرستانى.

٧- منظور مالى است که از بیت المال به مسلمین داده میشود(م)

٨- ابن ابى الحدید ج ٨ ص ١١.

٩- تاریخ یعقوبى ج ٢ ص ١٠٦.

١٠- تاریخ یعقوبى ج ٢ ص ١٠٧.

١١- همان ماخذ.

١٢- کامل ابن اثیر ج ٣ ص ٣٦.

١٣- نهج البلاغه.دار الاندلس ج ١ ص ١٥١.

١٤- دائرة المعارف شیعى ج ٣ ص ٨٧.«

١٥- «ثورة الحسین‏»نوشته محمد مهدى شمس الدین ص ٣٥-٣٨.

١٦- نهج البلاغه ج ١ ص ٢١٧.

امام در مقام فرمانروائى امام در مقام فرمانروائى

امام زمام امور را در مجتمعى بدست گرفت که فساد را به ارث برده بودو در همه زمینه‏ها، دشواریهاى بسیار درهم و پیچیده در انتظارش بود.پس‏امام(علیه السلام)سیاست انقلابى جدید خود را که براى تحقق بخشیدن به هدفهائى که‏به آن منظور حکومت را پذیرفته بود،بر آنان آشکار کرد.

سیاست انقلابى او در سه زمینه بود:

١-زمینه حقوقى، ٢-زمینه مالى، ٣-زمینه ادارى، اما دریغا که در پیرامون سیاست امام(علیه السلام)و اصلاحات بسیار او،شکها و تردیدها ایجاد گردید و احکام بى‏سابقه و خلق الساعه بوجود آمد تا آنجا که آن سخنان بى اساس در کتب تاریخ شایع گردید و مطالعه کنندگان‏تاریخ،قضیه را مسلم پنداشتند و از گفتگو و توجه و استدلال خود را بى‏نیازدانستند.بخصوص در مورد سیاست ادارى که احکام آن فراوان بود و آراءو عقاید نادرست پیرامون آن رواج داشت و ما زان پس که در عرصه حقوقى‏و مالى به صورتى گذرا، مرور کردیم،به تفصیل و با روش تحلیلى،ژرفاى‏حقیقت را از خلال آن توضیح میدهیم.

عرصه حقوقى

اصلاحات او(علیه السلام)در زمینه حقوقى لغو کردن میزان برترى در بخشش‏و عطا و یکسانى و برابر دانستن همه مسلمانان در عطایا،چه در حقوق چه‏در واجبات بود.این سخن اوست که فرمود: «خوار نزد من گرامى است تا حق‏ویرا بازستانم،و نیرومند نزد من ناتوان است تا حق دیگرى را ازوباز ستانم (١) .

عرصه مالى

این مطلب بر دو مساله تکیه داشت.نخست،ثروتهاى نامشروع که درروزگار عثمان به وجود آمده بود،دوم،روش برترى نهادن در عطایا.تاآنجا که امام همه آنچه را که عثمان از زمینها بخشیده بود و آنچه از اموال‏که به طبقه اشراف هبه کرده بود،مصادره فرمود و آنان را در پخش اموال‏به سیاست‏خود آگاه ساخت،چنانکه فرمود:«اى مردم،من یکى از شمایم،هر چه من داشته باشم شما نیز دارید و هر وظیفه بر عهده شما باشد بر عهده من نیز هست.من شما را به راه پیامبر مى‏برم و هر چه را که او فرمان داده است‏در دل شما رسوخ میدهم.جز اینکه هر قطاع که عثمان آنرا به دیگران داد وهر مالى که از مال خدا عطا کرد باید به بیت المال باز گردانیده شود.هماناکه هیچ چیز حق را از میان نمى‏برد.هر چند مالى بیابم که با آن زنى را به‏همسرى گرفته باشند و کنیزى خریده باشند و مالى که در شهرها پراکنده باشد،آنها را باز میگردانم.در عدل گشایش است و کسى که حق بر او تنگ باشدستم بر او تنگتر است (٢) ».

طبقه توانگر اندیشید که اگر سر به فرمان امام سپارد بسا که از گذشته‏هادر گذرد.آنان ولید بن عقبه بن ابى معیط را به نزد او(علیه السلام)فرستادند.ولید به‏امام گفت:«اى ابو الحسن تو به همه ما آسیب رسانیده‏اى.ما برادران وهمانندان توایم از فرزندان عبد مناف.امروز ما با تو بیعت میکنیم اما آنچه درایام عثمان از اموال بیت المال به ما رسید ضایع نگردد.اگر بخواهى قاتلان‏او را بکشى و ما از تو بیمناک گردیم به شام مى‏پیوندیم‏» (٣) .

امام على(علیه السلام)،در کمال روشنى،در خطبه‏اى تصمیم خود را مبنى بر اجراى‏برنامه‏اى که آغاز فرموده بود به تاکید بیان فرمود و گفت:«درین غنیمت‏هاکسى بر دیگرى برترى ندارد و خداوند چگونگى پخش آنرا بیان فرموده است‏که آن مال خداست و شما بندگان مسلمان خدائید و این کتاب خدا است وما به آن اقرار داریم و به آن تسلیم مى‏باشیم.پیمان پیامبر نیز بر عهده ما است.

پس هر کس به آن خرسند نباشد هر چه خواهد کند (٤) ».

عرصه ادارى

امام على(علیه السلام)سیاست ادارى خود را با دو کار عملى کرد:

١-با عزل والیان عثمان که در شهرها بودند با این سخن:«اما من محزون‏میشوم که دیوانگان و بدکاران این امت زمام کار را بدست گیرند.مال خدارا در میان خود دست بدست بگردانند و بندگان خدایرا بنده خود گردانندو با درستکاران بجنگند و با زشتکاران متحد شوند.از اینان کسانى را مى‏شناسیم‏که در میان شمایند و خمر مى‏نوشیده‏اند و بعضى دیگر را که حد خورده‏اند (٥) .

نیز کسانى را که اسلام نیاوردند تا براى آنان رضیحه دادند».

عثمان به کسانى که حضرت رسول(صلّى الله علیه وآله)آنها را از خود دور کرده‏بود نزدیک شد.عموى خود حکم بن امیه را به مدینه فرستاد حالى که رسول‏اکرم(صلّى الله علیه وآله)او را طرد فرموده بود و«رانده رسول الله‏»نامیده میشد و عبد الله بن‏سعد بن ابى سرح را که رسول اکرم خون او را هدر کرده بود والى مصرگردانید.هم آن سان که عبد الله بن عاصر را والى بصره کرد و او در آنجاحوادثى بر پاى کرد و در آنزمان مردم مؤمن علیه او و عثمان کینه‏ورگردیدند. (٦)

٢-وا گذاشتن زمامدارى به مردانى از اهل دین و عفت.این کار از آنروبود که او دید بزرگترین علت‏شکایات و مهمترین آن چیزى است مخصوص‏امیران و والیان.پس،او(علیه السلام)به این کار مبادرت فرمود که کسانى را که درسابق به کار گماشته بودند تغییر دهد.پس فرمان داد تا عثمان بن حنیف والى‏بصره گردد و سهل بن حنیف والى شام،و قیس بن عباده والى مصر،و ابو موسى‏اشعرى والى کوفه.آنروز این سرزمینها دیارهاى بزرگ بود بسیارى از اشخاص منجمله مغیرة بن شعبه درباره کسانى که عثمان آنانرا والى گردانیده‏بود،با حضرتش گفتگو کرد و سفارش کرد که امام آن والیان را در مقام خودنگاه دارد.اما امام از قبول آن سخن خود دارى کرد و آنها را از کار برکنار ساخت.

درباره طلحه و زبیر که بر کوفه و بصره ولایت داشتند نیز چنین کردو آنها را با ملایمت از کار بر کنار ساخت.این رفتار،آندو را واداشت که‏امام(علیه السلام)را زیر فشار گذارند و در دل مردم راجع به رهبر شک و تردیداندازند و بیعت با او را بشکنند و آشکارا به خونخواهى عثمان برخیزند. آنهااز یاد برده بودند که آندو از برانگیزندگان شورش بر عثمان بودند.حتى خواستارآن شدند که طرح امر خلافت از نو میان مسلمانان به شورى واگذار شودو ادعا کردند که با على(علیه السلام)از روى اکراه بیعت کرده‏اند.و به همین دلیل‏بیعت‏خود را صحیح نمیدانستند. (٧)

موضع امام(علیه السلام)راجع به بر کنار ساختن طلحه و زبیر از ولایت بصره‏و کوفه،با وجود کسانى که معتقد بودند آندو را نباید از کار برکنار کرد،نشانه‏کوتاه نظرى آنان بود و با تحلیل مساله کوتاه نظرى شان واضح میگردد...

درستى موضع امام(علیه السلام)ازین جا معلوم میشود که در برابر طلحه و زبیربیش از چهار گونه موضع گیرى امکان نداشت و مواضع مزبور از حیث‏عاقبت تاریک‏تر،و از حیث‏سلامت دورتر از سلامت و،از نظر تضمین ضعیف‏تراز موضعى بود که امام(علیه السلام)به آن رضا در داد (٨) .

موضع نخستین

این بود که آندو را در ولایت بصره و کوفه باقى گذارد و عبد الله بن‏عباس بر این راى بود.اما امام(علیه السلام)بر آن راى خرسندى نداشت،چه،بصره و کوفه مردانى داشت و اموالى.وقتى آندو، مردم را در قبضه حکومت‏خویش‏در مى‏آوردند،دیوانگان را به طمع مال به سوى خویش جلب میکردندو ناتوانان را به بلا در هم میکوفتند و به زورمند،قدرت و تسلط میدادندو او را نیرومندتر میگردانیدند آنگاه در مقابل او قویتر از هنگامى مى‏شدندکه والى نبودند.

موضع دوم

این بود که امام(علیه السلام)در میان آندو تفرقه افکند و آنان را از یکدیگر جداگرداند تا براى عملى، اتفاق نظر حاصل نکنند.براى حصول این منظور بایدبه یکى از آندو مال عطا شود و آندیگرى از آن محروم ماند.

اما آن یک را که عطیه دریافت کرده باشد نمى‏توان تضمین کرد که علیه‏امام شورش نکند و آن دیگر که از عطا محروم شده باشد نمى‏توان تضمین کردکه فرار اختیار نکند چنانکه برخى به شام گریختند تا با معاویه سازش نمایندو یا در مدینه با کینه‏اى در دل نهان،باقى بمانند.

موضع سوم

این بود که آنان را در بند کشد و آنگاه که ازو اجازه بخواهند که ازمدینه به مکه روند،اجازت ندهد.آندو از آن شهر به سوى بصره بیرون رفتندتا براى حمله به آنجا آماده شوند و هنگامیکه از امام اجازه سفر به عمره‏میخواستند،امام که میدانست آنان به چه کار بیرون مى‏روند گفت: «منظورتان‏چه عمره‏اى است؟همانا که بر سر توطئه‏اید».اگر امام(علیه السلام)به زندانى کردن‏آنان اقدام مى‏فرمود،ظن غالب این بود که عواطف مردم،علیه آنان برانگیخته‏شود و از زندانى شدن آنان پیش از ثابت‏شدن مساله و اقامه بینه،کینه بر دل گیرند و بسا که یاران امام نیز در سیاست وى شک کنند.

بارى از اینگونه احکام خلق الساعه و دور از حقیقت که امام را درسیاست ادارى او(علیه السلام)متهم میسازد،بخصوص عزل کردن معاویه والى شام‏را و پذیرفتن حکمیت را در جنگى که با معاویه داشت-جنگ صفین‏اشتباههائى است که به آن بزرگوار نسبت میدهند.

در مورد حکمیت بدیهى است که امام(علیه السلام)،حکمیت را نمى‏پذیرفت مگرپس از آن که لشکریانش از جنگ دست کشیدند و در صف آنان اختلاف افتادو کار اختلاف بالا گرفت و خطر به مرحله‏اى رسید که این خطر را پیش مى‏آوردکه میان کسانى که حکمیت را مردود میدانستند و آنان که آنرا پذیرفتند،کشت‏و کشتار درگیرد.چندانکه امام(علیه السلام)را تهدید به قتل کردند و هم آن سان که عثمان‏را کشتند،او را(علیه السلام)نیز میکشتند.

بارى،پیرامون او را گرفتند و التماس کردند که اشتر نخعى را فرا خواند،حالى که او چون شیر درنده در میدان جنگ به دشمنان امام(علیه السلام)رسیده بودو امید داشت که بزودى پیروزى را به چنگ آورد.برخى تاریخ نگاران،راى‏امام را در قبول حکمیت درست میدانند،اما پذیرفتن ابو موسى اشعرى را که‏امام به ناتوانى و تردید او علم داشت،خطا مى‏پندارند.اینان فراموش کرده‏اندکه هم آن سان که قبول حکمیت را بر او تحمیل کرده بودند،ابو موسى را نیزبه او تحمیل کردند و امام ناچار بود او را حکم قرار دهد.پس اگر به جاى‏اینکه ابو موسى به نیابت او تعیین شود،«اشتر»یا«عبد الله بن عباس‏»به آن سمت‏تعیین میشدند،نتیجه یکسان و همانند بود.چه،عمرو عاص،معاویه را از خلافت‏خلع نمیکرد و به خلافت امام على(علیه السلام)اقرار نمى‏نمود. اگر چه به پندار بعضى،«اشتر»و«ابن عباس‏»مى‏توانستند راى عمرو عاص را تغییر دهند و او را طرفدارحزب على(علیه السلام)کنند.

اما بتحقیق،این کار معاویه را قانع نمیساخت که آرام بنشیند و تسلیم شود. زیرا پیرامون او کسانى بودند که مطامع او را تایید میکرده و مراقب کار بودندو شکست بر آنان گران مى‏آمد. هم آن سان که بر شخص معاویه آن شکست‏دشوار بود.

پس درین صورت،راه حلى صوابتر از آنچه که امام با وجود اکراه ازآن پذیرفت،در مقابل تاریخ نگاران نیست،خواه آنرا با علم به خطا بودن‏پذیرفته باشد یا آنرا بدون چنین علمى پذیرفته باشد.در صورتى که بین آن و جزآن،نتیجه یکسان بود،یعنى در هر حال مساله بیک نتیجه منجر میگردید (٩) .

اما چرا معاویه را عزل فرمود؟این قضیه توجه همه تاریخ دانان و نوشته‏هاى آنان را جلب کرده است و مساله را از اهمیتى به سزا برخوردار میدانند.

حتى به این قول رسیده‏اند که همانا وجود معاویه در تاریخ عرب،ضرورتى‏حتمى بود و باید چنین کسى وجود میداشت،به این اعتبار که او مرحله‏اى ازمراحل بناى دولت و تمرکز به شمار میرفت.

معاویه را دولتمردى سیاستمدار وانمود کرده‏اند و در مقابل،سیاست‏دشمن او یعنى امام على(علیه السلام)را سیاستى خیالى و غرق در مظاهر اخلاقى‏پنداشته‏اند.اینک مى‏پرسم که آیا امام على(علیه السلام)مى‏توانست،معاویه را در شام‏بپذیرد و آیا اگر چنان موضعى اتخاذ میکرد درست بود؟

عباس محمود العقاد به این پرسش چنین پاسخ میدهد:

«امکان نداشت که امام،معاویه را در حکومتى که داشت مستقر سازد به‏دو سبب:

او بارها به عثمان فرموده بود که معاویه را عزل کند.وجود معاویه ومانند او از والیان فرصت طلب،مهمترین ماخذ حکومت عثمان بود.پس اگرامام على(علیه السلام)او را میپذیرفت،موضع پیروان او(علیه السلام)در آن معنى چگونه بود؟

و مردم چه میگفتند؟

اگر از عقیده و نظر نخستین خود باز میگشت،آیا مى‏توانست از آراءشورشیان که به خلافت با او بیعت کرده بودند تا وضع اجتماعى را دگرگون‏سازند و از یوغ حکومت عثمان رها گردند و به حکومت جدید برسند،اعراض‏کند؟

این نکته را نادیده گیریم و بپذیریم که پذیرفتن معاویه به طرزى چاره‏اندیشانه امکان پذیر بود آیا این کار بنابر این عقیده،بهتر و به تفاهم نزدیکتر بود؟

بطور کلى مرجح است که بگوئیم بطور مسلم چنین نبود.چه،معاویه در طول‏زندگانى خود، در شام به سمت والیگرى عمل نمیکرد بلکه شام را ملک خودمیدانست و به آن راضى بود که به بیش از آن دست درازى نکند.اعمال اودرین خطه،عمل رئیس دولتى بود که آن دولت را پایه گذارى کرده باشد و ازآن،براى خود قدرتى و پشتیبانى فراهم آورده باشد.پس،سران و صاحبان‏مقام را پیرامون خود جمع کرده بود و انصار را بهر قیمت که امکان داشت‏خریده بود و به زور ثروت و قوت،آماده آن بود تا روزگارى دراز در مقام‏خود باقى بماند و در آن هنگام که به نبرد با امام(علیه السلام)برخاست،فرصت راغنیمت‏شمرد و کدام فرصت بهتر از مطالبه خون عثمان (١٠) ؟

آن پیروزى که معاویه بدست آورد به تبحر وى در محاوره و مناظره وحیله گرى و فریبکارى و اتخاذ روشهائى که امام از آن روى گردان بود حتى‏به کمترین جزء ناچیز آنهم نزدیک نمیشد، وابسته نبود.معاویه با کسى از آن‏کارها نداشت.بلکه اساسا موقعیت دنیائى او به اختلاف طبیعت موضع امام(علیه السلام)از طبیعت موضع معاویه،بستگى داشت و وضع اجتماعى معاویه به او کمک‏کرد تا به آن پیروزیها برسد.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- نهج البلاغه.

٢- نهج البلاغه ج ١ ص ٥٩ و شرح نهج البلاغه ج ١ ص ٢٦٩-٢٧٠.

٣- و ٤- شرح نهج البلاغه ج ٧ ص ٣٧-٣٩.

٥- نهج البلاغه.

٦- نظم اسلامى.دکتر صبحى صالح ص ٩١.

٧- چپ و راست در اسلام از احمد عباس صالح ص ١١٨-١١٩.

٨- دائرة المعارف شیئى نقل از عباس محمود العقاد ص ٨٤.

٩- دائرة المعارف شیعى ص ٨٦.

١٠- دائرة المعارف شیعى به نقل از العقاد ص ٨٤.

موضع امام و معاویه در کشمکش موضع امام و معاویه در کشمکش

از آغازى که امام(علیه السلام)شروع به کار کرد،در طبیعت موضع او که دعوت‏اسلامى را طرحریزى فرمود و آن را در برنامه کار خود قرار داد و طبیعت موضع‏معاویه که نمودار خط انحراف بود، چیزى وجود داشت که مستلزم نتیجه‏اى‏مخصوص بود و معلوم بود که آن کشاکش به کجا خواهد انجامید (١) .

در اینجا نکته‏ها و نشانه‏هائى وجود دارد که وقتى طبیعت کشمکش بین‏امام(علیه السلام)و معاویه را بررسى میکنیم،مشکلات اجتماعى و شرایطى را مى‏بینیم‏که هجوم به معاویه و پاکسازى سیاسى او را مجسم مى‏سازد.

اولا،باید دانست که چگونگى موضع امام(علیه السلام)در کشمکش شرایط واوضاع،هجوم به معاویه و پاکسازى او از نظر سیاسى بود.پس عمل امام‏در سطح جنگ و عمل معاویه در سطح دفاع بود. امام وقتى مسئولیت فرمانروائى‏را در دولت اسلامى پذیرفت و آن را در دست گرفت،خویشتن را مسئول دیدکه مستقیما،انشعاب و کوشش در تمرد و سرپیچى غیر قانونى را از بین ببرد.

این خلل را معاویه و خط بنى امیه بوجود آورده و کسانى که موصوف به‏«طلقاء»

یعنى آزاد شدگان بودند،همه امور را در دست داشتند.امام(علیه السلام)باید این‏متمردان را پاکسازى مى‏فرمود.موضع آن طلقاء نسبت به اسلام،موضع‏دشمنى و عداوت بود و قطعا از روى تقیه و نفاق اسلام آورده بودند (٢) .

پاکسازى کالبد اسلام از آن پلیدیها،وظیفه امام،و کارى دشوار واساسى بود.شرایط ایجاب میکرد که هر چه زودتر به این درمانگرى دست زندو آن نقیصه را از میان بردارد.هنگامیکه امام على(علیه السلام)قدرت خود را متمرکزساخت و پایگاه گروه طرفداران خویش را در عراق بنا نهاد، نخستین قدم‏سیاسى او(علیه السلام)بنیاد گذاردن آن پایگاهى بود که در سهولت کارهاى حکومت‏تاثیر داشت.سپس از خلال آن بایستى جدا سازى امور غیر قانونى را که معاویه‏در کالبد امت اسلامى به وجود آورده بود عمل مى‏فرمود و به کار پاکسازى‏دست مى‏زد.

ماموریت‏یا وظیفه برنامه‏ریزى به منظور پاکسازى به این معنى بود که‏بر معاویه هجوم برد و با او به جنگ آغاز کند و هنگامیکه معاویه به هجوم ابتداکند،امام(علیه السلام)پایگاه توده‏اى خود را به حرکت وا دارد و آنرا مکلف گرداندکه برخیزند و به حرکت در آیند و در راه خدا مهاجرت کنند تا فساد را از بین‏ببرند.آن بحران همان تجزیه خلافت قانونى بود که معاویه و بنى امیه در پیکردولت اسلامى به وجود آورده بودند.مقدر دولت اسلامى چنین بود که معاویه‏در یکى از بلاد و مرزهاى اسلامى یعنى شام،پایگاهى به دست آورد و آنجا را مرکزکار خود سازد.در جائیکه معاویه در سطح این کار نبود،موضع او موضع جنگ‏جوئى یا مهاجمه نبود.بلکه هم و علاقه منحصر او این بود که خطه شام را براى‏خود نگاهدارد و پیوند آنرا از باقى اجزاء وطن اسلامى بگسلد.

در برابر این حقیقت،باید به این تفاوت بزرگ پى برد.حفظ شام وجدا نگاهداشتن آن از سرزمین اسلامى،با طبیعت کشمکش و نبرد متفاوت‏است..بین رهبرى که به قواى خود فرمان مى‏دهد تا از شهرهاى خود حرکت‏کنند و به مهاجرت پردازند و وارد میدان جنگ و عرصه تهاجم گردند و جززنده کردن مکتب اسلام هیچ اعتبار و انگیزه‏اى در آن نداشته باشند، و بین‏کسیکه براى حفظ منافع مادى خود میکوشید،تفاوت بسى بزرگ است. مصالح عراقیان به سبب جدا شدن شام از عراق تغییرى نمیکرد و ازین‏بابت چیزى از دست نمیدادند و از سوریان بابت‏شامى بودن ناراحتى نداشتند.

مسئله،حفظ اعتبارات مکتب و انگیزه‏هاى انسانى آن یعنى مسائلى که آنان رابه اعلان جنگ علیه معاویه و تجزیه طلبان میخواند،بود.

امام(علیه السلام)از مردم استمداد مى‏طلبید که براى از بین بردن انشعاب واردمیدان تصفیه شوند و تجزیه و تفرقه‏اى را که امت دچار آن شده بود نابود سازند.

بنابر این،و بر پایه این حقیقت،بایستى جنگ آنان و انگیزه آن،انگیزه‏مکتبى باشد و افراد دست اندر کار در سطحى بالا مطلب را بفهمند و بعدهاى‏آنرا دریابند و مضمون و محتواى آن را به دست آورند تا آنجا که براى‏مکتب،جان و مال و نفس خویش را نثار کنند.به عبارت آخر، علت‏دست زدن به جنگ علیه معاویه،انگیزه مکتبى بود و آن انگیزه‏اى بزرگ به‏شمار میرفت. ازینرو لازم بود که از حیث فهم قضیه و درک ابعاد آن و دریافتن‏مضمون آن،در سطحى باشند که بتوانند درین راه،جان و مال خود را ایثارکنند.اما معاویه داراى چنین طرحى نبود و در چنین سطحى از ایثار قرار نداشت وسپاه او مطلقا درین صدد نبود که عراق را تصرف کند،نیز نمى‏خواست که با سایرمناطق اسلامى نبرد کند.بلکه آنان را به آرزوى بزرگى و استقلال امیدوار کرد.

و دست بالا،استوار کردن رهبرى وطن اسلامى را در شام آنهم در برنامه‏اى‏دراز مدت مى‏خواستند.

عده بسیارى از اشخاصى که پیرامون امام(علیه السلام)بودند و در رکاب اومى‏جنگیدند،مردمى آگاه یا از نیمه آگاهان بودند آن قوم کسانى بودند که‏از نخستین دم،رسالت را پذیرا شده بودند و میدانستند که امر اسلام دائربر پاکسازى تجزیه طلبان و تعیین حد،بر آنان واجب است.پس، چندانکه‏لازم بود،قربانى تقدیم کردند و در میدانهاى جنگ،دلیرانه فرو رفتند و درمطالب اسلامى که امام طرح فرموده بود پیشقدم شدند و به ایثارى دست زدند که کارى کم ارزش و سبک مایه نبود.اما آن ایثار و عطا به ناچار در سطح‏تسلیمشان به امام(علیه السلام)یا در سطح آگاهى‏شان از قضیه به تدریج کاهش مى‏یافت.

بخصوص در مورد رؤساى قبایل که وارد جنگ مى‏شدند،این قضیه مصداق‏داشت در حالیکه زیر تسلط دولتى بودند که از طرفى ریاست آن با امام على(علیه السلام) بود و از طرف دیگر،اهل عراق به خلاف مردم شام،شیعه بودند و در سر،این آروز را مى‏پروراندند که اگر پیروزى نصیب على گردد به سرورى خواهندرسید.این معنى را سیاست اجتماعى که بحکم اوضاع طبقاتى و قبل از خلافت‏على پدید آمده بود،بشدت تائید میکرد (٣) .

این حقایق،مطالبى است که ظاهرا خیانتهائى را که در صفوف جماعت‏پیرو امام على(علیه السلام)پیدا شد براى ما تفسیر میکند«و موضع پسر عم او عبد الله بن‏عباس،و پس از او برادرش عبید الله که بر این اساس با معاویه سازش کردندکه پس از شهادت على(علیه السلام)،هر چه از بیت المال برده‏اند بر آندو واگذارد،شگفت‏آور بود» (٤) .

ازینروى،دو برنامه که از حیث درجه کوشش و چگونگى طرح و درجه‏انگیزه و تحریک با یکدیگر مساوى نبود،پدید آمد.

١-طرحى که طى آن سپاهیان مى‏بایست از خانه خود بیرون آیند و در راه‏خدا مهاجرت کنند و بجنگند.

٢-طرحى که طى آن از سپاهیان میخواستند در جاى خویش باقى بمانندو استقلال وطن خویش را در سرزمین خود حفظ کنند.

این تفاوت میان دو طرح،و بین آنچه که هر یک مى‏طلبیدند،تفاوتى‏بس بزرگ بود.

دوم،امام على(علیه السلام)در داخل مجتمع اسلامى که بر آن حکم مى‏راند، در نتیجه شرایط و اوضاع و احوال سیاسى که پیش از حکومت او روى داده بودبعلاوه بنا به مسئولیتى که در پاکسازى تجزیه طلبان سیاسى در جهان اسلامى‏که در آن هنگام شغل شاغل او بود،با انحراف روبرو گردید.

اینک امام(علیه السلام)ناچار بود که بر ضد آن انحراف داخلى که در عراق و حجاز،و بطور کلى در جهان اسلام،به مسلمانان روى داده بود،نبرد کند.پس،امام(علیه السلام)در دو میدان،نبرد میکرد: میدانى بر ضد تجزیه سیاسى،و میدانى‏بر ضد انحراف داخلى در جامعه اسلامى.انحرافى که در نتیجه سیاست‏سابق ازجبهه گیرى غیر اسلامى شکل گرفته بود» (٥) .

حتى دیدیم،چگونه پس از مدتى،تجربه اسلامى زیر ضربه‏هائى که این(منافقان)پس از آنکه رفته رفته موفق شدند که در مراکز آن نفوذ کنند،ورهبرى آنرا غافلگیر نمایند و ضرباتى سخت به آن وارد سازند،در هم فروریخت،و از آنجا که قیادت را با بیشرمى و به زور سر نیزه در دست گرفتندتا آنرا به سلطنت موروئى تغییر دهند،کرامات انسانى را لجن مال کردند، وآزادگان را کشتند و اموال مردم را به باد فنا دادند و حدود را معطل گذاشتندو احکام را از جریان باز داشتند (٦) .

از اینجا،ارزش کارهاى امام(علیه السلام)در پاکسازى آن اوضاع منحرف ودر هم شکستن سرپنجه آن و باز پس ستاندن اموال از خائنان،و آغاز کردن به‏نبرد،بى هیچ نرمى و مدارا،با هر فکر و هر مفهوم منحرف که با خط اسلام‏هماهنگى نداشت آشکار میگردد.اجراى برنامه امام(علیه السلام)،شامل بعضى از زعماى‏متنفذ مانند طلحه و زبیر نیز گردید.آندو،جنبش تمرد و سرپیچى از فرمان امام‏را از بصره سامان دادند و هدفشان این بود که زیر نقاب خونخواهى عثمان،حکومت امام(علیه السلام)را ساقط کنند.

امام،براى ساختن مجتمعى که در پى آن بود و شرایط پیچیده آن،جنگى‏بزرگ و خسته کننده در داخل انتظار او را مى‏کشید بر اینان واجب بود که درجنگ براى پاکسازى فکر جدائى افکنى،جانب او را رها نکنند.اما معاویه‏بر عکس،او از حیث دگرگون کردن جامعه و اصلاح خرابیهاى جامعه خودگرفتارى نداشت.بلکه به خریدن وجدان مردم به سود خویش سرگرم بود.

و طایفه‏اى را از حقوق خود محروم میکرد و در مقابل،به طایفه‏اى برتریهائى‏میداد،و باستاندن مالیات و خراج از کشاورز و بازرگان،و فراهم آوردن‏اموال بسیار،شدیدترین ستم را بر مردم روا میداشت تا طمع سران قبایل راخاموش کند و عطش مالدوستى‏شان را فرو بنشاند و براى سرکوبى و نابودى‏هر حرکت آزادیخواهانه،که گروهى از مردم به آن بر مى‏خاستند آماده‏باشد» (٧) .

باید همچنان که همه مآخذ تاریخى نوشته‏اند،به این نکته اشاره کرد که‏شام،با فتح نظامى جزء دولت اسلامى درآمد،و معروف است که اسلام،کاملاو بطور عمومى آن دیار را فرا نگرفت. بلکه تنها از لحاظ نام و دستورهاى‏نخستین دینى وارد آنجا شد اما با مضمون حقیقى و آگاهى دهنده در قلوب مردم‏شام پاى نگذاشت و شامیان،پیوسته با رسوم جاهلیت و با افکارى که پیش ازاسلام به آن معتقد بودند،زندگانى میگردند.تا آنجا که اوضاع فکرى واجتماعى و سیاسى آنان با آنچه پیش از اسلام بود چندان تفاوتى نکرده بود.

و معاویه نیز چنین نبود که نداند میان هدفهاى او و طرحى که ریخته بود با جامعه‏شام، تناقضى موجود نیست و اجتماع شام از حیث وضع فکرى و اقتصادى وسیاسى کاملا آمادگى داشت که طرح و برنامه معاویه را بپذیرد و این معنى‏بر معاویه آشکار بود.هدفهاى معاویه به رهبرى قیصر روم اداره میشد و در افکار او خلاصه میگردید نه با ارتباط حقیقى با خداوند متعال.

اما طرح امام(علیه السلام)،از هنگام وفات پیامبر اکرم(صلّى الله علیه وآله)،با انحرافى ریشه‏دار و کهنه روبرو گردید و امام(علیه السلام)مسئول بود که آنرا تصفیه کند و بى تردید ازپهنه اجتماعى اسلام بیرون راند.

پس بنابر این،میدان داخلى امام و کشمکشهایى که با آن روبرو بود،با آنچه معاویه در جامعه خود با آن مواجه داشت‏شباهتى نداشت و بین اجتماع‏شام که از نظر فکرى و اجتماعى و سیاسى و اقتصادى براى پذیرفتن نظریه معاویه‏کاملا آمادگى داشت با جامعه‏اى که على میخواست،فرقى فاحش بود.

سوم،موضع امام پیش از خلافت و پیش از وارد شدن در جنگ،با موضع معاویه پیش از جنگ با امام(علیه السلام)تفاوتى بزرگ داشت.پس،امام‏در چشم مسلمانان داراى مفهوم رسمى خلافت بود و زان پیش که مسئولیتهاى‏خلافت را در دست گیرد،یکى از یاران جلیل پیامبر اکرم شناخته شده بود که‏در اثناى حیات پیامبر(صلّى الله علیه وآله)،خدمات بزرگ و ارزشمند و گرانقدر بسیار کرده‏بود پس حال او مانند حال دیگر یاران جلیل رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)بود که در زمان‏نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله) خدمات بزرگ کرده بودند.

راه و خطى که امام از روز نخستین اتخاذ فرمود و رویاروئى با مساله‏سقیفه و نپذیرفتن مقررات آن،به علت‏سطحى بودن برنامه آن،در رهبرى فکرى‏و سیاسى،و واگذاشتن قدرت در دست دیگرى جز او،و خود دارى کردن‏او(علیه السلام)،شش ماه تمام از بیعت (٨) ،کار را بجائى رساند که رفته رفته مسلمانان ازنظر فروتنى امام،در مقابل واقعیت و به حکم سیاست‏حاکم که در ست‏خلفاى‏سه گانه بود،با على بر این اساس برخورد داشتند که او از یاران جلیل رسول‏خدا بوده است نه بیشتر از آن،و به حکم این ارزیابى،بسیارى از صحابه، از آن کسانى بودند که مى‏پنداشتند از امام(علیه السلام)کمتر نیستند یا تا درجه‏اى ناچیز ازآن بزرگوار کمترند یا با مقایسه‏اى دقیق،تفاوت آنان با او(علیه السلام)تفاوتى‏اندک است.

پس مى‏اندیشیدند که آنان صحابه رسول اکرمند(صلّى الله علیه وآله)و امام على(علیه السلام)نیزاز یاران رسول الله است.آنان علم را از رسولخدا فرا گرفته بودند او نیز(علیه السلام) علم را از آن بزرگوار(صلّى الله علیه وآله)فرا گرفته بوده است.

اما بهر حال،آنان معترف بودند که امام(علیه السلام)از آنان پرهیزکارتر وکوشاتر است.

بنابر بهترین اندازه گیرى،تفاوت در درجه بودنه در چیزى دیگر.این وضع‏که از آن سخن گفتیم در جامعه شام نظیر نداشت.جامعه شام جز معاویه پسرابو سفیان،دیگرى را نمى‏شناخت.مردم شام به دست برادر معاویه،یزیدبن ابو سفیان وارد اسلام شدند و ابو بکر، یزید را والى شام کرده بود و پس ازمرگ یزید،ابو بکر،برادر او،معاویه را ولایت داد (٩) .

مردم شام کافر بودند و به دست معاویه و برادرش یزید،اسلام آوردند.

پس به این اعتبار که معاویه بین آنان و اسلام به منزله‏«همزه وصل‏»بود.به‏او با نظر احترام و قدردانى مینگریستند.

هنگامیکه امویان با حضرت امام حسین(علیه السلام)به محاربه پرداختند،آنان‏از حقیقتى که گفتیم، سود جستند و سپس به این اعتبار که امام حسین شخصى‏است که از دین خارج شده است و با امام قانونى مخالف است،با او نبردکردند و بنا به تعهدى که از نظر دین در فکر شامیان نسبت به امویان بود،به جنگ‏با او(علیه السلام)پرداختند (١٠) .

در نور این حقیقت نظر اهل شام و سران و دولتمردان آنها به معاویه، با نظر مردم عراق و مدینه به امام(علیه السلام)اختلاف داشت..و این نظرهاى متفاوت‏از زندگانى امام(علیه السلام)،به استمرار، تناقض ایجاد کرد و آراء و اجتهادهاى‏متباین بسیار بوجود آورد.چنانکه در بسیارى از اوقات از پذیرفتن راى امام(علیه السلام) خود دارى میکردند در حالیکه مردم شام،فرمانهاى معاویه را با تسلیم و اطاعت‏کامل تلقى مى‏نمودند.

چهارم،ادعاى امام(علیه السلام)بر معاویه،در سطح حس نبود بلکه در سطح‏«آگاهى‏»بود.اما همه مسلمانان آگاه نبودند بلکه بیشتر مردم بر حسب عادت‏در مقابل تفسیرهاى سطحى که از واقعیات بعمل مى‏آمد چندان که به‏«حس‏» نزدیکتر بود تسلیم میگردیدند.

تفسیرهاى سطحى با اسباب نزدیک و آماده که در نخستین نظر بچشم میخورد،مسلم مى‏گردد بى آنکه فکر را در امورى که بالاتر از واقعیات حسى باشد به‏زحمت مباحثه و گفتگو بیندازند،یا بکوشند انگیزه‏هائى را که از مکتب فاصله‏بسیار دارد و براى به وجود آوردن آن واقعیات یا واقعیات دیگر مؤثر است‏دریابند.

اما دعوى معاویه بر امام على(علیه السلام)در سطح حسى به مردم عرضه شد.

گوئى مردم همه،با احساس زندگانى میکنند و کمترند مردمى که با آگاهى به‏مفهوم رسالت به زندگانى ادامه دهند امام على(علیه السلام)مى‏فرمود:«همانا که‏معاویه خطى از خطهاى اسلام و مکتب بزرگ آنرا نشان نمیدهد بلکه جاهلیت‏پدرش ابو سفیان را مجسم میسازد.او میخواهد موجودیت اسلام را به چیزى‏دیگر تبدیل سازد و جامعه اسلامى را به مجمعى دیگر تغییر دهد. میخواهدجامعه‏اى بسازد که به اسلام و قرآن ایمان نداشته باشند.او میخواهد خلافت‏به صورت حکومت قیصر و کسرى در آید».

چنین بود ادعاى امام على(علیه السلام)درباره معاویه.اما ادعاى معاویه بر امام‏درین معنى خلاصه میشد:على(علیه السلام)مردم را بر عثمان بن عفان خلیفه قانونى شورانید و یاران و خویشاوندانش پیشرو و پیشتاز شورش بر عثمان بودند و على‏از راه اصحاب پیامبر،براى کشته شدن عثمان برنامه‏اى تنظیم کرد و از آنجا،پس ازو به کرسى زمامدارى نشست.

«معاویه بر پایه این دعوى در حالیکه هدف خود را در طى آن پنهان‏کرده بود،به مجادله برخاست.دلایل و دعاوى او چندان تل انبار شد تا آنگاه‏که بر رخسار حقیقت پرده پوشانید» (١١) .

مى‏بینیم که چقدر دعوى معاویه در سطح حس به قبول نزدیک بود.آیاکسى بود که ارقامى را که معاویه درباره کسانى ارائه میداد که شخصا در قتل‏عثمان دخالت داشته‏اند باور کند؟یا کسى هست که باور کند که مردمى ازقبیل محمد بن ابو بکر و ابو ذر غفارى و عمار بن یاسر و مالک اشتر و محمد بن‏ابى حذیفه و عبید الله بن مسعود و دیگر مسلمانان که بفرمان امام(علیه السلام) حکومت توده‏مردم را در دست داشتند،شخصا در قتل عثمان دست داشته باشند یا حتى درقتل او کمک کرده و کسى را برانگیخته باشند؟

«عمار یاسر آشکارا بر خلیفه هجوم برد.هم آن سان که خلیفه و عمال‏او را به این متهم ساخت که از دین اسلام خارج شده‏اند و توانگران را ازمال اندوزى بر حذر میداشت و چندان به این کارها پرداخت تا عثمان او رابه شام تبعید کرد و مقرر داشت تا زیر نظر معاویه بماند.عمار در آنجا نیز فقیران‏را بر میانگیخت تا به شورش برخیزند.محمد بن ابى حذیفه و محمد بن ابو بکرنیز در مصر،چون ابو ذر،مردم را به انقلاب فرا مى‏خواندند.اشتر در کوفه‏به نماینده عثمان با خطابى آتشین حمله‏ور گردید و او را به جور و ستم‏متهم ساخت (١٢) .

آیا تفسیرى از این عوامانه‏تر مى‏توان یافت که امام را متهم سازد که بایکدست عثمان را کشت و با دست دیگر بر مسند فرمانروائى تکیه زد؟.

مى‏گوئیم در نور این حقایق،تفسیر زندگانى معاویه و تحلیل آن،تااندازه‏اى براى مردم پذیرفتنى بود.اما تفسیر و تجزیه و تحلیل موضع امام‏نسبت به معاویه بمقدار بسیارى آگاهى نیاز داشت.پس از پایان کار و روشن‏شدن نتیجه،معاویه بر منبر رفت و در مقابل عموم گفت:«... با شمانجنگیده‏ام تا نماز بگذارید و روزه بگیرید و حج بجاى آورید و زکات بپردازیدبلکه با شما جنگیدم تا به شما امر و نهى کنم.همانا که خدا این سمت را به‏صورت خلافت بر شما بمن عطا کرده است‏».

مى‏بینیم که معاویه پس از کشتن پرهیزگارانى مانند حجر بن عدى وقهرمانان پرهیزکارى از برادران حجر،و پس از آنکه امام حسن بن على(علیه السلام) را زهر خوراند و از آن پس که ولایت عهد را به پسر فاسق و فاجر خود یزیدعطا کرد،حالى که بر خلاف پیمان صلحى بود که با امام حسین(علیه السلام)بسته بود،رفتار نمود و بدان توجهى نکرد گفت،«حسن را در وضعى قرار دادم که ازمن چیزهائى تمنا کند و چیزهائى به او دادم که همه‏اش بزیر پاهایم قرار داردو به هیچیک از آنها وفا نمیکنم..همه اموال و نفوسى که در معرض این‏فتنه قرار گرفت هدر است و هر شرطى با او کردم زیر پاى من است‏» (١٣) .

بارى،ما از خلال این مقایسه‏ها و اعتبارات،پس از آن که کار معاویه‏به پایان رسید و بر عهده تاریخ افتاد،به او مى‏نگریم.اما جمهور مسلمانان،معاویه را به این اعتبار و ازین نظرگاه نمى‏نگریستند زیرا در آن شرایط و حوادث‏زندگانى نمیکردند و با این وضوح که ما به آن مى‏نگریم،نظر نمى‏نمودند.

اگر نظرى را که بعدها راجع به معاویه به دست آوردیم،کنار بگذاریم‏و اگر از دیدگاه آن توده‏هاى نا آگاه که با ابو بکر و عمر و عثمان زندگانى میکردند،و آنان را بر امام(علیه السلام)برترى مى‏نهادند،معاویه را مورد ملاحظه قراردهیم و در آن توده‏هاى غیر آگاه تامل کنیم،این پرسشها مطرح میشود:

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- ما از اینگونه اقوال و آراء که بزور علم و منطق میخواهد بنمایاند که‏«ماهیت این‏کشمکش، در بناى دولت اسلام ضرورى بود،تعجب میکنیم،میخواهند بیان کنند که‏معاویه فردى داهى و سیاستمدارى زیرک و هوشمند بود که سیاست بى مانندى را درپیش گرفته بود و در مقابل او،سیاست‏خیالبافى و صرف اخلاقى عملى وجود داشت که‏دشمنان معاویه و پیروان عدل اجتماعى و کرامت انسانى بگرد آن حلقه زده بودند».

معذلک دولت اموى چندان دوام نیاورد و در مقابل انقلاب به زانو در آمد و فرو ریخت.

٢- چپ و راست در اسلام-احمد عباس صالح ص ٩٠.

٣- چپ و راست در اسلام ص ١٢٨.

٤- مدرک سابق ص ١٤٢.

٥- به بحثى تحت عنوان موضوع عرصه ادارى در همین کتاب مراجعه شود.

٦- بحث‏«ولایت‏»نوشته سید محمد باقر صدر.

٧- قیام حسینى از محمد مهدى شمس الدین ص ٤٦.

٨- احتجاج طبرسى.

٩- تاریخ عرب-فیلیپ حتى.

١٠- سقوط دولت عربى از«ولهاوزن‏»و طبرى ج ٤ ص ٣٣١.

١١- چپ و راست در اسلام ص ١١٨.

١٢- دائرة المعارف ص ٩٧.

١٣- اعیان الشیعه ج ٢ ص ٢٦ و نیز ابن ابى الحدید مطالعه شود.

معاویه کیست؟ معاویه کیست؟

پاسخ این پرسش این است:او یکى از صحابه رسول الله(صلّى الله علیه وآله)بودو یکى از معتمدان خلیفه ابو بکر.ابو بکر در اواخر خلافت‏خود،او را به‏فرماندهى سپاه سوریه منصوب کرد و پس از ابو بکر، عمر نیز وى را فرماندهى‏داد و نسبت به او اطمینان بسیار ابراز داشت بخصوص عمر شخصى بود که‏توده‏هاى آن سامان او را تقدیس میکردند.

بنابر این معاویه که از این نظرگاه به او توجه داریم،نه آن معاویه است‏که مردم شام آنروزگار مى‏دیدند.معاویه از امام على(علیه السلام)مطالبه خون‏عثمان را میکرد و امام را بدان متهم مى‏نمود که مردم را براى کشتن عثمان‏بر انگیخته است.او درباره امام میگفت:«او قدرت دارد که قاتلان عثمان‏را حد بزند و قصاص کند چرا قاتل را بما نمى‏سپارد و اگر به این کار توانائى‏ندارد درین صورت در تطبیق شرع با عمل ناتوان است.بنابر این باید ازخلافت کناره گیرد تا دیگرى که براى خلافت مسلمانان شایسته‏تر است بیایدو عهده‏دار خلافت گردد» (١)

این بود دعوى معاویه بر امام على بن ابى طالب(علیه السلام).

از مجموع این شرایط و اوضاع پیچیده،کم کم از اطراف جامعه امام،بذر شک و تردید پاشیده شد.آن امام اعظم(علیه السلام)که در راس جامعه مزبوربه نبرد وارد شده بود تا انحراف داخل و خارج را پاکسازى کند،مى‏خواست‏توده ملت‏خود را آگاه سازد که این میدان،میدان پیروزى شخصى نیست و یا مخصوص به او و میدان نبرد قبیله‏اى و عشیره‏اى او و نیاکان والا مقام او نیست.

بلکه جنگ بین اسلام و جاهلیت است.میدان جنگ براى نگاهدارى امانت‏خدااست که براى حفظ آن،دهها هزار پیامبران و مصلحان کوشیده‏اند.هدف اوآگاه ساختن مردم به واقعیت آن نبرد و بر طبیعت مقدس آن بود.اما توده‏هاى‏مردم در واقعیت نبرد و طبیعت آن تردید کردند و هرگاه که امام(علیه السلام)آنان را به‏اطاعت و پیروى فرمانهاى خویش فرا میخواند و فرمان میداد که براى جنگ‏با معاویه حرکت کنند،در موضع خود بر دشمنى و سختى مى‏افزودند و بر عنادو لجبازى خود اضافه میکردند.

امام به آنان مى‏فرمود:«خداى را سپاس میگویم که کردارها را معلوم‏کرد و حکم و قضا بر هر کار معلوم گردانید و او را سپاس میگویم که مرا بوسیله‏شما در معرض آزمایش در آورد.اى فرقه‏اى که چون به شما فرمان میدهم،فرمان نمى‏برید و هنگامى که شما را فرا میخوانم، پاسخ نمیدهید،اگر به شمامهلت دهم و به جنگتان نفرستم،پنهان از من بیهوده گوئى میکنید و اگر به‏جنگتان فرستم،سستى نشان میدهید و اگر مردمان پیرامون پیشوایان فراهم‏آیند طعنه مى‏زنید و اگر به مبارزه فراخوانده شوید،باز میگردید» (٢) .

آن توده‏ها،رنج دیده و در راه اسلام قربانیهاى فراوان داده بودند وبسیارى از جوامع،امکان چنان فداکاریها را نداشتند.در اثر آن فداکاریهااز جهاد خسته شده بودند و پیوند عمیق را با جهاد از دست داده بودند.لیکن‏انحراف در دلشان ریشه دوانیده بود و هر روز بیشتر رخنه میکرد.توده‏هاى‏مزبور که خط طولانى جهاد و کشتار،از جنگى به جنگى،آنان را خسته کرده‏و برنج اندر افکنده بود،احساس میکردند که در حالى غیر طبیعى هستند و چنین‏مى‏اندیشیدند که از دنیا و از اهل و عیال و اولاد و اموال خود در راه چیزى دست کشیده‏اند که با مصالح شخصى شان تماسى نداشته است و در ضمیرخویش آغاز به القاى شک و تردید کردند.و بدیهى است که درین صورت دردل انسان شک و تردید ایجاد گردد. مردم به متوقف ساختن خونریزى و جنگ،رغبت فراوان داشتند و آن رغبت درونى نیز ایجاد شک میگردد مطالب‏غیر منطقى ببار مى‏آورد.خلاصه آنکه مردم میخواستند وضع عوض شودو وضع سابق پیش از جنگ بازگردد.

مطالب مزبور و عوامل بسیار دیگر نیز به ایجاد شک کمک میکرد.

منجمله از آن عوامل امور زیر بود:

١-صحابه‏اى که در ورع و تقوى،در چشم مردم مقامى بلند داشتندو در جامه پرهیزگاران و نمونه معتقدان مى‏بودند،به تودهاى مردم ندا در میدادندکه جنگ کار درستى نیست‏«در این گونه ستیزه‏ها،نشسته بهتر از ایستاده و خفته‏بهتر از نشسته و آهسته رونده بهتر از دونده است!» (٣)

٢-القاءات ابو موسى اشعرى نسبت به آنچه عمار یاسر ندا در میداد،در دل مردم بسى مؤثرتر بود.چه،نداى عمار به مردن و پیوستن به جهاد بودو اشخاص را مکلف میداشت که از زندگانى دنیا و توابع آن دست بشویند.

اما ابو موسى اشعرى به زندگى فرا مى‏خواند و به زبان حال به مردم میگفت‏که حیات خود را حفظ کنید و از خطر دورى گزینید و بروید و در خانه خودبنشینید و اسلام را با خطرها و دشمنان آن واگذارید.عمار یاسر صحابى‏بزرگ بود.ابو موسى اشعرى نیز.اما یکى از ایندو به مرگ تکلیف میکردو آندیگرى حیات مى‏بخشید.

انسان معمولى،مسلما القاى ابو موسى را بر القاى عمار یاسر ترجیح‏میداد.چه،میخواست زندگى خود را هر چند کوتاه،زیر سایه معاویه و درسایه جاهلیت‏حفظ کند.

٣- این بود عامل کشمکش و نزاع قدیمى که بین بنى امیه و بنى هاشم‏بر پاى شده بود و تا بعد از اسلام کشیده شد و به نوبه خود در افزودن شک،سهمى داشت.مردم در باطن خود درباره نقطه ضعف آن جنگ،آغاز به‏کنکاش کردند و آشکارا به گفتگو پرداختند.شک و تردید ریشه‏دارتر گردید ومردم براى فرار از جنگ این نکته را به منزله نقطه ضعف و دلیل موجه، بزرگ‏میکردند و مى‏پنداشتند که آن جنگ جز ادامه همان ستیز کهن بین بنى امیه وبنى هاشم چیزى دیگر نیست.به عبارت دیگر،گمان مى‏کردند این نزاع ادامه‏همان دشمنى بود که از روزگار قدیم میان بنى امیه و بنى هاشم وجود داشت‏و به تقلید از آن روزگار،تا آنروز نیز ادامه یافته بود.

همه این عوامل مساعدت کرد تا امام(علیه السلام)در قبال توده مردم در موضع‏شک و تردید قرار گیرد و براى کشمکشى که حقیقت آن براى مردم روشن نبود،صورت نمونه‏اى واحد در مسیر رسالت مجسم گردد.این روحیه تا آنجا درمردم رسوخ یافت که امام(علیه السلام)بارها بر منبر میشد و مردم را به جهاد فرامیخواند.اما هیچکس دعوت او را اجابت نکرد.

امام به مردم میگفت:«اى مردم کوفه،هرگاه مى‏شنوید که مردم شام‏را براى جنگ بسیج کرده‏اند،مى‏ترسید و پنهان میشوید و هر یک در خانه خودپنهان میگردید و در بروى خود مى‏بندید.آن سان که سوسمار در لانه خودمى‏خزد و کفتار در مغازه خود نهان میگردد.

فریب خورده کسى است که شما او را بفریبد و هر کس به نیروى شمادر پى مقصود برآید،با تیر بى نصیب (٤) در پى مقصود بر آمده باشد.نه هنگامیکه‏شما را بکمک مى‏طلبند،آزادگانید،نه هنگام گرفتارى،برادران.انا لله‏و انا الیه راجعون.

کورانى هستید که چیزى نمى‏بینید و گنگانى که سخن نمیگوئید و کرانى‏که هیچ نمیشنوید. انا لله و انا الیه راجعون (٥)

و در جاى دیگر فرماید:

«بخدا سوگند که از شما در شگفتم.نه دینى دارید تا شما را فراهم‏آورد نه حمیتى تا شما را چابکدست و برا سازد.آیا شگفت آور نیست که‏معاویه مردم فرومایه و خشن را فرا خواند،بى آنکه درباره آنان کمک وبخششى روا دارد و آنان پیروى او کنند؟اما من شما را که باقیماندگان‏اسلامیانید و بقیت مردمان،دعوت میکنم و به همه شما بى هیچ تفاوت وتبعیض از بیت المال بطور مساوى عطا میکنم.با اینهمه از پیرامون من پراکنده‏میگردید و با من اختلاف پیدا میکنید (٦) .من از شما دلتنگ و نگران مى‏باشم‏و از ملامت کردن شما رنجیده خاطر.آیا در عوض زندگانى همیشگى،به‏زندگى موقت دنیا خشنود هستید و بجاى عزت و بزرگى،تن بذلت و خوارى‏دادید.وقتى شما را به جنگ با دشمن میخوانم،چشمهایتان دور میزند،گویابه سختى مرگ و رنج بیهوشى گرفتار شده‏اید.هیچوقت‏شما براى من نه‏امین و درستگار هستید و نه سپاهى مى‏باشید که میل بشما داشته باشند.

سوگند بخدا گمان میکنم که اگر جنگ شدت یابد و آتش مرگ افروخته‏گردد،شما مانند جدا شدن سر از بدن،از اطراف پسر ابو طالب جدا خواهیدشد... (٧) »

همچنین امام،قصد و همتهاى آنان را به شوق در مى‏آورد،اما نه همتى‏داشتند نه اراده و تصمیمى.چه،شک و تردیدشان در مورد امام آغاز شده‏بود.شک و تردید،در مورد قائد و رهبر، خطرناکترین چیزى است که قائدمخلص دچار آن میگردد و خطرناکترین چیزى است که نصیب امتى شود که‏آن قائد او را رهبرى میکند.

تلخى شک و رنجهاى عمیق آن در میدان جنگ امام(علیه السلام)،در نهایت‏آشکارى بود:«بار خدایا، همانا که آنان را ملول گردانیدم و آنان نیز مرا.

من آنان را به ستوه آورده‏ام و آنان نیز مرا.پس بهتر از آنان را نصیب من‏فرما و به جاى من شخصى شرور را قسمت آنان کن.بار خدایا آن سان که نمک‏در آب میگذارد،دلهایشان را بگذار (٨) ».

اما با وجود چنین شک طوفانى،امام(علیه السلام)نه ناتوان گردید نه عقب نشینى‏کرد،بلکه در خط خویش باقى ماند و کار ضربه زدن به تجزیه طلبان را تاپایان سال زندگانى،بلکه تا پایان روز زندگانى شریف خود ادامه داد و تا آن‏دم که در مسجد کوفه به خون خویش در غلطید براى از بین بردن تجزیه با سپاهى‏آماده حرکت به سوى شام بود تا سپاهى که از باقى سپاهیان اسلام جدا شده بودو به رهبرى معاویه اداره مى‏شد از بین ببرد.با شهادت امام(علیه السلام)،نیروهاى مرتد، آخرین امیدى را که براى بازگردانیدن خط تجربه صحیح وجود داشت از بین‏بردند.امیدى که در دل مسلمانان آگاه خلجان داشت و در شخص امام اعظم(علیه السلام) تجسم یافته بود و او(علیه السلام)از نخستین دم که زمام حکومت را به دست گرفت،با اندوه دعوت و رنجهاى آن زندگانى میکرد و در خشت‏خشت کار بناى‏دعوت شرکت داشت و دیواره کاخ آن بنیان را با رسول عظیم الشان(صلّى الله علیه وآله) برآورد و بالا برد و در همه مراحل دعوت،با همه اندوهها و دشواریها ودردهاى آن،همراه رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)بود.پس،امام در چشم مسلمانان‏آگاه تنها کسى بود که مى‏توانست پس از عمیق شدن انحراف و ریشه دوانیدن‏آن در درون چهار چوب تجربه نوزاد اسلامى،براى اینکه خط صحیح خودو روش نبوى را بدست آورد دست بکار شود.

با آن رویدادها،امیدى نبود که بتوان بر آن فسادها پیروز گردید مگربوسیله امام(علیه السلام).او تنها کسى بود که مى‏توانست بر آن انحراف و فسادپیروز گردد.

اما ناگهان شهادت ناجوانمردانه آن امام عظیم(علیه السلام)،آخرین امید رابراى بر پاى داشتن جامعه صحیح اسلامى از میان برد.

آیا خوددارى امام(علیه السلام)در مصالحه از روى عناد بوده است؟

در زندگانى امام(علیه السلام)پدیده مهمى وجود داشت که اینک درباره آن به‏گفتگو مى‏پردازیم و آن پافشارى امام و تاکید آگاهانه اوست از آغازى که‏زمام امور را در دست گرفت تا آنگاه که به خون خود در غلطید،هر شکل وهر کارى که در راه پاکسازى انحراف با آن روبرو میگردید،رد میکرد و هرگزبهیچ صورت به حساب امت بر سازش و آشتى با انحراف بر نیامد.این پدیده!٩٨ که در حقیقت عبارت بود از نپذیرفتن سازش،توجه بیشتر مورخان قدیم و جدیدرا به خود جلب کرده است.اما میان نتیجه‏گیرى آنان،با واقعیت تاریخى وفهم صحیح از حقیقت طبیعت امام(علیه السلام)،شکافى عمیق موجود است.

ما میکوشیم این پدیده را در سطح سیاسى و فقهى مورد گفتگو قرار دهیم.

سطح سیاسى

در عصر امام(علیه السلام)مردمى مى‏زیستند که بر خوردشان درباره امام(علیه السلام) و چاره جوئى‏شان در مسائل حکومت و پافشارى براى نپذیرفتن هر گونه سازش‏و نیمه کار گذاشتن امور،رنگى از رنگهاى عناد داشت و در نتیجه این مساله‏را دشوارتر میساخت و براى دولت ایجاد ناراحتى میکرد.این مشکلات را به‏این منظور در دولت ایجاد میکردند که امام(علیه السلام) از مواجهه با دشواریها و حل‏آن ناتوان گردد و از اداره اصول مهم کشور بازماند و نتواند بنا به تجربه خودهر جا که میخواهد برود و هر کار که میخواهد بکند تا جائى که مى‏بینیم‏«مغیرة‏بن شعبه‏»به آن بزرگوار پیشنهاد میکند که معاویه را همچنان در سمت والیگرى‏شام برقرار گذارد تا در آن ناحیه آرامش حکمفرما شود.

او امیدوار بود که اگر معاویه در شام ابقا شود،به امام سر تسلیم فرودآورد و با او بیعت مى‏کند و آنگاه که در سراسر کشور کار بیعت پایان گرفت‏و اوضاع و احوال اقتضا کرد،امام او را تغییر دهد.

اما موضع امام(علیه السلام)در مورد همه این اقسام صلح و سازش،موضع‏عدم سازش بود.بلکه با رد کردن این درخواستها،خط سیاسى خود را به تاکیدبیان مى‏فرمود زیرا میگفت:«من اندوهگینم که کار این امت را دیوانگان وبدکاران به دست گیرند و آنگاه مال خدایرا دست بدست بگردانند و بندگان‏حق را زیر منت‏خود در آورند،با نیکوکاران بجنگند و با فاسقان همکارى‏کنند.چه،بعضى از آنان که اکنون در میان شمایند،شرب حرام میکردند و بعضى آنان در زمان اسلام حد خورده‏اند،و بعضى از آنان وقتى اسلام آوردندکه براى آنان‏«رضیحه‏»داده شد (٩) .»

در مورد اموال غصبى و بازگردانیدن آن به بیت المال فرمود:«...و هرمالى را که او(عثمان)از مال خدا به دیگران داده باشد،به بیت المال بازمیگردانم.چه،هیچ چیز حق را از میان نمى‏برد.. .کسیکه حق بر او تنگ باشد،ستم بر او تنگ‏تر است (١٠) ».

از اینجاست که برخى از معاصران امام و نیمى از مورخان تا زمان ماهنوز میگویند که امام مى‏توانست از جنبه سیاسى،رهائى مسلم و پیروزى‏محقق را بر دشمنان خود بدست آورد اما در صورتیکه زد و بندهاى سیاسى رامى‏پذیرفت و آنگونه سازش را قبول میکرد.

سطح فقهى

از مفهوم شایع فقهى که‏«تزاحم‏»اصطلاح کرده‏اند،منظور این است که‏اگر مقدمه واجب اهم، متوقف بر حرام باشد،به دلیل حرمت مقدمه،نمى‏توان‏اجراى آن امر واجب را ترک کرد بلکه انجام دادن واجب اهم،واجب است.

مثلا وقتى نجات کسى از غرقه شدن،متوقف بر این امر باشد که وارد زمین کسى‏شویم که صاحب آن راضى نیست که کسى وارد آن زمین شود،در چنین حال،شارع مقدس جایز دانسته است که بدون رضاى مالک،به آن زمین وارد شویم.

در چنین مورد،حرمت ملکیت‏ساقط میشود،زیرا عمل نجات دادن غریق ازمقدمه حرام که ورود در زمین کسى بدون رضاى اوست مهمتر است.چنانکه‏رسول اکرم در بعضى از جنگهاى خود به این اصل عمل مى‏فرمود و آن وقتى‏بود که لشکریان وى(صلّى الله علیه وآله)ناچار بودند از زمینهاى زراعت‏شده که صاحبان‏آن مالک آن بودند،بگذرند و از رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)خواستند عوض محصولى‏که لشکریان او تلف کرده بودند،پرداخته شود ولى رسول الله نپذیرفت.بلکه‏فرمان داد سپاه از سراسر مزرعه عبور کند.رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)چنین عمل مى‏فرمود،زیرا نتیجه از مقدمه مهمتر بود.زیرا سپاه به این منظور میرفت تا بادگرگونسازى،چهره جهان را از ظلمات به نور در آورد.پس،بهاى نابودى‏مزرعه‏اى ناچیز در مقابل چنان هدفى عظیم،چه ارزشى داشت؟سپاه اسلام‏به سوى هدفهاى بزرگ مى‏شتافت تا در سراسر جهان و در خطى طولانى، عدالت را پدید آورد و حفظ کند.

این امر از جنبه فقهى مقبول است.چه،قاعده مزبور چنین مقرر میداردکه اگر اجراى واجب بر مقدمه حرام متوقف باشد و ملاک وجوب از ملاک‏حرمت اقوى باشد،باید واجب را بر حرام مقدم داشت.

از خلال این مفهوم فقهى و این اجتهاد سیاسى،پیرامون پدیده‏اى که‏ما در صدد مناقشه و تحلیل آنیم،این پرسش پیش مى‏آید:

امام(علیه السلام)چرا در رفتار و در مواضع سیاسى خود،این قاعده فقهى راعمل نکرد،کسانیکه به سیاست امام ایراد گرفته‏اند،همین مطلب را دستاویزکرده و گفته‏اند:اگر على(علیه السلام)از این قاعده فقهى استفاده میکرد و از خلال‏آن،کوشش خود را در تملک زمام رهبرى مجتمع اسلامى و عمل به احرازدستاوردهاى بزرگ اسلامى،صرف واجب مى‏نمود،موجبات شرعى(فقهى) نیز وجود داشت.بخصوص اگر او زمام رهبرى را همچنان در دست میداشت،بزودى ابواب خیر و سعادت به روى مسلمانان گشوده میشد و حکومت‏خدابر روى زمین در جهان اسلام بر پا میگردید.اینک پرسش بصورتى دقیق‏تر چنین‏طرح میشود:چرا امام(علیه السلام)متوجه این امر نشد که هدف بزرگتر خود را صورت‏تحقق بخشد و چرا معاویه را در استاندارى شام،حتى براى مدتى کوتاه رهانکرد و چرا از اموال مسروقه که بنى امیه از بیت المال مسلمانان به غارت برده بودند و لو بطور موقت صرف نظر نفرمود؟...بارى،چرا این کارها را بامفهوم‏«تزاحم‏»که از آن سخن گفتیم،منطبق نکرد؟

اینک پاسخ این پرسشها:

قاعده فقهى که از آن گفتگو کردیم،با مواضع امام(علیه السلام)انطباق نداشت‏و این عدم انطباق به دلیل دو امر بود:

١-از مهمترین هدفهاى امام که آن برنامه را روش سیاسى خود معین‏کرده بود،استوار کردن قاعده و دستور حکومت در قطرى از اقطار جهان‏اسلامى،یعنى عراق بود.این امر سبب وجود پیروان و پایگاههاى مردمى‏بود که از نظر فکرى و روحى و عاطفى،طرفدار و خواستار حکومت او بودند.

اگر چه به مکتب او از روى حقیقت و کمال،آگاهى نداشتند.نیاز امام(علیه السلام) به بنیاد کردن طلیعه آگاه،تا امین مکتب باشند و مجرى هدفهاى آن گردند وآن هدفها را در سراسر جهان اسلام رسوخ دهند،ازینجا بود.

امام(علیه السلام)از وقتى رشته حکومت را بدست گرفت احساس میکرد ومیدانست که باید بناى نسل جدید مؤمن،و پایگاه مردمى را بنیان گذارد تاحکومت او ریشه دار گردد.اما چگونه ممکن بود در محیطى سرشار از سازشهاو زد و بندها،فرصت بنا کردن چنان پایگاهى دست دهد؟

حتى اگر هم شرعا و کاملا جایز بود که از شرایط قاعده‏«تزاحم‏»استفاده‏کند،براى اینکه بتواند تربیت روحى نسل آگاه را که هدف او بود و واجب‏مى‏نمود،عملى سازد،امکان نداشت بتواند از زمینه چنان پایگاه مردمى آن‏منظور را عملى سازد.

آرى ممکن نبود که بذر آن مقصود در محیط سازش و زد و بند نمو کند وبارور گردد حتى اگر این امر از نظر شرعى جایز مى‏بود،جواز این امر براى‏ایجاد کردن نسلى نو که پیرامون وى بودند،از حیث تربیتى،چیزى را تغییرنمیداد. امام بطور وضوح میدانست که دولت او و امت پس از دولت او،ناچارباید داراى پایگاههاى مردمى آگاه باشند تا بتوانند براى اینکه هدفهاى مکتب‏را بر دوش کشند و آن را در میان امت رسوخ دهند و در پیرامون جهان منتشرکنند،بر آن تکیه زنند.این پایگاه آگاه،براى در دست گرفتن حکومت‏درست،قدرتى بود و اگر قدرت را به دست میگرفت،با روش صحیح حکومت‏میکرد.اما این پایگاه وقتى زمام حکومت را در دست گرفت چنان آمادگى‏نداشت که بتواند با آن توافق کند و سازشها و ضرورت استثنائى به وجود آمدن‏آنرا موجه جلوه دهد.

آرى،شرایط واقعى در آن هنگام از و میخواست تا براى بنا کردن‏سپاهى آگاه و عقیدتى که از نظر روانى و فکرى و عاطفى داراى عقیده و آگاهى‏باشد،هر گونه کوششى را به عمل آورد دو مردمى از قبیل عمار بن یاسر و ابوذرو مالک اشتر از پیشتازان را تربیت کند.

اگر امام(علیه السلام)در راه سازش و نیمه گذاشتن کارها بذل توجه میکرد،بناى‏چنان پایگاهى نه آسان بود نه ممکن،اینگونه کارها با عمل پرورشى او دربناى سپاهى آگاه و عقیدتى تناقض داشت و اگر چنان سپاهى تشکیل نمیداد،نیروى حقیقى که بتوان براى ساختن دولت اسلامى و خط پیشتاز در طول نسل‏هابر آن تکیه کرد،نداشت.و مى‏دانیم که هر دولت عقیدتى باید بر نسل جدید مؤمن‏که هدفهاى چنان دولتى را عمیقا و به کمال بداند،تکیه کند و واقعیت هدفهاو ضرورت تاریخى آنرا بشناسد.به این سبب بود که امام با علاقه و با شدت‏تمام مى‏خواست با پاکى و صفا براى بنا کردن سپاه عقیدتى و آگاه خود عمل‏تربیت را حفظ کند،جز این کارى نمیخواست کرد.از نیرو،کوشش و ممارست‏او القاى افکار پرورشى و دگرگونسازى بود که رهبرى و سرپرستى آنرا بر عهده‏مى‏داشت و قواعد آنرا مى‏آموخت و بر پیشتازان آگاه آن مى‏افزود.

پس بر او بود تا در مقابل آنان،پیشوائى را ادامه دهد که فریبندگیها او را متزلزل نسازد و در مقابل هیچگونه سازشى،سر فرود نیاورد.تا آنجاکه پیشتازانى شایسته از خلال آن موضعهاى متین و استوار معین کند تا رسالتى‏را که بر عهده دارد با برنامه‏ها و ابعاد گسترده آن براى زندگى بنا نهد.

از اینجاست که موضع امام(علیه السلام)را ادراک میکنیم و در مى‏یابیم که چراهر گونه سازش و راه حل نیمه کاره را رد میکرد تا بتواند هدف خود را در بناکردن سپاه عقایدى و به وجود آوردن محیط روانى و فکرى و عاطفى به پایان‏برساند،تا آن نسل،در حیات او و پس از وفات او،با هدفهاى عظیم اومناسب و هماهنگ باشد.

٢-در دست گرفتن حکومت از طرف امام على(علیه السلام)،دنباله قیام بر ضدعثمان بود.یعنى اثر بالا گرفتن حالت انقلابى بود که به سبب انحراف عثمان‏از کتاب خدا و سنت رسول به قتل او واژگونى حکومت او انجامید.این سطح‏عاطفى و شعله‏ور که در لحظه‏اى از زندگانى امت اسلام به وجود آمده بود،به‏آسانى نمى‏توانست به مسیر خود بازگردد.بلکه امام چنین خواست که پس ازدستیابى به فرمانروائى و تحویل گرفتن حکومت،آن حالت عاطفى را عمیقترکند،و از طریق اجراى قیام و انقلاب که امام(علیه السلام)پس از آن در خلال رویاروئى‏با مشکلات پیچیده مجتمع به آن عمل میکرد،در راه مصالح حکومت استفاده‏کند.در این مورد سؤال مهمى طرح میشود که:سرنوشت امام(علیه السلام)که خوددر چنین محیط سرشار از عاطفه و شورش به سر مى‏برد. چه میشد؟میگذاشت‏باطل حمله‏ور گردد و غالب آید،بى‏آنکه دست به اصلاح آن بزند،یا درباره‏رفتار کیفى حکمرانان قبل،جانب خاموشى را اتخاذ میکرد بخصوص در موردشخص معاویه سکوت مى‏فرمود،یا منتظر میشد تا آن عاطفه فروکش کند وموج تند پدیده‏هاى روانى و عاطفى انقلابیون فرو بنشیند و آن فشارها تحلیل‏برود،آیا موضع امام(علیه السلام)درست بود؟

اگر چنین فرض کنیم،چه کسى تضمین میکرد یا قبول مى‏نمود که بار دیگر وضعیتى براى امام مهیا شود تا بتواند به چنین فعالیتهائى دست زند و فرصتى‏مناسب براى او به منظور عرضه برنامه‏هاى خویش دست دهد.بهترین فرصت‏مناسب براى امام،جهت عرضه کردن برنامه‏هاى دگرگونسازى،همان وضع‏انقلابى بود که امت اسلام در آغاز انقلابش علیه عثمان در آن وضع مى‏زیست‏و به هیچوجه و تحت هیچ شرایطى ممکن نبود که برنامه‏هاى اجرائى امام به‏تاخیر افتد و به وقتى موکول شود که شعله‏هاى بر افروخته انقلاب بیفسرد واحساسها و عواطف و مشاعر مردم سرد شود و از میان برود.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- نویسندگان تاریخ عرب ص ٦٥.

٢- شرح نهج البلاغه از ابن ابى الحدید ج ١ ص ٦٧.

٣- کامل ابن اثیر ج ٣ ص ١٨٨.!

٤- در دوره جاهلیت بوسیله تیر قمار مى‏باختند به این ترتیب که ده تیر اختیار میکردندو بر هفت تیر از آن تیرها علامت مى‏نهادند و هر علامت نصیبى معین داشت(از یک‏تا هفت نصیب) اما سه تیر از آنها بى نصیب بود و آن سه را«سهم اخیب‏»مى‏نامیدند.!

نام آن سه عبارت بود از:میح،سفیح و نمد.شترى را نحر میکردند و هر کس که‏تیر به نامش اصابت میکرد،مطابق نصیبى که بر آن تیر نقش بسته بود سهمى ازگوشت مى‏برد و صاحبان آن سه تیر بى‏نصیب،بهره‏اى نمى‏بردند.

اقتباس مفاد از لسان العرب ج ١ ص ٣٦٨.

٥- کامل بن اثیر ج ٣ ص ١٨٨.

٦- معاویه به مردم دیار خود چیزى از بیت المال نمیداد.تنها به سردسته‏ها و رؤساى‏قبایل پول هنگفت میداد و آنها به فرمان او مردم را به هر کار که معاویه میخواست‏وادار میکردند. شکایت مولا امیر المؤمنین علیه السلام با اصحاب خویش است که‏با آنکه معاویه سهم افراد را از بیت المال نمیدهد،مردم فرمانبردار اویند.اما من‏که به همه با بخشش مساوى عطا میکنم، از پیرامون من پراکنده میشوند.

رجوع کنید به شرح نهج البلاغه،ابن ابى الحدید ج ١٠ ص ٦٧.!

٧- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید ج ٢ ص ١٨٩.

٨- مدرک سابق ج ١ ص ٣٣٢.!

٩- رضیحه مالى بود که در ازاى استرداد اسیر مى‏پرداختند.(م)

١٠- نهج البلاغه ج ١ ص ٥٩ و شرح نهج البلاغه ص ٢٦٩-٢٧٠

امام دوم حسن بن على(علیه السلام) امام دوم حسن بن على(علیه السلام)

امام حسن(علیه السلام)،مسئولیت‏خلافت را در جوى مضطرب و نا آرام ودر وضعى بسیار پیچیده و پر کشاکش که در پایان زندگانى پدر بزرگوارش امام‏على(علیه السلام)بروز کرده و شعله‏ور شده بود به عهده گرفت.

از جمله اوضاع و مشکلات پیچیده و ناگوار،نکات زیر را بیان مى‏کنیم:

١-امام حسن(علیه السلام)حکومت‏خود را با مردمى شروع کرد که به مکتبى بودن‏مبارزه و هدفهاى آن، ایمان واضح و کاملى نداشتند و آنان را از جنبه دینى واسلامى با خواسته‏هاى مبارزه هماهنگى نبود و در آن هنگام به چهار حزب‏تقسیم شده بودند که ازینقرار بود:

الف- حزب امویان.

این حزب از گروههاى قومى تشکیل شده بود که‏از نفوذ بسیار بر خوردار بودند و پیروان فراوان داشتند.آنها در محیط شیعیان‏امام حسن براى پیروزى معاویه کار و فعالیت داشتند و به منزله جاسوسان وماموران مخفى،حرکات امام را زیر نظر داشتند.

ب- خوارج.

بیشتر اهل کوفه به جنگ اصرار داشتند تا جائى که وقتى‏میخواستند با امام حسن(علیه السلام)بیعت کنند،با آن بزرگوار شرط کردند که باید با این تجاوز کنندگان گمراه حکومت بجنگند اما امام نپذیرفت.

سپس به خدمت‏امام حسین(علیه السلام)رفتند تا با او بیعت کنند و او به آنان گفت:«معاذ الله که تاحسن زنده است با شما بیعت کنم‏».

آنگاه چاره‏اى ندیدند جز آنکه با امام حسن بیعت کنند.

آنان در زمینه توطئه گریهاى خطرناک و مبارزه با برنامه و نقشه‏امام حسن(علیه السلام)با حزب اموى همکارى داشتند.

ج- شکاکان.

آنان کسانى بودند که دعوت خوارج در آنان تاثیر گذاشته‏بود،بى آنکه از آنان باشند.اینان افرادى فرصت طلب و مذبذب بودند و خوى‏فرار بر طبیعت آنان غالب بود.

د- حمراء(سرخ).

آنان پاسبانان‏«زیاد»بودند و میخواستند که سربازان‏شخص پیروز و شمشیرهاى شخص غالب باشند.کارشان به جائى رسید که کوفه‏را بخود نسبت دادند و گفتند:«کوفه حمراء».

اما پیروان امام حسن(علیه السلام)کسانى بودند که پس از شهادت پدر بزرگوارش على(علیه السلام)،به بیعت با او شتافتندو در کوفه عده آنان بسیار بود.اما دسیسه‏ها و فتنه‏گرى دیگران،پیوسته هرحرکتى را که از اینان سر مى‏زد،با شکست روبرو میکرد و خنثى مى‏نمود.

٢-تفاوت تاریخى میان شخص امام حسن(علیه السلام)و شخصیت پدر بزرگوارش‏امام على(علیه السلام).

منظور ما از تفاوت تاریخى،پایگاه هر یک از آنان در ذهن‏مردم است.اما بدیهى است که در پیشگاه خداى عز و جل بین آنان تفاوتى نبوده‏است.چه،هر یک از آنان امامى معصوم مى‏باشند.اما در آن زمان جزاندکى از مسلمانان،در اندیشه نص امامت آنان نبودند،و با امام حسن،عملى که باید نسبت به امام مفترض الطاعة که بر امامت او نص وجود داشت،به جاى مى‏آوردند،نمیکردند.بلکه با وى(علیه السلام)آن سان رفتار میکردند که باامامى معمولى که امامت او در امتداد خط سقیفه و مفهوم آن در حد خلافت بود.

مطلبى که در اینجا باید به تاکید باز گفت این است که امام حسن(علیه السلام)از جایگاه‏تاریخى که امام على(علیه السلام)در دل مردم داشت بى‏نصیب بود.

٣-امام حسن(علیه السلام)،بلافاصله پس از شهادت پدر بزرگوارش،زمام اموررا مستقیما بدست گرفت. امرى که موج شک را در مکتبى بودن مبارزه‏اى که امام‏حسن(علیه السلام)بر عهده گرفت،برانگیخت و تقویت کرد و شبهه را در مردم قوى ساخت،این بود که آن مبارزه،مبارزه خانواده با خانواده تلقى شد و در نتیجه،جنگ‏امویان با هاشمیان را جنگ مکتبى نمیدانستند.

همه این موجبات و شرایط،موضع امام(علیه السلام)را درباره مساله حکومت‏پیچیده کرد و او در برابر چهار راهى که غیر از آن نبود قرار گرفت:

١-انتخاب نخستین.فریفتن رهبران و افراد با نفوذ بوسیله پرداختن پول ووعده دادن مناصب تا آنان را به سوى خود جلب کند.این راه را برخى‏اشخاص به امام پیشنهاد کردند.اما وى آنرا رد کرد و فرمود:«آیا میخواهیداز راه ستم پیروز گردم؟بخدا سوگند هرگز چنین نخواهد شد».

٢-انتخاب دوم این بود که امام از آغاز کار تا وقتى امت به زندگانى‏راحت‏خو دارد و رهبرانش با معاویه در تماس مى‏باشند،به صلح و سازش‏روى کند.

امام بطور کلى عمل به هر یک ازین دو راه را بعید دانست زیرا هیچیک‏فایده و نتیجه‏اى نداشت و تنها این راه باقى مى‏ماند که یا وارد جنگى بى‏حاصل‏و یاس آور شود و او و جماعتش به شهادت رسند،یا پس از سپرى شدن مدتى‏طولانى،به این منظور که مواضع خود را مسجل گرداند و براى مردم آشکارسازد که چه کسى ایستادگى میکند و چه کسى منحرف است، سازش کند.واینک ما به نوبه خود مى‏پرسیم،آیا وارد شدن در یک معرکه بى‏نتیجه،به جائى‏میرسید و اثرى داشت؟و آیا واقعیت اسلام آن روزگار را دگرگون میساخت؟

پاسخ این پرسش آن است که هرگز!تا وقتى که مردم به آن مبارزه شک داشتند،آن نبرد بى نتیجه و آن مبارزه یاس آور هیچ تاثیرى نداشت.

ملامتگرى بسیارى از مورخان به امام حسن(علیه السلام)از اینجا ناشى شده است که او را به تن آسائى و ناتوانى متهم داشته‏اند و گفته‏اند که از حق‏خود چشم پوشید تا فتنه بخوابد و با زندگانى بى دغدغه و راحت روزگاربگذراند.

در پاسخ این افترا میگوئیم:داخل شدن امام در معرکه‏اى بى‏نتیجه،قبل از هر چیز،نبرد او را در نظر بسیارى از مسلمانان،همچون نبردى که‏«عبد الله بن زبیر»به آن دست زد و خود و همه یاران نزدیکش کشته شدند،نشان‏میدهد.ما مى‏پرسیم که آیا هیچیک از مسلمانان به‏«ابن زبیر»اندیشید؟و آیاجنگى که او وارد آن شد،دست آوردى حقیقى براى اسلام داشت؟یا گرفتارى‏جدیدى بعمل آورد؟

پاسخ این سؤال این است که هرگز یک تن هم به او نیندیشید زیرا مردم‏نسبت به عبد الله بن زبیر اندیشه‏اى دیگر داشتند.او در نظر مردم وارد جنگ‏شد تا بر ضد عبد الملک بن مروان، شخصا رهبرى را بعهده گیرد.بنابر این‏جنگ و قیام او بمنظور رهائى مکتب و حمایت اسلام یا تعدیل حکومت‏منحرف نبود.

نزد مردمى که به امام حسن(علیه السلام)زندگى میکردند نیز همین شک با درجه‏اى‏قوى‏تر بوجود آمده بود.نشانه‏هاى تاریخى بسیار وجود دارد که به تاکید بیان‏مى‏کند که امام حسن(علیه السلام) موضع خود را بخوبى درک میفرمود و میدانست که‏مبارزه او با معاویه با وجود شک و تردیدى که در توده‏هاى مردم است،محال است به پیروزى برسد و امام(علیه السلام)با بیانات تاریخى خود براى ما ابعادسیاست‏خویش را با وضوح در چاره جوئى آگاهانه بحران موجود با یاران‏خود ترسیم کرده است و در خطابه سیاسى مؤثرى دشمنان خود را کوبیده است‏و در آن گفتارها ژرفاى تلخى و شدت مخالفت و نپذیرفتن حکومت راملاحظه میکنیم و مى‏بینیم که در هر کلمه از کلماتش در مورد حقى که به آن‏اطمینان دارد تاکید و پافشارى میکند. ما به امام(علیه السلام)این فرصت را میدهیم تا درباره اجتماع و موضعگیریهاى‏خود در برابر مشکلات زمان خود و راه حلهائى که به آن دست‏یافته بود تا آن‏مشکلات را حل کند،با ما گفتگو نماید.

«اهل کوفه و رنگارنگى و فرصت طلبى آنان را شناختیم.هیچیک ازآنان که فاسد باشد به کار من نمى‏آید.آنان را وفا نیست و بکردار و گفتارخود عمل نمیکنند.آنان با هم اختلاف دارند و معروف است که قلوبشان باماست و شمشیرهاشان چنانکه مشهور است بر ما».«مرا فریفتند هم آن سان که‏کسانى را که پیش از من بودند فریب دادند.پس از من،با کافر و ستمکارى‏که به خدا و رسولش(صلّى الله علیه وآله)ایمان ندارد در رکاب کدام امام خواهید جنگید؟»

«به خدا سوگند نه ذلت ما را از جنگ با اهل شام بازداشت نه قلت.بلکه به‏سلامت و بردبارى با آنان جنگیدیم.سلامت را با عداوت و صبر را با بى تابى‏در مى‏آمیختیم و شما به سوى ما توجه میکردید و دین شما،پیشاپیش دنیاى‏شما بود و اینک طورى شده‏اید که دنیاتان پیشاپیش دین شماست.با ما بودیدو اینک بر ضد مائید».

کار طرفداران امام به حد خیانت رسید و از روى طمع به سوى معاویه‏گرایش یافتند و به او پیوستند و از جهت پول و مقام و آسایشى که معاویه‏براى آنان فراهم آورد،روى به سوى او داشتند.بارى کار را به جائى رساندندکه زعماى کوفه به معاویه نوشتند که هر وقت بخواهد امام(علیه السلام)را کت بسته‏نزد او مى‏فرستند.آنگاه بخدمت امام مى‏رسیدند و به او اظهار اطاعت واخلاص میکردند و میگفتند:«تو جانشین پدرت و وصى او هستى و ما سراپادر مقابل تو گوشیم و فرمانبردار توایم.هر فرمان که دارى بفرماى‏»و امام‏به آنها میگفت:«بخدا سوگند، دروغ میگوئید.بخدا سوگند شما به کسى‏که بهتر از من بود وفا نکردید،پس چگونه بمن وفا میکنید؟و چگونه به شمااطمینان کنم؟حالى که به شما وثوق ندارم.اگر راست مى‏گوئید، اردوگاه%١٢آت-ثت% مدائن،میعادگاه و قرارگاه ما باشد،به آنجا بروید».

و امام به مدائن رفت،اما بیشتر سپاهیان او را رها کردند.

تاریخ امام حسن(علیه السلام)و مواضع مثبت او،هر کس را که او را به ناتوانى‏و تنازل متهم کند و بگوید که با رضامندى از حق خود چشم پوشى کرد یا ادعاکند که امام،حکومت را به معاویه تسلیم فرمود بى آنکه با او به جنگ‏پردازد،خوار و ضعیف میسازد و نشان میدهد که شخصى بیهوده‏گو و دوراز واقع بینى است.ما تاکید مى‏کنیم که مواضع آن امام مثبت بود و در برابرانحراف ایستادگى کرد و براى جنگ با معاویه آمادگى داشت و گفته او گواه‏است که فرمود:«شنیده‏ام که به معاویه گفته‏اند که ما تصمیم گرفته‏ایم به سوى‏او حرکت کنیم.لذا او نیز حرکت کرده است.خدا شما را رحمت کند،به اردوگاه خود در نخیله حرکت کنید تا ببینیم و ببینید»

در زمینه دیگر امام اشارت میکند که درین محیط سرشار از شک و تردید،و اندک بودن یاران مخلص و وارد جنگ شدن و پیروزى به چنگ آوردن،ازمحالاتست:«به خدا سوگند کار خلافت را تسلیم نکردم مگر به این علت که‏یارانى نداشتم.اگر یارانى میداشتم شب و روز با او مى‏جنگیدم تا خدا میان‏من و او حکم فرماید».بنابر این امام ناچار بود در جنگى بى‏امید وارد شودو در آن جنگ به شهادت رسد و بسا اشخاص که به قتل برسند.

امام میگوید:«میترسم نسل مسلمانان از روى زمین برداشته شود،پس‏بر آن شدم تا براى دین خبر دهنده‏اى بماند»در جاى دیگر و بمناسبت دیگرمیفرماید:

«معاویه با من درباره امرى به منازعه برخواست که حق من است نه حق‏او.پس به صلاح امت و قطع فتنه نظر کردم و دیدم اگر با معاویه مسالمت‏کنم و جنگ بین خود و او را رها کنم بهتر است.همانا حفظ خونها بهتر است‏تا ریختن آن و جز صلاح و بقاى شما در نظرم چیزى پسندیده نیفتاد.امید است براى شما آزمایشى باشد و تا فرا رسیدن اجل معین از زندگانى بهره‏مند باشید» (١)

نشانه‏هاى اجتماعى هم اشارت بر این معنى داشت که اگر امام(علیه السلام) داخل جنگ مى‏شد،اصولا به هیچ نتیجه‏اى نمیرسید و در سطح هدفهاى امام‏از تغییراتى که خواسته مکتب است،مانند تمدن و خط مشى زندگانى همه‏نسلها در طول زمان چیزى بدست نمى‏آمد.

اینک بناچار پرسشى مطرح میشود که این مبارزه در حالیکه ملت در شک‏و تردید به سر مى‏برد و پیروزى محال مى‏نمود و امت با دشواریهاى فراوان‏روبرو بود،چه هدفى را دنبال میکرد و هدفهاى آن مبارزه چه بود و طبع‏آن مبارزه چگونه بود؟آیا صرفا به سبب دشمنى بود یا به سبب رسالت وامامت بود؟امام حسن میفرماید:«از خصوصیات اهل خیر بودن،دورى ازشر است‏».و به کسیکه راجع به جهل ازو پرسیده بود گفت:«چنگ زدن به‏فرصت زان پیش که بر آن فرصت چیره شود یا بحقیقت فرصتى بچنگ آورد،و خوددارى از پاسخگوئى بهترین کمک و یارى بخود،خاموش ماندن دربسیارى از مواقع است گرچه فصیح و زبان آور باشى‏»و در حدیث دیگر درجواب کسیکه از معنى عقل پرسیده بود جوابى داد که موضع او(علیه السلام)را بخوبى‏مى‏نمایاند:«فرو خوردن غم و اندوه،تا وقتى که فرصت بدست آید».

در نور این حقایق ثابت تاریخى،ما حق داریم به این نتیجه مطمئن شویم‏که اگر حسن(علیه السلام)وارد این جنگ بیهوده میشد،جنگ او تا حد بسیار زیادى‏شبیه بجنگ‏«ابن زبیر»بود و براى اسلام و مکتب جاویدانش هیچ دستاوردى‏به ارمغان نمى‏آورد.

ازینرو مى‏بینیم که تصمیم امام بر پذیرفتن صلح،صحیح بوده است و نظراو درین مورد که بر معاویه فرصت دهد تا بر جهان اسلام مستولى گردد،صائب بوده است.زیرا در چنان حالى، واقعیت معاویه آشکار میگردید و طرح جاهلى‏او بر ملا میشد و آنگاه،مسلمانان ساده دل نیز عمق کار و فساد بنى امیه رادر مى‏یافتند.

اینک کسانیکه اگر با چشمان خود و حواس خود،مطلب را نبینند و حس‏نکنند،باور نمیکنند، دانستند که واقعیت معاویه و حکومتش چیست و على بن‏ابى طالب(علیه السلام)که بوده است.بنابر این مطالب،امام(علیه السلام)دعوت بصلح را هنگامى‏اجابت فرمود که آن استجابت براى معاویه، پیروزى،و براى سیاست مکارانه‏او،افشاگرى،محسوب میگردید و اخلاق او را در مقابل توده‏هاى مردم‏آشکار میساخت.

پس از آنکه معاویه فهمید نتیجه جنگ به سود اوست و دید که امام حسن(علیه السلام)براى وارد شدن در جنگ پافشارى و اصرار میکند،به آن امر تظاهر کردکه میخواهد از ریخته شدن خون مسلمانان جلوگیرى کند.بنابر این کوشیدبه عنوان دوستدار صلح و حفظ خونهاى مسلمانان شناخته شود.اما وقتى‏امام(علیه السلام)بیدرنگ با عقد صلح موافقت فرمود درمانده شد لذا در تحقق‏بخشیدن به سیاست مکارانه خود دچار شکست گردید.بخصوص که ناگزیرشد مسائلى را که ذیلا به آن اشاره میشود بپذیرد. (٢)

ماده اول:«واگذاشتن حکومت به معاویه به این شرط که به کتاب خداو سنت فرستاده او(صلّى الله علیه وآله) و به سیره خلفاء صالح عمل شود».

ماده دوم:«پس از معاویه،امر حکومت بر عهده حسن است و اگر براى‏او حادثه‏اى روى داد حکومت از آن برادرش حسین است و معاویه نمى‏تواندآنرا به عهده دیگر بگذارد».

ماده سوم:«باید سب امیر المؤمنین على(علیه السلام)و سخن گفتن ازو در نماز ترک شود و از على جز به نیکى یاد نکنند».

ماده چهارم:«باید آنچه در بیت المال کوفه قرار دارد،یعنى پنج ملیون‏درهم یا دینار استثناء بشود و تابع خلافت و حکومت نباشد.و بر عهده معاویه‏است که هر سال دو ملیون درهم براى حسین بفرستد و در عطا و صلات،بنى هاشم را بر بنى عبد شمس برترى دهد و به فرزندان کسانى که در رکاب‏امیر المؤمنین در جنگ جمل جنگیدند و فرزندان کسانى که در صفین در خدمت‏امام على مجاهدت کردند،یک ملیون درهم تقسیم شود و این مبلغ را از خراج‏ولایت‏«ابگرد»که یکى از شهرهاى فارس در حدود اهواز است بپردازد».

ماده پنجم:«مردم هر جا بر روى زمین خدا باشند،چه در شام و عراق‏چه در حجاز و یمن باید ایمن باشند و سیاه و سرخ باید در امان بمانند.معاویه‏باید خطاهاى آنان را تحمل کند و ببخشاید و هیچکس را بجرم گذشته کیفرندهد و با اهل عراق با کینه و دشمنى رفتار نکند.و یاران على(علیه السلام)را درهر کجا باشند امان دهد و به هیچیک از شیعیان على آسیبى نرساند.یاران وشیعیان على(علیه السلام)از حیث جان و مال و زن و فرزند در امان باشند و از هر گزندى‏محفوظ،و هیچکس متعرض هیچیک از آنان نشود،و هر صاحب حقى به حقش‏رسد و هر چه یاران على در هر کجا به دست آورده‏اند براى آنان محفوظ بماند.

و براى حسن بن على(علیه السلام)و برادرش حسین(علیه السلام)و هیچیک از اهل بیت‏رسول الله چه در نهان چه در آشکار هیچ بدى نخواهند و در امنیت هیچیک ازآنان در هیچ منطقه‏اى اخلال نکنند».

برنامه و مشى امام حسن(علیه السلام)موفق شد و تا درجه بسیار،ماهیت معاویه‏و واقعیت منحرف او را آشکار کرد وقایع و شرایط انتظار نکشیدند تا درآشکار کردن حقیقت او سهیم گردند،بلکه از روز نخست،مضمون برنامه‏اش‏اعلام گردید و در زمینه‏هاى گوناگون سیاسى ماهیت‏خود را آشکار کرد:

«بخدا سوگند من با شما براى این نجنگیدم که نماز بگذارید و روزه بدارید و حج بجاى آورید و زکات بپردازید،بلکه به این منظور با شماجنگیدم که به شما فرمان دهم.و همانا این مقام را خدا بمن عطا کرده درحالیکه شما ناخشنود بودید.هان،من حسن را امیدوار کردم و چیزهائى به‏او دادم و همه آنها زیر پاى من است و بهیچ شرطى وفا نمیکنم‏».

با این اعلان آشکار،مسلمانان دانستند که برنامه معاویه جز امتداد خطجاهلیت چیزى نیست و با آن برنامه میخواهد اسلام را ویران کند.نیز دانستندکه امام على(علیه السلام)نمودار و نماینده حقیقى برنامه اسلام بود و حتى تجربه‏کوتاهش در حکومت و زمامدارى،در نظر توده مردم اسلامى که در نهایت‏بدبختى و تیره روزى مى‏زیستند،امید و شکیبائى به آنها بخشیده بود.

امام(علیه السلام)در صدد لغو قرار داد صلح

وقتى معاویه به شروطى که با آن توافق شده بود،بطور صحیح عمل نکرد،بسیارى از مسلمانان از امام(علیه السلام)خواستند قرار داد صلح را فسخ کند و از نو بامعاویه روبرو گردد.اما امام به آنان گفت:

ان لکل شیئى اجل و لکل شیئى حساب...و لعله فتنه لکم و متاع‏الى حین (٣) .

(هر چیز از زمانى است و هر کار را حسابى)(شاید براى شما آزمایشى باشدکه باطن خویش را جلوه‏گر سازید و البته تا فرا رسیدن اجل معین از زندگانى‏بهره‏مند خواهید بود).

امام بطور مطلق و قاطع با اندیشه پیمان شکنى موافقت نکرد.اما بااین منطق که براى هر چیزى سرآمدى است و براى هر امر،حسابى،عدول ازپیمان را به تاخیر انداخت.زیرا میخواست‏شخصیت معاویه را به شکلى واضح بر ملا سازد،هر چند هدفهاى جاهلى او نزد همه کس مکشوف بود.

اما معاویه نقشه امام(علیه السلام)را احساس کرد و دانست که امام(علیه السلام)او رادر ملاء عام رسوا خواهد ساخت و نقش خود را در برابر مردم با موفقیت ایفاخواهد کرد و در آنوقت کار او به بى آبروئى و رسوائى خواهد انجامید.

ازینرو معاویه براى نگاهدارى خویشتن در مقابل آن رسوائى،دست به کارشد و براى خنثى کردن نقشه امام دست به فعالیت زد تا سرنوشتش همانندسرنوشت عثمان نشود.

وقتى معاویه میخواست بمدد ملک و پادشاهى خود تا آنجا که امکان‏داشت نوشخوارى کند، ناچار دستش در مقابل مردم باز میشد و همه باطن اورا در مى‏یافتند.ازینرو براى پنهان داشتن رسوائى خود به کار و برنامه‏ریزى‏تکیه کرد تا وجدان امت را بمیراند و اراده و قابلیت ویرا براى ایستادگى درمقابل ستمگاران نابود سازد.پس سیاست او در طول بیست‏سال این بود که‏پیوسته برنامه‏اى تنظیم و اجرا کند که وجدان امت و اراده او را از میان ببردو ملت را از اندیشیدن درباره مسائل بزرگ جامعه منصرف سازد تا تنها دراندیشه گرفتاریهاى کوچک روزانه خود باشند تا از هدفهائى که رسول خدا(صلّى الله علیه وآله) در پى آن بود و بار سنگین این هدفهاى خطیر را که بکمک نبى اکرم بردوش‏میکشیدند،تا نادانیها و تاریکیها نابود گردد،منصرف شوند و تنها به زندگانى‏و منافع شخصى بیندیشند و به وجوهى که از بیت المال به دست مى‏آوردندفکر کنند.

بارى در آن هنگام،پاره‏اى از نقشه‏هاى معاویه عملى گردید.تا آنجاکه مسلمانانى که درین فکر بودند که تخت‏ستمکاران را در بلاد قیصر و کسرى‏درهم فرو ریزند،اینک جز دریافت عطائى بى‏بها و تسلیم به زندگانى مبتذل‏به چیز دیگر نمى‏اندیشیدند.

برخى از شیوخ قبایل کوفه،با وجود اینکه از شیعیان على امیر المؤمنین(علیه السلام) بودند،از جاسوسان معاویه شدند و خبرها را در باب کوچکترین حرکت‏یامخالفت مردان قبیله،گزارش میدادند.آنگاه ماموران دولتى سر مى‏رسیدندو آن کسانى را که خلاف معاویه چیزى گفته بودند یا حرکتى کرده بودند،دستگیر میکردند و نفس مخالفان را مى‏بریدند.

این بیست‏سالى که معاویه حکومت کرد،شرم آورترین و دشوارترین‏دوران تاریخى بود که بر امت اسلام گذشت.افراد مسلمان،در گذرگاه این‏مقطع،احساس میکردند که پایه حیات انسانى شان ویران شده است و مى‏دیدندکه بر آنان ستم میرود و امتشان در معرض خطر و نابودى قرار دارد و مشاهده‏میکردند که با احکام شریعت بازى میکنند و غنائمى که از نبرد بدست آمده است‏و مزرعه‏ها و آبادیهاى بین کوفه و بصره،بستانهاى قریش شده است و خلافت‏گویچه‏اى گردیده است که کودکان بنى امیه با آن به بازى پرداخته‏اند.

دفاع از امام حسن(علیه السلام)

دریغا که بسیارى از مورخان،تصورى را که راجع به رهبرى امام وناتوانى و عقب گرد وى در مقابل فشار حوادث در میان آنان شایع شده است‏با تاکید باز میگویند و اعلام میکنند که آن امام با رضاى خود از حق خویش چشم‏پوشید تا فتنه را بخواباند یا این عقیده را مى‏پراکنند که او به انقلاب خیانت‏کرد و آنرا بى جنگ و کشتار تسلیم معاویه یعنى دشمن اسلام کرد تا خود درآسایش و راحت به سر برد...این چنین و با کمال سادگى!

این عقیده شایع،به ظن غالب از آن روست که مورخان مزبور چنین‏پنداشته‏اند که نقش پیشوایان در زندگانى،نقشى غالبا منفى بوده است تا آنانرااز زمامدارى دور کرده باشند.و البته اعتقاد مزبور نادرست و خطاست و دلیل‏بر عدم آگاهى مورخان درباره تاریخ زندگانى پیشوایان است.زیرا با وجودیکه‏همیشه دشمنان پیشوایان میکوشیدند آنانرا از زمامدارى دور کنند و از مسئولیت!١١٧ هاى حکمفرمائى بر کنار نگاه دارند،اما آنان پیوسته و بطور مستمر، مسئولیت‏خود را در حفظ و نگاهدارى مکتب اسلام عمل میکردند و بر ضد سقوط درورطه فنا،به تقویت و استوار داشتن مکتب مى‏پرداختند.و از انحراف و جداشدن امت از هدفهاى اسلام و از ارزشهاى آن به طور کامل جلوگیرى میکردند.

بارى هرگونه رنج را براى حفظ مکتب متحمل مى‏شدند.

وقتى امام حسن(علیه السلام)با معاویه از در صلح درآمد و از حکومت کناره‏گرفت،رو به سوى دگرگونسازى امت و نگاهدارى آن از خطرهائى شد که اورا تهدید میکرد و به نظارت بر پایگاههاى مردمى پرداخت مردم را به نیازها وخواسته‏هاى اسلامى آگاهى داد و منظورهاى دگرگونسازى مکتبى را براى‏اسلام تعبیه کرد و برانگیختن امت را از نو وجهه همت قرار داد.

این نقش مثبت امام(علیه السلام)و تحرک وى در صحنه حوادث سبب آن شد که‏زیر نظر حکومت قرار گیرد.این امور آشکارا نشان میدهد که دولت وقت ازامام(علیه السلام)وحشت داشت و او را قدرتى میدانست که احساس ملت و آگاهى‏روز افزون آن پشتیبان اوست.

بارى،خطر انقلاب بر ضد ستم بنى امیه از سوى امام،در دل حکومت‏خلجان داشت.شهید کردن امام(علیه السلام)باز هر دلیل بزرگى است بر کار و فعالیت‏امام و بر سعى و کوشش خستگى ناپذیر آن بزرگوار در برانگیختن امت و بیدارساختن او از نو.

امام(علیه السلام)از رهبرى امت و برآوردن نیازهاى آن،از مبارزه خوددارى‏نمى‏فرمود.معاویه به خوبى مى‏فهمید که امام(علیه السلام)صاحب مکتب و هدف است‏و ناچار براى اجراى رسالت‏خود از هیچ کوششى خوددارى نمیکند و همه‏سعى خود را در راه اعتلاى مکتب و روشهاى دگرگونسازى به کار مى‏برد.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- انبیاء- ١١١.

٢- اقتباس از کتاب صلح حسن-نوشته شیخ راضى آل یاسین ص ٢٥٩- ٢٦١.

٣- سوره انبیاء- ١١١.

امام سوم حسین بن على(علیه السلام) امام سوم حسین بن على(علیه السلام)

نقش امام حسین(علیه السلام)با نقش امام حسن(علیه السلام)متفاوت است.در دوران‏امام حسین(علیه السلام)،تردید مسلمانان در صحت جنگ و مشروع بودن آن از میان‏رفت.درین مرحله،مسلمانان با تجربه امام على(علیه السلام)به عنوان نمونه اعلاى‏حکومت عدل اسلامى،به سر مى‏بردند و میدانستند که پیروزى بنى امیه،پیروزى‏اشرافیت جاهلى بوده است که با رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)و یارانش دشمنى عمیقى‏داشتند.اشرافیتى که رسول خدا کوشید تا آن را از میان بردارد و پایه‏هاى‏اسلام را بر ویرانه‏هاى آن بنیاد گذارد.پس نباید از کراهتى که مسلمانان ازبنى امیه داشتند،و از تجاوز طلبى و نخوت و بلند پروازى و کینه جوئى‏شان که‏حاصل روحیه جاهلیت آنها بود حیرت کرد.

امویان به اسلام گردن ننهادند مگر براى مصالح و منافع شخصى خود (١) و نخستین کسانى بودند که آشکارا در تاریخ اسلامى،رسوم و آداب غیر اسلامى‏را بدعت گذاشتند و کوشیدند تا از شاهنشاهان ایران و بیزانس تقلید کنند وخلافت را به امپراطور کسرى و قیصر تبدیل سازند (٢) .

این حقایق بتدریج نزد مسلمانان روشن گردید و سبب آن شد که درمشروعیت نبرد،شک و تردید از بین برود و ذهنها روشن گردد و زان پس که‏در فساد و ستم بنى امیه سوختند،خط مشى بنى امیه و بى مبالاتى آنها را در عمل‏به ارزشهاى اسلامى،و استفاده از آن در راه هدفهاى خصوصى تشخیص دهند.

چنانکه یزید،آشکارا اصول و مبادى اسلامى را به استهزاء میگرفت و سخنان‏دوران جاهلیت را به شعر،اینچنین نقل میکرد:

«بنى هاشم با ملک بازى کردند،اما نه خبر آمد نه وحى نازل گردید.

اگر من از کارهائى که فرزندان احمد کردند،انتقام نستانم،از مردان‏جنگ خندق نباشم (٣) »

اما نظر امام حسین(علیه السلام)در مورد اسلام و واقعیت جامعه اسلامى به حقیقت‏در این خلاصه بود:

«امت پس از پیغمبر گرامى(صلّى الله علیه وآله)،آگاهى عقیدتى نداشت.حداکثر وتنها فایده‏اى که از آن آگاهى به دست آورد،عاطفه مکتبى بود که پس از وفات‏پیامبر اکرم در نتیجه خطاها و کوتاهیهاى پیاپى و پیوسته که مسلمانان از گذرگاه‏زندگانى علمى و عملى خود مرتکب شدند، به تدریج از کف رفت.

شدت هیچیک ازین خطاها و کوتاهیها به تنهائى احساس نمیشد،اما وقتى‏بر هم انباشته شد، به فساد تحول یافت و فساد به فتنه تغییر قیافه داد (٤) .»

چنانکه در زمان یزید براى امام حسین(علیه السلام)روى نمود.امام حسین(علیه السلام)

در پنجسال حکومت پدر با او همکارى میکرد و در پى چاره مى‏گشت که پیش ازآنکه امت نفس واپسین را برآورد،او را دریابد.به این امید که شاید امت‏زندگانى خویش را بازیابد و نفخه حیات در او دمیده شود و او را بر انگیزدتا در تاریخ خود طرحى نو درافکند که او را درمان باشد.

سال ششم به پایان نرسیده بود که امام حسین(علیه السلام)دید امت در مقابل‏برادرش امام حسن(علیه السلام) از نفس افتاده و هر چه از باقیمانده مکتب در او موجودبوده ازو دور شده است و توده مردم خود را در گلوى گشاد بنى امیه‏انداخته‏اند (٥) .

این حقایق،امام حسین(علیه السلام)را واداشت تا در جنگى بى امید-یعنى جنگى‏که امید پیروزى فورى نظامى در آن نبود-غوطه ور گردد.زیرا با حسابى‏ساده مسلم بود که این جنگ به شکست منجر میگردد.

اما هدف امام(علیه السلام)ازین کار آن بود که وجدان امت را به حرکت درآوردو فرد مسلمان که تا گلو در لجه منافع حقیر غرقه شده بود،همت عمیق مکتبى‏را بازگرداند.پس امام حسین(علیه السلام)دید که باید راه خود را از میان امت‏بگشاید و با تغذیه خویش و یاران و اهل و عیال و کسانش روح یک فداکارى‏آتشین را بدمد.آتش جنگ را ولو به خون امت و خون او نیاز داشته باشدبر افروزد.

اما امویان میکوشیدند با امام حسین(علیه السلام)به بدرفتارى عمل نکنند.چه،مصالح او ارجمند و مقام او والا بود و منزلتى پر اهمیت داشت و همه اسباب‏سعادت و آسایش براى او به وفور موجود بود.اما امت میدید که زندگانى‏براى او تنگ شده است و درهاى سعادت،به علت پایدارى در برابر ستمکاران‏و حفظ مکتب اسلام و نگاهدارى آن از انحراف،به روى او بسته است.

در آن هنگام،اگر اوضاع همچنان ادامه مى‏یافت،چیزى نمیگذشت‏که این انحراف امت در تجربه اسلامى او را از پاى درمى‏آورد.امام حسین(علیه السلام) با همه صفات و شرایط مناسب و ملایم که داشت،احساس کرد که براى بحرکت‏در آوردن امت، دیگر خطابه و سخنرانى حماسى کافى نیست بلکه باید اراده‏شکست‏خوده امت را به پذیرفتن فداکارى وا دارد و درستى نظریه خود را باخون خود مبرهن گرداند و با فداکارى منحصر به فرد خود،براى حال و آینده‏معیارى ارزشمند و ثابت بجاى گذارد.

امام حسین(علیه السلام)برمى‏خیزد

از آن پس که امام حسین(علیه السلام)بیقین دانست که مفاهیم مکتب رسالت زیرپرده روشهاى گمراه کننده دینى که بنى امیه براى جلوگیرى از سقوط حکومت‏فاسد خود کشیده بودند،از نظرها پنهان است،نظر خود را در برابر مردم‏به مرحله اجرا درآورد.

امام حسین(علیه السلام)پس از آنکه دانست،جامعه تحت تاثیر اوضاع و احوال‏زمان و تاثیر شدید تخدیر دینى و بیم از سرکوبى مادى و تسلیم طولانى در برابرفرمانروایان مستبد قرار گرفته است و دیگر ممکن نیست از راه مناظره و گفتگوو اقناع آنان-که آخرین چیزى بود که امکان تاثیر داشت-تغییرى در مردم‏حاصل شود،با شتاب زمام کار را بدست گرفت و به عمل آغاز کرد.توضیح‏آنکه،بطوریکه گفتیم،امت در عصر امام حسن(علیه السلام)در رهبرى دچار شک وتردید شده بود پس صلح روشى بود که بوسیله آن وثوق و اطمینان برهبرى‏باز مى‏گشت.

اما در عصر امام حسین(علیه السلام)امت دچار بى ارادگى شده بود و تصمیم‏به مبارزه در او،از بین رفته بود و روح او خوار شده بود و مردم،مستضعف‏و ذلیل محسوب میشدند.اما همه مردم دور بودن خلیفه اموى را از اسلام‏بخوبى فهمیده بودند و میدانستند که حسین(علیه السلام)رهبرى حقیقى است لیکن اراده‏آنان براى یارى دادن به او(علیه السلام)ناتوان بود.«دلهاشان با حسین اما شمشیرهاشان بر او بود (٦) ».

این سخن تصویر دقیق و تفسیر جامع از جامعه‏اى بود که بنى امیه با همه‏وسائل قدرت،از قبیل نهب و تبعید و کشتن،بر آن حکومت میکردند وسرکوبى و جور و ستم بر جامعه حاکم بود و وسایل گوناگون و مجوزات‏بسیار براى نشستن و سکوت اختیار کردن وجود داشت (٧) .

در وضعى چنین،حسین(علیه السلام)پاى فشرد و هفتاد مرد با زنان و کودکان‏آن امام(علیه السلام)با او به استقامت برخاستند امام(علیه السلام)وضع را تشخیص داده بودو میدانست که لشگریان عبید الله زیاد مانع حرکت او خواهند شد در این صورت،پایان کار فرا رسیده بود،امام حسین(علیه السلام)میدانست که او ناچار باید به فداکارى‏بزرگ و خونینى دست زند (٨) و او تنها کسى بود که مى‏توانست چنین فداکارى‏را بظهور رساند و امت اسلامى را از نو بحرکت در آورد.

براى اینکه اراده منهزم امت به جنبش درآید و وجدانهاى مرده بیدارگردد تنها روش مناسب اقدام آن امام بود...

او(علیه السلام)میدانست که جنگ عادلانه او و شهادت مصیبت بارش،چیزى‏است که هر فرد مسلمان را به تجدید نظر کردن و اندیشه جدى در زندگانى‏واقعى خود برخواهد انگیخت و در عین حال،در مجتمع تیره روزى واقعى‏و افلاس مجتمع را از میان مى‏برد و خطرهاى آینده و بیم ناشى از آن را زایل‏میکند و در ایام حال و مستقبل،با فداکارى منحصر و بى همتاى او، صدق‏نظرش آشکار خواهد شد (٩) .

پس حسین(علیه السلام)با شهادت مصیبت بار خویش،اراده خفته جامعه را که‏در زیر تاثیر اعمال بدعت آمیز و من درآوردى مذهبى قرار گرفته بود،بیدارساخت تا مانند تازیانه‏اى آتش انگیز، بر شانه حکمفرمایان فرود آید و آن نفوس‏غافل و بیخبر را بیدار سازد تا خویشتن را در پیشگاه مکتب محاکمه‏اى‏آگاهانه کنند و با رهبرى حکیمانه،اراده آنانرا از اضطراب و تشویش و تردیدفکرى و اوج شک و تردید برهاند و به این ترتیب آنان را وا دارد تا در قبال‏چهار چوب شریعت اسلامى،موقفى استوار گیرند و در برابر انحراف،موضعى‏قاطع اتخاذ کنند.

تلاشهائى رویاروى انقلاب امام حسین(علیه السلام)صورت گرفت و نصیحتهاشد که با انحراف به نبرد برنخیزد،در مقابل پافشارى امام(علیه السلام)در پهنه‏انقلاب،گفتگوهاى بسیار صورت گرفت و عده‏اى کوشیدند تا حسین(علیه السلام)رابا نصیحت از اقدام به هر گونه عمل که آتش رویاروئى با یزید را بر افروزد،باز دارند و دلیلشان این بود که نتایج برخورد و رویاروئى احتمالى نظامى،شکست قطعى است.

اما امام(علیه السلام)با بینش آمیخته به عصمت‏خود،هدف خویش را به خوبى‏مى‏شناخت و میدانست که با شهادت دردناک خود،در حقیقت پیروز میگرددو درین فکر نبود که سود نظامى فورى به دست مى‏آید یا نه.به علاوه آگاه‏بود که عده جنگجویانش اندکند و یاران او درین نبرد از بین میروند.

اگر کسى بخواهد حسین(علیه السلام)را در انقلاب و قیامى که به آن دست زدبشناسد،باید هدفهاى او و نتایج ظاهرا ناموفق او را در کوتاه مدت با توجه‏به اینکه هدف آن قیام رسیدن به حکومت و قدرت نبود،مورد بحث قرار دهد.

مدارک فراوانى که موجود است به روشنى دلالت دارد بر اینکه حسین(علیه السلام) به چگونگى آینده‏اى که در انتظارش بود،آگاهى داشت او به کسانى که او رابه خاموشى و متارکه اندرز میگفتند و از مرگ بیم میدادند،چنین پاسخ میگفت که:«همانا که دست از زندگى شسته‏ام و به اجرا در آوردن دستور الهى،تصمیم گرفته‏ام‏»اینک،برادر امام یعنى محمد بن على که از سر اندرز به اوگفت:«اى برادرم تو نزد من محبوبترین مردم و عزیزترین کسى، من جز به توبه هیچکس چندین نصیحت و غمخوارى ندارم و تو بیش از همه شایسته آنى.

چندان که مى‏توانى از بیعت‏یزید و از بیعت‏شهرها منصرف شو». (١٠)

و او(علیه السلام)به محمد،برادرش چنین پاسخ گفت:

«خدا میخواهد مرا کشته بیند و پرده گیانم را اسیر مشاهده فرماید» (١١)

عبد الله بن عمر بن خطاب،از امام حسین(علیه السلام)خواست که در مدینه بماندو او(علیه السلام)این خواهش را نپذیرفت.عبد الله بن زبیر به او گفت:«اگر بخواهى‏در حجاز بمانى از تو پشتیبانى میکنیم و غمخوار توایم و با تو بیعت مى‏کنیم‏و اگر نمى‏خواهى که در حجاز بیعت گیرى،رخصت ده تا براى تو بیعت گیریم.

همه ترا فرمان مى‏برند و از آن سر نمى‏پیچند». (١٢)

و احنف بن قیس که یکى از سران پنجگانه در بصره بود به حسین(علیه السلام)

نوشت:«اما بعد،شکیبا باش.همانا وعده خدا حقیقت است و گفتار کسانى‏که به قیامت‏یقین ندارند نباید ترا دچار بیم کند». (١٣)

عبد الله بن جعفر طیار و دو پسرش عون و محمد به او نوشتند:«...امابعد،من از خدا میخواهم هنگامى که این نامه مرا میخوانى ازین کار که هلاکت‏تو و درماندگى خاندانت در آن است منصرف گردى.من دلسوز توام.اگرامروز از بین بروى و هلاک گردى،روشنى زمین به تاریکى گراید.چه،تو درفش‏هدایت‏شدگان و امید اهل ایمانى،پس در حرکت مشتاب‏». (١٤)

اما امام حسین(علیه السلام)سرنوشت‏خود را میدانست و چنین پاسخ گفت:

«اگر در لانه حشره‏اى ازین حشرات باشم مرا از آنجا بیرون خواهندکشید تا مقصود خود را انجام دهند». (١٥)

عمر بن لوذان نزد او به پند گفتن رفت و از بد فرجامى کار،وى را بیم دادو به او گفت:«ترا به خدا اى فرزند رسول خدا(صلّى الله علیه وآله)،چرا از راهت منصرف‏نمیگردى.بخدا سوگند که پیش نمیروى مگر بر پیکان سر نیزه‏ها و بر لبه‏شمشیرها.اگر کسانى که بتو پیام فرستاده‏اند،براى جنگ در رکابت آماده‏باشند و شمشیرهاى خود را در خدمت تو بکار برند،پس بسوى آنان حرکت‏کن که در نظرت بخطا نرفته‏اى‏» (١٦) و امام حسین(علیه السلام)قاطعانه به او پاسخ فرمود:

«به خدا سوگند که این نکته بر من پنهان نیست اما بر فرمان خداى‏نمى‏توان چیره شد و اینان تا خون مرا نریزند از من دست نمیکشند» (١٧)

همه این دلایل به علم امام و به یقین او اشارت است که میدانست درروزى موعود،در زمین کربلا به قتل خواهد رسید.

آیا کسیکه خطبه امام(علیه السلام)را در مکه،هنگامیکه از آنجا به عراق اراده‏سفر فرمود،شنیده باشد درین مساله تردید خواهد کرد؟امام در آن خطبه چنین فرمود:

«از چیزى که بر قلم گذشته است نمى‏توان گریخت.خشنودى ما اهل‏بیت در خشنودى خدا است بر آزمایش او مى‏شکیبم و پاداش شکیبایانرادر مى‏یابیم‏». (١٨)

قیام در چه هنگام مشروع است؟

از خلال مدارک قطعى دلایلى که گفتیم،حسین(علیه السلام)مشروع بودن قیام‏خود را در رویاروئى با امویانى که معاصر او بودند و از دشمنان اسلام شمرده‏میشدند،اعلام فرمود.

پس قیام و قانونى بودن آن با مفهوم اسلامى و حکم شرعى آن درواقعیت مسلم،و با انحراف آن از مبادى اسلام،پیوند دقیق و بستگى‏کامل داشت.

ازینرو،مفهوم اسلام اگر بر این مقیاس نباشد و اگر با تغییر حکمى به‏حکمى،و از وضعى که حاکم است به وضعى دیگر در آید،تباین و اختلاف‏دارد.واقعیت‏حکومت باید بناچار داراى یکى از صورتهاى مشروح در زیرباشد:

١-حکومت بر اساس قاعده و تشریح اسلامى بنا شود و همه احکامش‏را ازین قاعده استخراج کند و کیفیت آن قاعده را رعایت کند و نظریه اسلامى‏را در زندگى،پایه کار بشناسد و آنرا زیر بنا داند و اسلام را در همه جنبه‏هاى‏زندگانى اساسى و قانونگذارى و تشریعى،اعمال کند.

٢-نظر دیگر این است که از اسلام به منزله قاعده قانونگذارى براى‏حکومت استفاده نشود و به احکام اسلامى براى اداره کردن زندگانى انسان‏و تنظیم آن اهمیتى ندهد.بر این اساس، چنین حکومتى،حکومت دینى نیست‏بلکه حکومت کافرى است.خواه آن کس که حکومت میکند و متصدى زمامدارى‏است،مسلمان باشد یا کافر.چه،در این صورت بین مسلمان بودن زمامدارو حکومت اسلامى،هیچگونه پیوندى نیست.پس،حکومت کافر است اگر چه‏حاکم مسلمان باشد.بنابر این حکومت را مى‏توان بر دو گونه اساسى تقسیم‏کرد.

قسم نخست

این است که حکومت به سرپرستى خدا در مورد انسان و تسلیم انسان درمقابل آئین آسمانى قائم باشد.در چنین صورتى،حاکم مؤمن و مسلمان است‏و در پیشگاه الهى شرایط بندگى به جاى مى‏آورد.

این هنگامى است که قاعده حکومت،اسلامى باشد.در اینجا سه فرض‏ممکن است:

الف:ممکن است‏شخص حاکم که مسئولیت زمامدارى را بر دوش‏دارد،با در نظر گرفتن این قاعده معصوم باشد یا در روش و گفتار و کردار بانظریه حکومتى اسلام هماهنگ باشد. چنانکه در مورد امامان علیهم السلام‏چنین است.

ب:یا شخص حاکم(جانشین معصوم)باشد،یا با نظریه حکومت دراسلام سازگار باشد.

ج:شخصى که نماینده زمامدارى است نه معصوم باشد نه شخصى مشروع(جانشین معصوم)، بلکه انسانى باشد که شخصا به این اساس روى آوردبى آنکه به مقیاسهاى این اصول و اساس آن در حکومت معترف باشد.

در اینجا با سه حالت روبرو میگردیم:

حالت اول:کسى که رهبرى امت با اوست معصوم باشد.در چنین‏حالت،فرض انحراف ممکن نیست زیرا شخص مسئولى که رهبرى جامعه وتطبیق نظریه اسلامى را بر عهده دارد معصوم است.پس او در سلوک و قول وفعل،با همه هدفهاى مکتب در حد اعلاى امکان همکارى است و به علت عصمت‏او،ممکن نیست عملى انحرافى ازو سر بزند.در نتیجه امت داراى اختیارى‏نیست مگر اینکه در همه امور در خدمت زمامدار باشد و فرمان او را بنیوشدو ازو فرمان برد تا در راه اسلام براى وصول به هدفهاى کرامتمند آن عروج کند. حالت دوم: هماهنگى زمامدار است با مقیاسهاى قاعده اسلامى.پس‏در چنین صورت،زمامدار قانونى است امام معصوم نیست.پس تا وقتى حاکم‏به مقیاسهاى اسلامى ملتزم باشد تصور نمیرود که انحرافى صورت پذیرد.

زیرا انحراف،حاکم را از صفت مشروعیت براى بر پاى داشتن زمامدارى‏و حکومت عارى میسازد.

اما فرض ما در مورد حاکم مزبور این است که بسا مصلحت اسلامى رابر خلاف واقع تشخیص دهد یعنى در موضوعى اسلامى اجتهاد کند اما اجتهاداو با واقعیت منطبق نباشد،که در چنین حالت اگر از حاکم خطائى سربزند،ناچار باید او را چندان که مى‏توان به خطائى که کرده است متوجه ساخت ووجهه نظر دیگرى را که به صواب نزدیک است براى او توضیح داد و بایدچیزى را که با واقعیت اسلام تناسب بیشتر دارد و نیازهاى مکتب و امت رادر چنان هنگام تعبیرى به جاتر و درست‏تر باشد به او گفت.

البته این در صورتى است که بتوان دستگاه حاکم یا زمامدار را به خطائى‏که روى داده است توجه داد اما اگر این کار ممکن نباشد و حاکم در نظرناصواب خود پافشارى کند،ناچار امت باید از نظر حاکم پیروى کند،خواه‏به خطاى او معترف باشد یا نباشد.زیرا معناى حاکمیت، اجرا کردن آنچیزى‏است که زمامدار در امور و مسائل ابراز میدارد.صرف ارزیابى او در امت‏نافذ است بى‏آنکه هر فرد از افراد امت بتواند بر حسب ارزیابى خاص خود،در هر موضعى عمل کند.و هر کس به جز حکمى که حاکم مقرر کند،به حکم‏شرعى دیگر عمل کند،گناهکار است.زیرا پس از فرمان حاکم،حکمى درحق مسلمانان معتبر است که حاکم بر آن امر کرده باشد و غیر از آن حکم شرعى،در حق مسلمانان قابل اجرا نیست.زیرا در یک مساله و در یک مورد،حکم‏شرعى نباید متعدد باشد.

حالت‏سوم:ممکن است‏حاکم بر اساس قاعده اسلامى اقامه حکم کند اما شخص حاکم متصف به انحراف باشد.چنانکه در خلفاى سه گانه که‏خلافت را از امام(علیه السلام)و بعد از او از فرزندان او(علیه السلام)،غصب کردند،حال‏چنین بود.

پس،زمامدارى خلفاى سه گانه که عهده‏دار خلافت‏شدند،حکومتى‏بر وفق قاعده اسلامى بود و نظریات آن قاعده در حکومت رعایت میگردید اماوضع آن خلفا و وجودشان(از وجهه نظر اسلامى)مبارزه جوئى با مقیاسهاو اعتبارهاى اساسى،و با اصول اسلامى آن در تعیین زمامدار بود.یعنى درتعیین زمامدار،قواعد اسلام،بکار نرفته بود.

پس درین مورد،انحراف در شخص حاکم بود نه در قاعده‏اى که‏حکومت بر آن استقرار داشت. از خلال این حالت دو مورد قابل طرح است:

گاهى،بعضى از انواع انحراف و توطئه‏هاى خطرناک آن به قاعده واساس کار لطمه میزند و آسیب وارد مى‏آورد،گاهى امتداد خطر به معالم‏اساسى جامعه اسلامى متوجه میگردد.

اگر انحرافى که از طرف حاکم سر مى‏زند،قاعده و معالم اصلى جامعه‏اسلامى را تهدید کند، در چنین حالت بر عهده امت است که بحرکت در آیدو انحراف را در سطح امر بمعروف و نهى از منکر از بین ببرد و امت ناچارباید این مفهوم اسلامى را طبق همان شرایط منصوصى که در کتب فقه موجوداست عمل کند.

نیز از طرفى دیگر به عهده امت است که در دفاع از حقوق مشروع خود،برخیزد و حق خویش را باز ستاند.البته این در صورتى است که دست انحراف‏به سوى امت دراز شود.مثل دفاع کسى که از طرف دیگران در معرض ستم‏قرار گرفته باشد چنین شخصى باید در دفاع مشروع از نفس خویش،حق‏خود را تضمین کند.

اما اگر انحراف(فرضى)خطرى علیه اساس قاعده اسلامى محسوب‏شود،و شامل معالم اساسى و مشخص اسلامى گردد،در چنین حالت،مفهوم‏جهاد تحقق مى‏یابد و باید مکتب را از خطر عظیمى که به آن روى مى‏نهد رهائى‏بخشید.

زمانى که مکتب در معرض آسیب قرار گیرد،مسلمانان ناچارند در برابرانحراف حاکم،هر جا که امر تکلیف کند،پایدارى کنند.

این کار در حدودى صورت میگیرد که براى بقا و رهائى بخشیدن قاعده‏اسلامى و نظریه‏هاى آن از خطر انحراف،عمل شود.

قسم دوم

حکومت بر اساس قاعده بیدینى یا کافرى استوار باشد و عهده‏دار شدن‏زمامدارى از خلال(نظریه‏اى از نظریات جاهلیت بشرى)به عمل آید.

پس چنین حکومتى،خطرى بسیار بزرگ علیه اسلام دارد و در چنین‏هنگامى دو وضع پیش مى‏آید:

١-وضعى که نظریه اسلام و مبادى آنرا تهدید میکند.

٢-صورتى دیگر که نظریه اسلام از انحراف دور باشد.

اما هیچیک ازین دو فرض امکان وقوع ندارد.زیرا وقتى حکومت درقانونگذارى بر اساس جاهلیت بنا شده باشد،یعنى قاعده و نظر حکومت براى‏زندگانى مردم بر مبانى جاهلیت بنیان گرفته باشد و از مفاهیم و افکار جاهلیت‏دفاع کند و با طرح و ساخت جاهلیت همه امکانات و قدرتهاى خود را بسیج‏کند تا امت را از مکتبش دور سازد و از مفاهیم دینى‏اش جدا سازد،در چنین‏حالتى خطر مسلم و شدید،اساس وجود اسلام را تهدید میکند.

در پرتو حقایقى که گفتیم،ناچار باید براى درک قیام حسینى کوشید،بخصوص پس از آنکه حقیقت کناره گیرى موقت امام حسن را از معرکه‏سیاست دانستیم و از اعلام پیمان صلح او با معاویه آگاهى یافتیم،حقیقتى که نتیجه عدم توفیق کامل اقدامات آن امام(علیه السلام)براى ادامه تجربه اسلامى و برنامه‏آن بود.موجبات این عدم توفیق را نیز دیدیم.همچنین بحران شدید و افزونى‏شک امت را نزد پایگاه‏هاى مردمى که تجربه امام على(علیه السلام)بر آنها تکیه داشت‏و مشکل آن در مدت رهبرى امام حسن(علیه السلام)(بنابر موجباتى که گفتیم)دو چندان‏گردید.تا آنجا که پیش از آن که موفق شود دشمنان خود را رسوا سازد،قدرت ادامه جهاد را از دست داد.

این حقایق،امام حسن(علیه السلام)را واداشت که بطور موقت کار سیاسى ونظامى را رها سازد تا بتواند دوباره اعتماد توده‏ها و رهبرى خود را بازیابدو نقش معاویه و روش جاهلى او را در نظر امت روشن سازد.معاویه در اواخرعمر،همه اعتبارهاى معنوى که کوشیده بود در نظر مسلمانان ایجاد کند از دست‏داده بود بطورى که حتى یزید که پسر و ولیعهد او بود نتوانست براى او مجلس‏ترحیم بر پا کند و حتى نتوانست‏یک کلمه درباره او بگوید و یاد خیرى ازوکند. هنگامى که‏«ضحاک بن قیس‏»،بر منبر رفت تا خبر مرگ معاویه را به‏مردم بدهد،نتوانست از معاویه و از کارهاى او ستایش کند و از مرگ اوابراز تاثر و تاسف نماید.او تنها به این کلمه بسنده کرد که بگوید:«معاویه مرد و با کردار خود رفت‏».

معاویه که در اثر متارکه جنگ با امام حسن(علیه السلام)زمام امور را بدست‏گرفت،کوشید که عادت رهبرى جاهلیت‏خود را از دو دیدگاه ادامه دهد:

الف: در سطح نظرى

بنى امیه به نابودى نظریه یا ایده‏ئولوژى اسلامى و وارونه جلوه دادن آن‏دست زدند.مهمترین پیروزى بنى امیه این بود که وجدان انقلابى اسلامى رادرهم شکستند و تسلط روحى اهل بیت پیامبر را نزد مسلمانان از میان بردندو احساسات مذهبى مسلمانان را از حساسیت انداختند و به وسیله تسلط مذهبى بنى امیه،یا دست کم،مهار کردن توده‏هاى مردم براى جلوگیرى آنان ازانقلاب و قیام به وسیله انگیزه داخلى،و ایجاد کردن مجوز شرعى براى‏حکومت‏خود یعنى حکومت بنى امیه،شعور مردم را تخدیر کردند.

روشهاى آنان در محو کردن روش نظرى(ایدئولوژى)اسلامى و دگرگون‏سازى نظریات آن و فریفتن مردم به امید آینده چنین بود:

١-احادیث جعلى به وجود آوردند و دروغهاى کسانى را که در بدگوئى‏از امام على(علیه السلام)و تبرى جستن از آن بزرگوار،استعدادى خاص داشتند،خریدارى کردند.این کار از راه جعل و تهدید و تطمیع و خریدارى دروغها ونقل آن از زبان پیامبر اکرم(صلّى الله علیه وآله)و دگرگون جلوه دادن احادیث نبوى عملى‏میشد.مانند واقعه سقیفه و حوادثى که در پى آن روى داد.

بنى امیه میکوشیدند تا نظریات صحیح اسلامى در نظر مردم پوشیده بماندو نیز میکوشیدند در احکام اسلام توجیهاتى هر چند ضعیف بیابند و آنها را دربرابر اسلام صحیح قرار دهند و میکوشیدند تا اسلام را از پشت نقابى که جاهلیت‏و رسوبات آن بر چهره اسلام انداخته بود،به مردم نشان دهند.

بنى امیه سعى میکردند کسانى را که در مورد رسول گرامى(صلّى الله علیه وآله)مرتکب‏دروغ و جعل نمى‏شدند با تهدید و فشار خاموش سازند تا مفاهیم و اندیشه‏هاى رهبرى صحیح را بر زبان نیاورند.معاویه پس از قحطسال به همه فرمانداران‏خود نوشت که از هر کس که در باب فضائل على(علیه السلام)و اهل بیت او سخنى‏بر زبان آورد،دورى جویند و تبرى کنند.هر خطیبى بر منبرى در هر کوى و برزن‏به امام على(علیه السلام)دشنام میداد و از آن بزرگوار تبرى مى‏جست.

در کوفه که شیعیان على(علیه السلام)فراوان بودند مصیبت مردم بیشتر بود.زیادبن سمیه حکومت آنجا را ضمیمه حکومت بصره کرد و شیعیان را سخت تعقیب‏مى‏نمود و مى‏کشت و یا دست و پایشان مى‏برید و یا چشمانشان را کور مى‏کرد و آنان را به دار مى‏آویخت و یا از عراق آواره مى‏کرد (١٩) .

احادیث عمرو بن عاص و ابو هریره و مغیرة بن شعبه و عمرو بن زبیر،افکار مردم را زهر آگین مى‏ساخت و نتیجه آن،تسلیم و تبعیت تمام و کمال‏و اطاعت کورکورانه از حکومت بنى امیه بود (٢٠) .

٢-ایجاد کردن فرقه‏هاى مذهبى(سیاسى)به نام اسلام،براى توجیه‏حکومت و بیان تفسیرهاى دینى گمراه کننده و اسلامى ساختگى به نام‏«مرجئه‏» و گاهى‏«جبریه‏».در پشت این اعمال پست و پلید،هدف این بود که انقلاب‏و قیام براى توده مردم حرام و ممنوع وانمود شود.

«نخستین کس که از جبر سخن گفت و از آن دفاع کرد (٢١) معاویه بود.اومیخواست چنین وانمود کند که هر پیشامدى از جانب خدا است.و این فکر راوسیله و بهانه کار خود قرار داد تا به مردم چنین بفهماند که خداوند او را خلیفه‏و ولى امر خود قرار داده است.

معاویه اغلب به این آیه کریمه استناد مى‏جست که:

یؤتى الملک لمن یشاء (خداوند حکومت را بهر کس که بخواهد عطامیفرماید.)بر این اساس، مى‏خواست قانونى بودن حکومت‏خود را اعلام‏کند.

اما مرجئه همکار و تکیه‏گاه خلافت معاویه بودند.نظریات آنان درتوجیه خلافت و قانع ساختن مسلمانان به وجوب اطاعت از او دور مى‏زد. (٢٢)

اینان میگفتند:«ایمان یعنى تصدیق به زبان نه به عمل (٢٣) ».

حسان بن بلال المزنى نخستین کس بود که مردم را در بصره به این مذهب‏دعوت کرد (٢٤) . بصریان گمشده خود را درین دعوت یافتند و از آن استقبال کردند.

مردم بصره از جنگ خسته شده بودند و در اثر مصیبتهاى جنگ جمل و صفین‏و نخیله،از صلح و سازش طرفدارى میکردند.پس نظریات‏«مرجئه‏»از نظرآنان،نظریه‏اى بود که خواستهاى آنان را منعکس میساخت و آسایش آنان راتامین میکرد (٢٥) .

پس،ناچار بیشتر آنان به مرجئه گرویدند و به امور داخلى خود پرداختند (٢٦)

و توجهى به نوع سلطه و حکومت که به نظرشان حکومتى جابر و گمراه نبود،نداشتند.در مذهب اینان،اندیشه زندگانى به هنگام فتنه،مستند به حدیثى‏ادعایى بود که از زبان پیامبر(صلّى الله علیه وآله)نقل میکردند:

«ستکون فتن القاعد فیها خیر من الماشى و الماشى فیها خیر من الساعى،الا فان نزلت او وقعت،فمن کان له ابل فلیلحق بالله و من کان له غنم‏فلیلحق بغنمه،و من کانت له ارض فلیلحق بارضه‏».

(بهنگام فتنه،نشستگان از کسانى که راه میروند بهترند و آنان که راه میرونداز آنان که میکوشند بهترند.هان،وقتى فتنه‏اى برخاست،هر کس شترى داشته‏باشد در پى شتر خویش رود و اگر گوسپندى او را باشد،در پى گوسپند خودرود و آن را که زمینى باشد به زمین خویش باز گردد.)

یکى از اصحاب پرسید:آنکس که زمین و گوسفند و شتر نداشت چه‏کند؟و رسول خدا جواب داد:«بر شمشیر خود تکیه کند و آنرا بزیر سنگ بگذارد و اگر مى‏تواند خود را نجات بخشد (٢٧) ».

آنان مساله حکومت بر ملتها را بر عهده خداوند میگذاشتند (٢٨) .

ب: در سطح امت

معاویه در حکومت‏خود انواع نیرنگها را به کار برد تا مردم را خوارسازد و شخصیت امت را از میان ببرد و آتش کینه‏هاى قبیله‏اى و قومى را درجهان اسلام برافروزد.مسلمانان که با طاغوت کسرى مى‏جنگیدند و در برابرآن مردانه مى‏ایستادند و حماسه مى‏آفریدند،در مدتى کم به صورت افرادى‏درآمدند که جز سود شخصى چیزى در نظرشان اهمیت نداشت.بنى امیه به کمک‏همه وسایل قلع و قمع،دشمنان خود را سرکوب کردند و با روشهاى زیر آنان راوادار به سکوت ساختند:

١-به وسیله ترور.

به هر کس سوء ظن مى‏بردند او را میگرفتند.روش ابن زیاد هنوز از یادتاریخ نرفته است.او خطاب به مسلمانان گفت:بیگناه را به جاى گناهکارتعقیب خواهم کرد.حجر بن عدى در پاسخ او به فرموده خدا استناد کرد که:

«هیچکس به تاوان خطاى دیگرى تعقیب نمیگردد»

و لا تزر وازرة وزر اخرى

اما واقعه حجر و یارانش مشهور است (٢٩) .

٢-بوسیله گرسنگى دادن.

سیاست معاویه کاستن مستمرى مردم عراق (٣٠) و افزایش مستمرى اهل شام‏بود.عذر او این بود که میگفت‏«زمین به خداوند تعلق دارد و من خلیفه خدایم و هر مالى را که بردارم از آن من میشود و مالى را هم که برندارم تصرف آن‏بر من رواست.»

٣-بوسیله زنده کردن اختلافات نژادى و قبیله‏اى.

او اختلافات را دامن میزد.نخست به منظور تضمین و جلب دوستى‏قبایل نسبت بخود و هنگامیکه از قدرت قبیله بیمناک میگردید،آنان را به دست‏قبیله‏اى دیگر سرکوب میکرد و تعصب نژادى عرب را علیه مسلمانان غیر عرب‏که مورخان به آنان موالى اطلاق میکنند،بر مى‏انگیخت (٣١) .

٤-راندن و تبعید دسته جمعى.

زیاد بن سمیه والى عراق،پنجاه هزار تن از مردم کوفه را جبرا به خراسان‏کوچ داد تا مخالفان را در هر دو ایالت‏سرکوبى کرده باشد (٣٢) .

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- تاریخ اسلام د-حسن ابراهیم.ج ١ ص ٢٧٨-٢٧٩- !

٢- رساله جاحظ درباره معاویه و امویان،اثر جاحظ ١٦-عزت عطار.

٣- نثر اللالى على نظم الدرارى-از«آلوسى‏».

٤- کامل بن اثیر ج ٣ ص ٢٦٤.

٥- شیخ على کورانى در مقدمه‏«چنین گفت‏حسین‏»از محمد عفیفى ص ٨.

٦- گفته فرزدق.رک به طبرى ج ٤ ص ٢٩٠ و به کامل ابن اثیر ج ٣ ص ٢٨٦.

٧- قیام حسین(علیه السلام)در واقعیت تاریخى و وجدان مردمى از محمد مهدى شمس الدین‏ص ٢١.

٨- چپ و راست در اسلام ص ١٦٢.

٩- قیام حسین در واقعیت تاریخى ص ٢١.

١٠- مقتل حسین(علیه السلام)،از عبد الرزاق المقرم-ص ١٤٩.

١١- مدرک سابق ص ٥٥.

١٢- ابو الشهداء از عقاد ص ٦٣.

١٣- مقتل حسین-ص ١٦٠.

١٤- مدرک سابق ص ١٩٦ و طبرى ج ٤ ص ٢٨٧ و کامل ج ٣ ص ٢٧٥.

١٥- مدارک سابق و طبرى ص ٥٤-٢٨٩-٢٩٦ و کامل ص ٢٧٥ و ٢٨٦.

١٦- اعلام الورى با علام الهدى از طبرسى ص ٢٣٢.

١٧- طبرى ج ٢ ص ٣٠٠-٣٠١ و کامل ج ٣ ص ٢٧٨.

١٨- مقتل حسین.

١٩- قیام حسینى و اوضاع و احوال آن،محمد مهدى شمس الدین ص ١٦٤.

٢٠- جنبشهاى پنهانى در اسلام از محمود اسمعیل ص ٩٣.المغنى فى آداب التوحید والعدل از قاضى عبد الجبار ج ٨ ص ٤.

٢١- چپ و راست در اسلام ص ١٥٨.

٢٢- مقالات الاسلامیین از اشعرى ص ١٤١.

٢٣- تهذیب التهذیب از ابن حجر عقلانى-٤٦-٤٧.

٢٤- حرکات الشیعه المتصرفین فى العصر العباسى.محمد جابر عبد العال ص ١٧٥ و ١٧٦.

٢٥- همان مدرک.

٢٦- گلدزیهر-ص ٧٦.

٢٧- نظم الاسلامیه.صبحى صالح-ص ١٤٤.

٢٨- التبصیر فى الدین از اسفراینى ص ٩٠.

٢٩- قیام حسین و شرایط آن.محمد مهدى شمس الدین-ص ٥٢.

٣٠- دولت عربى و سقوط آن،ژولیوس ولهاوزن-ص ١٥٨.

٣١- قیام حسین و شرایط آن.ص ٦٣.

٣٢- قیام حسین در واقعیت تاریخى.محمد مهدى شمس الدین-ص ١٣.

موضع حسین(علیه السلام) در برابر توطئه‏هاى جاهلى معاویه موضع حسین(علیه السلام) در برابر توطئه‏هاى جاهلى معاویه

در خلال توطئه‏هائى که معاویه براى سلب شخصیت امت انجام میداد،حسین(علیه السلام)ناچار بود در مقابل آن توطئه‏ها در دو سطح موضع گیرد:

در مورد وارونه جلوه دادن افکار نظرى اسلام،حسین بن على(علیه السلام)،باقیمانده میراث حضرت رسول(صلّى الله علیه وآله)یعنى یاران و انصار و تابعین وى را دردشوارترین لحظات گرد آورد.آنان دعوتش را پذیرفتند و در عرفات فراهم‏آمدند و هر یک هر چه حدیث از حضرت پیامبر اکرم(صلّى الله علیه وآله) مى‏دانستند نقل کردند.

این احادیث بسیار ارزشمند بود و در زمانى نقل شد که شمشیر و قدرت معاویه‏زندگیشان را تهدید میکرد.

حسین(علیه السلام)در پرتو اقدامى چنین دلیرانه،اصول و نظریات مشروح درزیر را تثبیت کرد و به مردم آموخت که باقیماندگان اخیار و صالحان،اخبارپیامبر گرامى را با شجاعتى تمام حفظ کنند و خط صحیح اسلام را در قبال قدرت‏طاغوت بیان دارند.

و اقدام امام در سطح امت،نادیده گرفتن حکومت معاویه بود.حسین(علیه السلام)

تشخیص داد که باید به امت فرصت داد تا خود حدود و وسعت توطئه را کشف‏کند و به اندیشه‏ها و مفاهیم مربوط به جاهلیت که با اسلام ارتباطى نداشت،پى برد.در چنین صورتى بود که امت،واقعیت انحراف را احساس میکرد و بااشتیاق به حکومت امام(علیه السلام)روى مى‏آورد.

امت از بیمارى شک و تردید بهبودى یافته بود و در آنوقت هیچکس‏نبود که پندارد که امام على(علیه السلام)براى خویش میکوشد و براى رهبرى شخصى‏خود کار مى‏کند.به این ترتیب روشن شد که نبرد امام على(علیه السلام)با معاویه مانندنبرد حضرت رسول(صلّى الله علیه وآله)با جاهلیت،جنگى است که از اسلام جامه‏اى تهیه‏کرده است تا از نو در صحنه مبارزه‏هاى سیاسى ظاهر گردد،بى‏آنکه احساسات‏مسلمانان را علیه خود بر انگیزد.

اما امت با توطئه‏هاى معاویه به بیمارى خطرناکترى نیز دچار شده بودو آن از دست دادن اراده بیان بود.امت درک میکرد اما نمى‏توانست‏خود رادگرگون سازد و آن بیمارى را درمان کند.

رنج میکشید اما نمى‏توانست آن رنج را از خود دور کند و همه چیز درنظرش بى‏ارزش بود جز حیات محسوسش،حیاتى که در آن با ذلت و بندگى‏و زارى مى‏گذرانید.

و از اینجا،حسین(علیه السلام)مشاهده کرد همه چیز براى اعتلاى اسلام در میان‏انبوه غفلتها که همه جا را پوشانیده،آماده است.حسین نخستین کسى بود درمیان امت که راه خود را گشود و با تمام قدرت به اصلاح موجودیت درونى ملت پرداخت و درین راه از بذل هیچ چیز حتى از خون خود و رنجها و خون‏امت دریغ نفرمود.

موضع حسین(علیه السلام) پس از مرگ معاویه

وقتى پس از مرگ معاویه،یزید پسر او از امام حسین(علیه السلام)طلب بیعت‏کرد،امام چهار راه در پیش داشت که مى‏توانست عمل کند:

١-نخست بیعت با یزید،هم آن سان که پدرش با ابوبکر و عثمان وعمر کرد.

٢-خوددارى از بیعت و باقى ماندن در مکه یا مدینه در حرم پیامبر(صلّى الله علیه وآله)

تا خدا چه پیش آورد.

٣-پناه بردن به یکى از نقاط جهان اسلام همانطور که محمد بن حنفیه‏توصیه میکرد که به یمن عزیمت فرماید و در آنجا بکمک دیگران،جامعه‏اى‏اسلامى تشکیل دهد و از آن ببعد اعلام جدائى کند.

٤-رد کردن بیعت و رفتن به کوفه و پذیرفتن دعوت کسانى که او را به‏کوفه دعوت میکردند و رسیدن به درجه شهادت.

امام ناچار بود یکى ازین چهار راه را برگزیند.منظور ما این است که‏بگوئیم چرا امام طریق چهارم را برگزید.امام از آنجا که شرایط زمان خودرا درک میکرد باید راهى بر مى‏گزید تا به آن وسیله درد عده‏اى از افراد امت‏را چاره میکرد و آن دسته‏ها عبارت بودند از:

دسته اول:که قسمت عمده مردم را تشکیل میداد،کسانى بودند که درمقابل فساد معاویه، اراده خود را از دست داده بودند و به پستى و خوارى‏ناشى از فسادى که پیرامون خلافت اسلامى را فرا گرفته بود و آنرا به صورت‏بدترین نوع حکومت امپراطوریهاى ایران و روم کسرى و هراکلیوس درآورده بود،تن در داده بودند و میدانستند که حکومتى که از همه صفات و مختصات‏جاهلیت برخوردار است،زمام ملت اسلام را در دست گرفته است (١) .

امت براى واکنش در برابر این انحراف،اراده خود را از دست داده‏بود و زبان و عملش در خدمت هوسرانیها قرار گرفته بود و فاقد عقل و قلب‏شده بود.بنابر این نمى‏توانست اوضاع فاسد را تغییر دهد.امام(علیه السلام)قول‏شاعر معروف،فرزدق را که گفته بود:«دلهاشان با تست و شمشیرهاشان برتست (٢) »قبول داشت.افراد امت فهمیده بودند که بنى امیه شب و روز حرمت‏اسلام را لکه‏دار میکنند اما براى آشکار کردن این معنى و استدلال در این باب،قدرت خود را از دست داده بودند.

دسته دوم:کسانى بودند که آن علاقه‏اى را که به منافع خصوصى خودداشتند،به رسالت و پیامبر(صلّى الله علیه وآله)نداشتند.بطورى که هدفهاى عظیم رسالت‏بتدریج اهمیت‏خود را از دست داده و هدفهاى خصوصى و شخصى جاى آنراگرفته بود.

تفاوت این دسته با دسته اول این بود که دسته اول در اساس،ستم وانحراف بنى امیه را درک میکردند،اما قدرت نداشتند که با آن بمقابله برخیزند.

اما دسته دوم اساسا فارغ از این مصیبت و فاجعه بودند و آنرا احساس نمیکردند.

دسته سوم:ساده‏لوحانى بودند که فریب فرمانروایان بنى امیه در آنان‏مؤثر افتاده بود.اگر چه پس از رحلت پیامبر اکرم(صلّى الله علیه وآله)خلافت اسلامى کم کم‏از مفهوم صحیح و شرعى خود منحرف میگردید.اما مفهوم خلافت از هر گونه‏تغییر اساسى بر کنار مانده بود.لیکن در دوران معاویه، در مفهوم خلافت‏تغییرات اساسى پدید آمد و خلافت اسلامى شکل سلطنت استبدادى کسرى و قیصر را گرفت (٣)

معاویه با انواع وسایل کوشید تا در برابر مسلمانان،به حکومت‏خودلباس قانونى بپوشاند و اگر با مقاومت اصحاب پیامبر روبرو نمیشد،این‏نقشه،ساده‏لوحان را به آسانى بسیار مى‏فریفت زیرا آنان میگفتند اگر این کارهاصحیح و قانونى نبود،صحابه رسول خدا(صلّى الله علیه وآله)خاموش نمى‏نشستند.

دسته چهارم:این عده مسئله را از لحاظ واگذارى حق خلافت از طرف‏امام حسن(علیه السلام)به معاویه و عقد قرار داد صلح با او مى‏نگریستند و به نظرشان‏این تنها راهى بود که امام حسن(علیه السلام)و اوضاع و احوال پیچیده آنروز به عنوان‏رهبر و حافظ منافع آینده رسالت از هر گونه نابودى پیش گرفته بود.

به نظر مى‏رسد که این حقیقت اساسى که امام حسن(علیه السلام)در برابر معاویه‏پیش گرفت براى این گروه کاملا روشن نبود زیرا موضع امام حسن(علیه السلام)تنهابراى آن محافل اسلامى مانند مردم کوفه و عراق،که از نزدیک شاهد ماجرابودند،آشکار بود.اما مسلمانانى که در اکناف جهان اسلامى آنروزگار پراکنده‏بودند،مانند مردم خراسان که فرصت درک مشکلات روزمره حوادث را نداشتندو از دور دستى بر آتش داشتند و از رنج و سختیهائى که امام حسن(علیه السلام)در کوفه‏میکشید بى‏اطلاع بودند و اخبار مبارزات را از این و آن مى‏شنیدند،ابعاد مساله‏را نمى‏دانستند.

از اینرو،امام حسین(علیه السلام)موقعیت را ارزیابى میکرد تا به مسلمانانى که‏از دور ماجراى کناره گیرى برادرش امام حسن(علیه السلام)را از خلافت و صلح بامعاویه شنیده بودند،ثابت کند که کناره گیرى و صلح برادرش به معناى آن نیست‏که اهل بیت پیامبر(صلّى الله علیه وآله)از رسالت‏خود دست کشیده و آنرا در بست تحویل معاویه‏داده باشند.

امام حسین در برابر این آزمایش قرار نداشت که تمام شرایط را در نظرگیرد و درد این چهار دسته امت را چاره کند،حسین(علیه السلام)براى رسیدن به این‏هدف جز این چاره‏اى نداشت که عزیمت به عراق را انتخاب کند.

موضع اول،که امام با یزید بیعت کند،همانطور که پدرش با خلفاى‏سه گانه که استحقاق منصب خلافت را نداشتند،بیعت کرد،امکان نداشت زیرااین روش درد چهار دسته امت را که شرح دادیم چاره نمیکرد.موقعیت‏یزیدبا موقعیت‏سه خلیفه فرق داشت زیرا تغییرات بنیادى که یزید در مفهوم خلافت‏اسلامى داده بود،تغییراتى نبود که شخصى رفته باشد و شخصى دیگر جانشین‏او شده باشد.بلکه قصد یزید و بنى امیه این بود که مفهوم خلافت را عوض کنندو به پایه‏هاى اساسى خلافت تجاوز نمایند و زان پس سرور و صاحب اختیارمسلمانان گردند.

بنابر این،قیام و برخورد مسلحانه براى امام حسین(علیه السلام)و اصحاب،اهل بیت او براى درهم شکستن این توطئه ضرورت پیدا کرد.

موضع دوم،که امام حسین(علیه السلام)در حجاز یعنى مکه یا مدینه باقى بماندو بیعت با یزید را رد کند تا آنچه را که خدا خواسته است پیش آید.شرایط آنروزبى تردید نشان میداد که اگر امام در مکه و مدینه باقى مى‏ماند،اگر چه به پرده‏کعبه در مى‏آویخت و پناهنده مى‏شد،بنى امیه او را تعقیب مى‏کنند و به کشتن یاترور او دست مى‏زنند.امام(علیه السلام)بارها این مساله را عنوان کرده بود.زیرامامور کردن سى نفر براى ترور امام(علیه السلام)هنگام حج،موضوع را تایید میکردو امام ناچار شده بود مراسم حج را قطع کند و عمره مفرده بجاى آورد و ازمکه خارج شود تا بدانوسیله احترام مکه و خانه خدا محفوظ مانده باشد.

اینگونه کشته شدن براى امام و براى چهار دسته یاد شده از مسلمانان،فایده‏اى نداشت.بین این نوع کشته شدن یا کشته شدن در راه خدا به علت امتناع‏از بیعت با یزید و شعله‏ور ساختن احساسات مسلمانان و برانگیختن آنان در راه مکتب پیامبر(صلّى الله علیه وآله)و برگرداندن شرف و اراده به آنان،تفاوت بسیار بود.

معمولا مردم زان پس که شعله ایمان در نهادشان رو به خاموشى نهاد،به هر عقیده یا دین از روى احساس پاى بند مى‏مانند.براى اینکه احساس به‏ایمان و عقیده تبدیل گردد باید جنبش و حرکتى در میانشان به وجود آید و چنین‏جنبشى را نمى‏توان با یک حادثه کشته شدن ساده بر انگیخت بلکه باید به تمام‏کارهائى که موجب بیدارى و برانگیختن در وجودشان میشود متوسل شد.

امام این برانگیختن را چنان انجام داد که مى‏بینیم شخصى مانند عمر بن‏سعد فرمانده سپاهیان ابن زیاد که تمام قتل و کشتار و غارت‏ها و اسارتها به‏دستور او انجام گرفت به گریه درآمد.

اما موضع سوم،آنکه امام بیکى از مرزهاى دور دست اسلامى مانندیمن برود و در آنجا جامعه اسلامى بوجود آورد.اگر امام این راه را انتخاب‏میکرد،نه تنها به هدف خود نمى‏رسید،بلکه از صحنه حوادث آنروز شام وعراق و مدینه و مکه جدا میشد.

لیکن امام مى‏خواست قیام و انقلاب خود را در صحنه حوادث رهبرى‏کند تا بتواند سراسر جهان اسلامى را در بر گیرد و در میان همه مسلمانان تاثیرروحى و تربیتى و اخلاقى بر جاى گذارد.چرا به یمن میرفت و براى تشکیل‏دادن یک جامعه اسلامى از صحنه فعال حوادث بر کنار مى‏ماند؟چنین جامعه‏اى‏در زمان پدرش در کوفه به وجود نیامد پس چگونه ممکن بود شرایط اجازه‏دهد که چنین جامعه‏اى در یمن دور افتاده از مرکز جهان اسلامى بوجود آید؟

چنان وضعى با هدف امام که عبارت بود از ایجاد تغییرات روحى ونهادى در امت اسلام، تعارض داشت.

بهمین علت،امام موضع چهارم را برگزید تا بتواند در نهاد همه دسته‏هاى مسلمان آنروزگار، دگرگونى بوجود آورد و عواطف و احساس آنان رادر زندگانى،در توسل به اهداف شریف رسالت و مکتب معطوف دارد.

حسین(علیه السلام) و فرار مردم از همراهى با او

شمه‏اى از کوششهائى را که حاوى پند و اندرز بود و در برابر امام حسین‏و قیام او بعمل مى‏آمد و بر سبیل نصیحت،او را از روبرو شدن و جنگیدن باانحراف بر حذر میداشتند گفتیم. باید دانست کسانى که اینگونه سخنان میگفتندو او را در مقابل انحرافات به سکوت و نرمش دعوت میکردند،تنها بعضى‏از عوام مسلمانان نبودند بلکه از سوى بزرگان امت،حتى از طرف بعضى ازنزدیکان و خویشان نیز درین مورد با او گفتگو میشد.

این سخنان نصیحت آمیز همه تعبیرى روشن ازین واقعیت بود که بنیادروانى و اخلاقى درهم فرو ریخته و ویران شده بود و این ویرانى شامل رهبران‏مسلمانان و بزرگان آنان و توده مردم شده بود که با اخلاق و روشى که بطوروحشتناک درهم ریخته بود زندگانى میکردند.امام(علیه السلام) پى برد که یگانه درمان‏آن حالت بیمار گونه که در مجتمع مسلمانان مورد قبول واقع شده بود اراده‏و فعالیت اوست،و سرعت در بذل جان.و باید با کمى عده و نداشتن یارو یاور،عزم آن کند که به قصد قربانى شدن خروج نماید.

«هان که من با خاندان خود،با اندک بودن عده و نداشتن یار و یاور،افتان و خیزان به سوى دشمن روانه شده‏ام‏».

مقتضى چنین بود که به نسبت عمق بیمارى در روان امت،فداکارى نیزعمیق باشد.

دیرى نگذشت که اخلاق هزیمت و فرار در دست کسانى که آن روحیه رابوجود آوردند، بصورت نیروئى عظیم درآمد تا با آن نیرو مردم را به این خصلت‏عادت دهند که بیکدیگر یارى نکنند و این صفت را در مردم استمرار دهند وتوسعه بخشند.در آن روزگار تفکر در کارهاى مسلمانان را شتابزدگى و کم‏تاملى محسوب مى‏نمودند و همت گماشتن براى از میان بردن بدبختیها و مصیبتهاى جهان اسلام و مسلمانان را نوعى سبکسرى و بیعقلى وانمود میکردند.

امام(علیه السلام)مى‏خواست آن خلق و خوى را دگرگون سازد و از بنیاد و پى برکندو خلق و خوئى در روح امت بدمد که با قدرت امت در تحرک و اراده هماهنگ باشد.

دلایل فراوان به رواج این خلق خوى منفى در دست داریم و مى‏بینیم‏که امام در دشوارترین و خطرناکترین وقت متعرض این معنى شد.

حبیب بن مظاهر اسدى از امام رخصت طلبید تا برود و عشیره خود«بنى اسد»را دعوت کند تا به قیام بپیوندند و به آنان یارى کنند.نتیجه این شدکه عشیره مزبور خیانت کردند و در همان شب نبرد،منطقه را خالى گذاردندو در پى کار خود رفتند.ابن زیاد توانست در خلال دو هفته پس از قتل مسلم‏بن عقیل،هزاران سپاهى از آنان که پیوسته در آن هنگام از حاملان مکتب‏امام على(علیه السلام)و از دوستان او بودند،بسیج کند و در خط تسلط بنى امیه قرار دهد.

مشکل‏«مسلم بن عقیل‏»و«هانى‏»،چیزى دیگر بود و بوضوح بما نشان‏میدهد که این خلق و خوئى که گفتیم،در جامعه مسلمین چه مشکلاتى بوجودآورده بود.

ابن زیاد،زان پس که دانست هانى بن عروة،مسلم بن عقیل را در خانه‏خود پنهان کرده است و با او براى خروج بر حکومت بنى امیه،توطئه نموده‏است،کس نزد هانى فرستاد تا به دیدار او آید.هانى تقاضاى او را پذیرفت‏اما از کار مسلم هیچ آگاهى نداشت و از آن تهمت مبرا بود.ابن زیاددر گفته خود پافشارى کرد و این بار با پرخاش بسیار گفت:باید او را به ماتسلیم نمائى.این بار،هانى با کمال دلیرى چهره درهم کشیده و به پاسخ اوگفت:«اگر مسلم در دست منهم باشد او را تسلیم نمیکنم‏».هانى مى‏پنداشت‏که پایگاهى بس نیرومند در اختیار دارد و دهها هزار تن پشت‏سر او هستندو مدافعان اویند و ازو پشتیبانى میکنند.

وقتى خشم ابن زیاد بالا گرفت،به حبس هانى فرمان داد و خبر زندانى کردن و بعد به قتل رسانیدن او را در کوفه منتشر ساخت.هنوز ساعتى چندنگذشته بود که عمرو بن حجاج با چهار هزار کس از عشیره خود براى خبر یافتن‏از حقیقت این امر آمدند و بر در کاخ امارت خبر گرفتند که آیا هانى زنده است‏یا نه.در آن وقت،ابن زیاد از شریح قاضى خواست که واسطه کار شود و واردغرفه‏اى گردد که هانى در آنجا زندانى شده بود.سپس در مقابل تظاهر کنندگان‏گواهى دهد که هانى زنده است و شایعه قتل او صحت ندارد.

وقتى‏«هانى‏»با شریح روبرو شد فریاد برآورد و گفت:مسلمانان کجارفتند؟اگر ده تن از آنان به کاخ حمله مى‏آوردند مرا رها میکردند.زیرا در کاخ‏نه سپاهى وجود دارد و نه پاسبانى.

منظور هانى این بود که اگر ده تن در راه خدا آماده مرگ شده بودند،قیافه کوفه دگرگون میشد.شریح قاضى بیرون رفت تا مردم را مطمئن کندو با عمروبن حجاج سخن گوید و توضیح دهد که او زنده است.او در مقابل‏مردم شهادت داد که هانى زنده است و به قتل نرسیده.شریح میگوید:«دوباره‏بازگشتم تا به عمرو بن حجاج بگویم که هانى در زندان ازو چه تقاضائى داشت‏و میخواست که فقط ده تن به کاخ حمله‏ور شوند و او را از چنگ ابن زیادبرهانند.اما همینکه خواستم مطلب را بگویم،به پهلوى خود نگریستم و دیدم‏یکى از جاسوسان ابن زیاد در آنجا ایستاده است.پس زبان را نگاه داشتم‏و به اداى شهادت مطلوب بس کردم‏».

عمرو بن حجاج و همراهانش بازگشتند زیرا منظور آنان تنها این بود که‏بدانند هانى زنده است‏یا به قتل رسیده است.وقتى شریح قاضى زنده بودن‏او را گواهى کرد،عمرو با کسان خود بازگشت و روز بعد ابن زیاد،هانى رادر زندان بقتل رسانید.

اما روز بعد از آن مسلم بن عقیل با چهار هزار نفر خروج کرد و پیرامون‏کاخ را گرفت.ابن زیاد با عده‏اى قلیل از پاسبانان خود که از سى تن بیش نبودند در کاخ بود و بهنگام شدت گرفتن واقعه،لشکریان مسلم همه فرار کردندو یک تن از آنان بر جاى نماند زیرا قصد جنگ نداشتند.

این واقعیات متناقض که عواطف امت را در بر گرفته بود در گفته فرزدق‏با دقیقترین تعبیر آمده است:

«دلهاشان با تست و شمشیرهاشان بر تو».

شخصى که مالک اراده خود نباشد ممکن است دستش بر خلاف دلش وعاطفه‏اش حرکت کند ازین روست که مى‏بینیم پس از آنکه حسین(علیه السلام)را به شهادت‏رسانیدند،گریستند و پشیمان شدند.زیرا دانستند که کشته شدن امام(علیه السلام)به دست‏آنان به این معنى است که بزرگوارى و آرزوى منحصر خود را در زندگانى‏آزاد و کریمانه به قتل رسانیده‏اند...با اینهمه هم آنان بر حسین(علیه السلام)،زار گریستند.

حسین در راه کوشش تبدیل اخلاق گریز و هزیمت به اخلاق جدید،با دقیقترین مرحله عمل خود روبرو گردید.او در آن هنگام بر آن بود تااخلاق جدید را در چشم امت و در وجدان ضمیر او جایگزین سازد و بر آن‏بود تا از خلق و خوى تقلیدى امت که نتیجه شکست روحى او بود،رها گردد.

زیرا امام نمى‏توانست ضمیر امت را به کارى برانگیزد و به جنبش در آورد مگروقتى که در مسیر و در برنامه ریزى خود،اخلاق فعلى امت را ریشه کن سازدتا در نظر مسلمانانى که اخلاقشان نابود شده و مقیاسهاى اسلامى‏شان دگرگون‏گردیده بود،کار خود را در شکل‏«شرعى‏»حفظ کند.

ازینرو،امام حسین(علیه السلام)در نخستین لحظه تصمیم گرفت وارد جنگ‏شود و هر جا که انجام تکلیف او با فداکارى ملازمه داشت تا آخرین قطره‏خون پاک خویش را براى حفظ آینده اسلام از آن انحرافها نثار کند»پس قیام‏حسینى و جنبش او(علیه السلام)در نتیجه تفکر مثبت و مستقل نبود، بلکه براى ایجادکردن شرایط و واکنشهاى مناسب برنامه ریزى شده بود تا جنبش از خلال آن‏پدید آید.ازینرو امام(علیه السلام)نیز چنان شعارى را که در آغاز جنبش داده بود موکدا ادامه داد و در آن هنگام،مساله امام،اقناع به بازگشت و انصراف‏از مبارزه نبود.چه،او هنوز در اثر خواهش پایگاهها و توده‏هاى مردم به‏حرکت در نیامده بود،او در بین راه از کیفیت‏خیانت مردم کوفه و کشته شدن‏مسلم بن عقیل-فرد مورد اعتماد خاندان خود-اطلاع یافته بود.با اینکه‏امام(علیه السلام) ازین رویدادها اطلاع یافته بود،سفر خویش را ادامه داد.زیراشعارى که او اعلام کرده بود در مقابل اخلاقیاتى که امت با آن به سر مى‏برد،وفاى به عهد(وفا به نامه‏هاى اهل کوفه)را ایجاب میکرد.همچنین از جمله‏روشهائى که امام(علیه السلام)براى بدست آوردن اخلاقیات مزبور به کار برد این بودکه همه نیرو و امکانات خویش را براى مبارزه تجهیز فرمود و به این بس‏نکرد که خود شهید گردد بلکه همه یاران و فرزندان و اهل بیت‏خود را درین‏راه فدا کرد تا راه را بر اخلافیات شکست بر بندد.زیرا روحیه شکست هر اندازه‏در مشروع بودن آن قیام تردید میکرد،باز نمى‏توانست در رفتار وحشیانه‏سپاهیان بنى امیه در مورد خاندان نبوت که با هیچ مقیاس و معیارى صحیح‏نبود شک کند.

اینجاست که امام حسین(علیه السلام)با خون پاک خویش و خون پاک فرزندان‏و یاران خود و با همه اعتبارات احساسى و تاریخى،حتى شمشیر و عمامه‏جدش پیامبر اکرم(صلّى الله علیه وآله)وارد مبارزه گردید تا همه روزنه‏ها را و راههاى‏تعبیر را بر اخلاق و اعتقاد به شکست‏یا مشروع بودن آن نبرد فرو بندد.

این سان،امام(علیه السلام)با برنامه‏اى جالب و شگفت آور و دقیق اراده ووجدان امت‏شکست‏خورده را به او بازگردانید و او(علیه السلام)نشان داد که اخلاق‏امت را نمیتوان بوسیله رویاروئى ساده دگرگون ساخت.چه،رویاروئى‏بى پرده و صریح با اخلاق فاسد امت به معناى جدا شدن از او و دورى ازهر گونه قیام براى کار قانونى به سود ملت بود.

این کار،کارى بود که امام حسین(علیه السلام)هنگامیکه مسلمانان رفته رفته به حالت و سطح جدید اخلاقى وارد شدند،انجام داد و با اخلاق شکست‏خوردگى،تفاوت داشت.

چنین است مایه انگیزش وجدان انسان مسلمان از آن روزگاران تابه امروز.

نتایج و آثار انقلاب

اینک،پس از آگاهى از قیام و معناى آن،این پرسش پیش مى‏آید:

آیا قیام،نتایج‏خود را به بار آورد و واقعیتى را دگرگون ساخت؟آیا پیروزى‏ببار آورده و دشمنان را درهم کوفت؟

بسا که بسیارى از تاریخ دانان،مدعى‏اند که قیام شکست‏خورد.

زیرا،پیروزى سیاسى فورى که واقعیت جهان اسلام را به وضعى بهتر از حالتى‏که پیش از قیام داشت در آورد،در بر نداشت (٤) .

براى اینکه انقلاب حسین(علیه السلام)را بهتر درک کنیم،باید هدفها و نتایج‏آنرا خارج از پیروزى فورى و سریع و در دست گرفتن زمام امور جستجو کرد (٥) .

نباید این انقلاب را مانند سایر انقلابات ملحوظ داشت بلکه باید نتایج آنرادر صحنه‏هاى زیر در نظر گرفت:

١-درهم شکستن چهار چوب ساختگى دینى که امویان و یارانشان تسلطخود را بر آن استوار ساخته بودند و رسوا ساختن روح لا مذهبى جاهلیت که‏روش حکومت آن زمان بود.

زان پس که روح بى دینى که به آن اشارت کردیم در همه طبقات اجتماع پراکنده گردید،بى آنکه پرده از آن برداشته شود،و بى آنکه ساختگى بودن‏آن و دور بودن آن از دین در میان مردم بر ملا شده باشد،امام حسین(علیه السلام)تنهاکسى بود که در دل همه مسلمانان احترام و محبتى مخصوص داشت و مى‏توانست‏حکام را رسوا سازد و دورى بسیار آنان را از اسلام آشکار نماید. ازاینرو،قیام او حد فاصل بین اسلام و حکومت اموى بود و مى‏توانست قیافه‏حقیقى و آلودگى آنرا نشان دهد.

٢-احساس گناه-شهادت فجیع امام حسین(علیه السلام)در کربلا موجى شدیداز احساس گناه در وجدان هر مسلمانى برانگیخت.آنان پى بردند که‏مى‏توانستند او را یارى دهند.اما زان پس که با او براى قیام پیمان بستند،او را یارى نکردند.این احساس گناه دو جنبه داشت:از یکطرف انسان راوادار میساخت که گناهى را که مرتکب شده با کفاره بشوید و از طرف دیگر نسبت‏به کسانى که او را به ارتکاب چنین گناهى واداشته بودند،احساس کینه و نفرت‏کند.به طورى که انگیزه انقلابهاى متعددى که در اثر قتل امام(علیه السلام)بر پا شد،همان کفاره یارى نکردن به حضرت او،و انتقام گرفتن از امویان بود.

مقدر چنین بود که آتش این احساس گناه،پیوسته بر افروخته ماند وانگیزه انتقام از بنى امیه در هر فرصت به انقلاب و قیام بر ضد ستمگران‏منتهى گردد.

٣-اخلاق جدید.قیام امام(علیه السلام)موجب آن گردید که در جامعه،نوعى‏اخلاق بلند نظرانه پدید آید و نظر آدمى را به زندگانى خود و دیگران،دگرگون‏سازد تا بتواند بدینوسیله جامعه را اصلاح کند.

امام(علیه السلام)و فرزندان و یارانش در قیام بر ضد بنى امیه،اخلاق عالى‏اسلامى را با همه صفات و طراوت آن نشان دادند.این اخلاق را بر زبان‏نیاوردند بلکه با خون خود و با زندگى خود آنرا نوشتند.

مردم عادى قبایل عادت کرده بودند که ببینند رهبرانشان-قبیله و دین را ووجدان خود را به پول بفروشند و در برابر ستمکار گردن خم کنند تا از عطاهاى‏او بهره‏مند گردند.مردم عادى، رهبران خود را چنین دیده بودند.هدف مسلمان‏عادى زندگى خصوصى خود او بود.به خاطر آن زحمت میکشید و تنها براى‏زندگانى خویش مى‏اندیشید.در مردم عادى،دردهاى اجتماعى تاثیرى نداشت‏و احساسشان را بر نمى‏انگیخت.تنها کوشش آنان این بود که سترنج‏خویش راحفظ کنند و از توجیهات رهبران اطاعت نمایند،مبادا نامشان از فهرست‏حقوق بگیران حذف شود.لذا در مقابل جور و ستمى که مى‏دیدند، خاموشى‏مى‏گزیدند و هم آنها تنها این بود که مفاخر قبیله‏اى خود را بازگو کنند و ازغیر آن بدى گویند.

اصحاب حسین(علیه السلام)مردمى دیگر بودند و گروهى که در سرنوشت باامام همراه شدند مردمى عادى بودند و هر کدام داراى زن و فرزند و خانواده‏و دوستانى بودند و از بیت المال مقررى دریافت میداشتند و زندگانى بالنسبه‏راحتى داشتند و مى‏توانستند از لذت‏هاى حیات برخوردار گردند.

اما از همه اینها چشم پوشیدند و براى نثار جان در راه حسین(علیه السلام)بااجتماع خود به ستیز برخاستند.براى بیشتر مسلمانان آن روز،این نکته بسى‏جالب بود که یک انسان،بین زندگانى راحت و ثروت و نفوذ و استفاده ازآنها که مستلزم اطاعت از یک جابر ستمگر بود،و انتخاب مرگ،مخیر گرددو مرگ را برگزیند.براى مردم،این نمونه‏اى عالى و شگفت‏انگیز بود و مى‏گفتند اینان بشر نیستند.چنان خصلتى وجدان هر مسلمانى را تکان میداد و اورا از خوابى سنگین و طولانى بیدار میکرد تا زندگانى اسلامى شکل دیگر گیرد.

شکلى که سالها پیش از قیام حسین(علیه السلام)از میان رفته بود.جامعه اسلامى به‏وسیله مردى عادى علیه حاکمان ظالم،انقلابها و قیامها بخود مى‏بیند.اما روح‏کربلا در نهاد کسانى که به این کار دست زدند،شعله‏اى برافروخت که همه آماده‏بودند در راه چیزى که آنرا حق تشخیص مى‏دادند جان فدا کنند. روح مبارزه جوئى قیام حسین(علیه السلام)پس از دیرى خاموشى و تسلیم،از نو موجب برانگیختن‏روح مبارزه جوئى در انسان مسلمان گردید.این قیام همه سدهاى روحى واجتماعى را که مانع قیام و انقلاب میشد درهم فرو ریخت.

مسلمانان به صلح طلبى و معامله دعوت میشدند.به آنها گفته میشد که‏جان خود را و موقعیت اجتماعى و مال خود را حفظ کنید.درین وقت قیام‏حسین(علیه السلام)روى داد تا به انسان مسلمان اخلاق جدیدى بیاموزد و به او بگوید:

تسلیم مشو!انسانیت‏خود را مورد معامله قرار مده،با نیروى اهریمنى بجنگ‏و همه چیز را در راه اصول فدا ساز!

اما خودخواهى مانع ازین بود که مسلمان به قیام و انقلاب دست زند.

قیام حسینى در وجدان گروه بسیارى از مردم این اندیشه را برانگیخت که با حمایت‏نکردن از حسین(علیه السلام)مرتکب گناه شده‏اند.

بارى،این احساس آنان را برانگیخت و آماده قیام ساخت.روح مبارزه‏جوئى در زندگى ملتها و فرمانروایانشان تاثیر فراوان دارد.هنگامیکه این‏شعله به خاموشى گراید و ملت تسلیم فرمانروایان خود شود،فرمانروایان،هر چه بخواهند انجام میدهند و هر اندازه زمان بگذرد با خاموش شدن روح‏مبارزه جوئى،تسلط بر ملت آسانتر میگردد و در آن ملت،ایجاد تحول دشوارترمیشود.براى اینکه از میزان تاثیر قیام حسینى در برانگیختن روح انقلابى درجامعه اسلامى اندیشه‏اى روشن نشان دهیم،باید بگوئیم که جامعه اسلامى پس‏از قتل امام على(علیه السلام) تا هنگام قیام حسینى آرام بود و در آن مدت هیچگونه‏اعتراض و انقلاب جدى اتفاق نیفتاده بود.با همه انواع کشتارها و سرکوبهاو غارت اموال به وسیله امویان و همدستانشان،بیست‏سال تمام،توده‏هاحالت تسلیم و اطاعت داشتند و این وضع از سال چهلم تا شصت هجرى به‏درازا کشیده بود.

اما پس از قیام حسین(علیه السلام)،در مکتب،روح انقلاب دمیده شد و توده‏هادر انتظار رهبرى بودند و هرگاه رهبرى مى‏یافتند علیه حکومت بنى امیه دست‏به انقلاب مى‏زدند.در همه این انقلابها، شعار انقلابیان خونخواهى حسین(علیه السلام)بود.

انقلابهاى مزبور عبارت بود از:

١-انقلاب توابین

این انقلاب در کوفه بر پا گردید و واکنش مستقیم‏قتل امام بود،و انگیزه آن،احساس گناه به علت‏یارى نکردن به امام-پس ازآنکه کتبا ازو دعوت کردند که به کوفه آید-بود.کوفیان خواستند ننگى را که‏مرتکب شده بودند با انتقام از قاتلان امام حسین(علیه السلام)بشویند.این واقعه در سال‏٦٥ هجرى روى داد (٦) .

٢-انقلاب مدینه

این انقلاب با انقلاب توابین تفاوت داشت.زیرا هدف‏آن انتقام خون حسین(علیه السلام)نبود بلکه انقلابى بود علیه حکومت‏ستمکار بنى امیه.

اهل مدینه علیه امویان شوریدند و عامل یزید را از مدینه راندند.شرکت‏کنندگان درین قیام یکهزار تن بودند.این انقلاب با دست‏سپاهیان شام و بانهایت وحشیگرى سرکوب گردید (٧) .

٣-قیام مختار ثقفى،در سال ٦٦ هجرى

مختار بن عبیده ثقفى در عراق‏به خونخواهى حسین و انتقام قاتلان امام قیام کرد و در یک روز دویست و هشتادتن از آنان را به قتل رسانید (٨) .

٤-انقلاب مطرف بن مغیره در سال ٧٧ هجرى

مطرف بن مغیره علیه‏حجاج بن یوسف شورید و عبد الملک بن مروان را از خلافت‏خلع کرد (٩) .

٥-انقلاب ابن اشعث در سال ٨١ هجرى

عبد الرحمن بن محمد بن اشعث بر حجاج شورید و عبد الملک مروان را از خلافت‏خلع کرد. این شورش تا سال‏٨٣ به طول انجامید.در آغاز پیروزیهاى نظامى به دست آورد اما بعدا، حجاج‏به کمک ارتش شام بر او غلبه کرد (١٠) .

٦-انقلاب زید بن على بن حسین

در سال ١٢٢ هجرى زید بن على درکوفه به شورش برخاست اما آن شورش بیدرنگ به وسیله سپاهیان شام که درآن هنگام در عراق بودند سرکوب گردید (١١) .

این بود نمونه‏هایى از انقلابها که آشکارا از روح قیام حسینى در میان‏ملت مسلمان حاصل گردید و در تمام مدت حکومت بنى امیه ادامه یافت.

بارى قیام بنى عباس به حکومت بنى امیه پایان داد و آن انقلاب با الهام ازانقلاب حسینى و استفاده از خشنودى و رضاى اهل بیت پیامبر(صلّى الله علیه وآله)بود که‏پایه‏هاى مردمى یافته بود و مورد توجه توده‏ها واقع شده بود.

انقلابها با منحرفان به مقابله برخاست و هرگز خاموش نگردید.بلکه انسان‏مسلمان پیوسته انسانیت‏خود را که حکومت کنندگان خفه کرده بودند،بیان میکردو آن قیامها به فضل روحیه‏اى بود که قیام حسینى در کربلا گسترد و گسترش داد.

همانا که قیام حسین(علیه السلام)،سر آغاز جنگ و قیام در تاریخ انقلاب بود وآن نخستین قیامى بود که طریق مبارزه جوئى را به مردم آزاده که آن روحیه رااز دست داده بودند آموخت.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- رژیمهاى اسلامى-صبحى صالح ص ٢٦٩.

٢- طبرى ج ٤ ص ٢٩٠.

٣- رساله جاحظ در مورد معاویه و امویان.تحقیق عزت بیطار ص ١٦.

٤- قیام حسینى و شرایط آن-محمد مهدى شمس الدین ص ١٥٤.

٥- در باب این نتایج،علامه مهدى شمس الدین در کتاب خود«اوضاع و احوال قیام‏حسینى‏»ص ١٦٢ و ٢٢٨ مطلبى دارد که خواننده را به آن تفصیلات حواله میدهیم‏زیرا در این مختصر،از بیان تمام این نتایج معذوریم.

٦- تاریخ طبرى-انقلاب توابین ج ٤ ص ٤٢٦-٤٣٦.

٧- تاریخ طبرى-انقلاب مدینه ج ٤ ص ٣٦٦ و ٣٨١.

٨- تاریخ طبرى-انقلاب مدینه ج ٤ ص ٤٢٤.

٩- تاریخ طبرى-انقلاب مطرف.

١٠- تاریخ طبرى و نیز«اشعث و دولت عربى‏»از و مهاوزن ص ١٨٩ و ٢٠٣.

١١- مقاتل الطالبین،اصفهانى.ص ١٣٩.

امام چهارم على بن حسین(علیه السلام) امام چهارم على بن حسین(علیه السلام)

امام سجاد،در بدترین زمان از زمانهایى که بر دوران رهبرى اهل بیت‏گذشت مى‏زیست.چه،او با آغاز اوج انحرافى معاصر بود که پس از وفات‏رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)روى داد و در پیش از آن سخن گفتیم.

اما مطلبى که درباره آن انحراف اکنون باید گفت این است که انحراف‏از زمان امام سجاد(علیه السلام) کم کم شکلى آشکار به خود گرفت.اما نه فقط از جنبه‏مضمون بلکه در سطح شعارها و کلمات که از طرف زمامداران،هم در سطح‏عمل مطرح شده بود،هم در رسوخ دادن و تنفیذ اقعیت‏حال زمامداران پس‏از شهادت امام حسین(علیه السلام)،ماهیت و زشتیهاى حکومت،از جهت نظرى وعملى براى مردمى که اینک واقعیت امامان(علیه السلام)را درک کرده بودند،نمایان‏گردید.

امام(علیه السلام)با همه محنتها و بلاها که در روزگار جد بزرگوارش امیر المؤمنین(علیه السلام)روى داده بود همزمان بود.او سه سال پیش از شهادت امام على(علیه السلام) متولد گردید.وقتى به جهان دیده گشود،جدش امیر مؤمنان(علیه السلام)در خط جهادجنگ جمل غرق گرفتارى بود و زان پس با امام حسن(علیه السلام)در محنت و در گرفتاریهاى فراوان او مى‏زیست.

او همه این رنجها را طى کرد تا خود بطور مستقل رویاروى گرفتاریهاقرار گرفت.محنت و رنج او وقتى بالا گرفت که لشکریان بنى امیه در مدینه‏وارد مسجد رسول الله شدند و اسبهاى خویش را در مسجد بستند.آن مسجدجائى بود که انتظار آن مى‏رفت که مکتب رسالت و افکار مکتب،از آنجا درسراسر جهان انتشار یابد،اما بر عکس،آن مکان مقدس در عهد آن امام(علیه السلام) بدست‏سپاه منحرف بنى امیه افتاد و آنان نیز بى‏پروائى را از حد گذراندند وحرمت مدفن مقدس رسول اکرم و مسجد او را هتک نمودند.

مى‏توان آن زمان را که امام سجاد در آن مى‏زیست دشوارترین و بدترین‏زمانى تصور کرد که بر آن امام بزرگوار(علیه السلام)گذشته است.آغاز آن روزگار،اوج انحراف را در زمان مجسم میکند و امام(علیه السلام)در آن هنگام بیش از دیگرپیشوایان(علیه السلام)مورد آزمایش قرار گرفت.

کشتن،ساده‏ترین وسیله‏اى بود که در آن کشاکش به کار میرفت.چه،مثله کردن جسدها از روى کینه و انتقام،و حلق آویز کردن از درختان،بسیارمعمول بود.دستها و پاها را مى‏بریدند و شکنجه‏هاى گوناگون بدنى از جمله‏چیزهائى بود که همیشه از آن سخن میرفت.

قیام پدر بزرگوار آن امام(علیه السلام)و پایان فاجعه آمیز آن در کربلا توجه مردم‏را به گناهکارى شان جلب کرد و کینه و نفرت آنان را به بنى امیه برانگیخت.

این مطلب را پس از قیام حسین(علیه السلام)و شهادت او آشکارا در ملت اسلام‏مشاهده میکنیم و مى‏بینیم که بسیارى از مسلمانان از آن واقعه احساس گناه‏کردند و ملت در جهت تکفیر امویان بحرکت در آمد و کینه و نفرتش به بنى امیه‏روز افزون گردید.نتیجه و تعبیر طبیعى تکفیر بنى امیه و در دل گرفتن کینه آنان‏«قیام‏»بود و قیام نیز روى داد.

بیشتر قیامهائى که روى داد،سبب عاطفى داشت نه تعقلى.زیرا مردم هنوز درک نمیکردند که امویان تا چه اندازه از اسلام دورند (١) .

امام سجاد احساس گناه را در دل مردم بر مى‏افروخت

موضع امام سجاد(علیه السلام)درین معنى،یعنى احساس گناهکارى،موضعى‏مثبت بود و در آن بخوبى ایستادگى کرد و براى پیش راندن مسلمانان به سوى‏نفرت از بنى امیه و افزودن مبارزه جویى با آنان،ازین احساس و عامل روانى‏استفاده کرد و آنرا براى رسیدگى به حساب زمامداران اموى،عاملى مهم‏محسوب داشت.امام على بن الحسین(علیه السلام)کوشید،این احساس گناه را شعله‏ورسازد و بر مهیب آن بیفزاید.پس به گروهى انبوه از مردم کوفه گفت:

«اى مردم شما را به خداى،آیا میدانید که به پدرم نامه نوشتید و با اونیزنگ باختید؟از دل و جان با او پیمان بستید و میثاق کردید و بیعت نمودیداما او را کشتید؟دستتان بریده باد... وقتى رسول الله(صلّى الله علیه وآله)به شما بگویدخاندان مرا کشتید و حرمت مرا شکستید،پس،از امت من نیستید با چه چشمى‏به او خواهید نگریست‏» (٢) .

این احساس گناه،عاملى بود پیوسته شعله‏ور،که مردم را براى شورش‏و انتقام خواهى،دائم به جلو مى‏راند.امام(علیه السلام)توانست هر وقت فرصتى‏بدست مى‏آمد،مردم را به انقلاب بر ضد امویان برانگیزد و پیوسته این کار رااز سر میگرفت،و آن شعله،نه فرو مى‏نشست نه خاموش میشد (٣) .

آن جونا آرام و لبریز از شورش و اضطراب،بنى امیه را واداشت تاجنبشهاى امام سجاد(علیه السلام)و کارهاى او را زیر مراقبت‏شدید قرار دهند وهر حرکتى که ازو سر مى‏زد به شورشى نو تفسیر میشد که ناچار حکومت منحرف‏بنى امیه هدف آن بود.

از گذرگاه آن محیط ناآرام و مضطرب،امام(علیه السلام)بایستى راه و روشى‏نو مى‏یافت تا با آن محیط و شرایط بسیار دشوار،بتوان روبرو شد.پس‏ناچار،به علت مسئولیتى که نسبت به امت داشت،و براى پشتیبانى از شریعت،با احتیاط،برنامه حاکمان منحرف را تحت نظر قرار دهد و راقبت‏شدیدآنها را که با بیم و ترس آمیخته بود و براى انتقام ازو طرح میشد،مورد توجه‏قرار دهد.

امام(علیه السلام)به این سبب،اسلوب دعا را به کار برد و بسیار هم بکار برد.

دعاهاى او داراى نوعى معانى است که رویدادهاى عصر او را تفسیر میکند و ازمفاهیم تبلیغ و پى ریزى بناى امت لبریز است.«بنابر این امام دید که باید سخنان‏و آراء خود را در جامه خشونت انقلابى نپوشد.اگر چه در واقع مفاهیم آن‏گفتارها شدیدتر از خشونت و شورش بود.او تعابیر آن را در جامه اشارات وتحریک مستقیم بیار است.

او مشاهده کرد که نظریات اسلام و راهها و روشهاى آن،حرمت‏خودرا از دست داده و متروک گردیده است،پس سخنانش در صورت شکایت ودعا شکل گرفت و در آن،هر چه از شورش و تحریک به قیام که میخواست‏گنجانید» (٤) .

نقش امام(علیه السلام)در میان امت

امام سجاد(علیه السلام)از دو راه عملى،با امت و پیروان خود روبرو گردید.

١-یکى راه برانگیختن وجدان انقلابى افراد مسلمان و متمرکز ساختن‏و برانگیختن احساسشان به گناه و ضرورى بودن جبران آن گناه بود.

!١٥٨ امام کوشید که دژ وجدان و اراده اسلامى را از فرو ریختن حفظ کند وشخصیت اسلامى و کرامت انسانى را در مقابل حاکمان منحرف،از تنزل وفرومایگى نگاهدارد.ازین روى مى‏بینیم که امام(علیه السلام)اعلامیه‏هاى عمومى‏صادر مى‏فرمود و هر مسلمانى را که علیه زمامداران منحرف به شورش دست‏میزد،مى‏ستود و ازو به گرمى استقبال میکرد و او را سپاس میگفت. هنگامیکه‏محمد بن حنیفه با فرستاده مختار ثقفى نزد امام(علیه السلام)آمد تا درباب قیام مختاربا او(علیه السلام)مشاوره کند،امام با سخنى کلى که فقط به مختار اختصاص نداشت،تقاضاى محمد حنفیه را پذیرفت.سخنان او شامل همه مسلمانان و به گونه‏اى‏بود که مردم را وا میداشت رویاروى ستم بنى امیه و زمامداران منحرف آن‏بایستند.

٢-طریق دوم،از راه تهیه برنامه فکرى و آگاهى عقیدتى و روانى‏امت بود.على بن حسین(علیه السلام) در حقیقت دومین مؤسس مدرسه بزرگ اسلامى‏بود.خانه و مسجد،مدرسه او بود و طلاب در آنجا و در پیرامون وى جمع‏میشدند و بعدها شاگردانش،سازندگان تمدن اسلامى شدند و مردان تفکرو قانونگذارى و ادب اسلامى گردیدند (٥) .

امام(علیه السلام)در دورانى پر اهمیت براى افزودن بر دانشمندان و راویان‏احادیث‏خود در علوم و فنون گوناگون قیام فرمود.

صحیفه سجادیه که انجیل آل محمد است از آثار اوست.این اثر ازثروتهاى فکرى است که با وضع قواعد اخلاقى و اصول فضایل و علوم توحیدو غیر آن از سایر آثار متمایز است.امام على بن حسین(علیه السلام)،مشکلات وگرفتاریهاى فکرى را که کرامت و ارزش دولت اسلامى را تهدید میکرد ورهبریهاى منحرف را،بعنوان نماینده حقیقى اسلام،پاسخ میگفت.هم آن سان!١٥٩ در مورد مشکلى که نامه قیصر روم به عبد الملک بن مروان ایجاد کرده بود،وقتى خلیفه از پاسخ گفتن به نامه در همان سطح بازماند،على بن حسین(علیه السلام) ان خلاء را پر کرد و به شکلى پاسخ گفت که هیبت اسلام را محفوظ نگاه‏داشت و با توجه به مشکلاتى که دولت با آن روبرو گردیده بود و بحرانى که‏دچار آن گردیده بود،مصلحت والاى اسلام را در نظر گرفت.

بنابر این موضع پیشوایان در قبال جامعه اسلامى که از حیث مادى و عقیدتى‏از طرف دشمنان احاطه شده بود،موضعى بود که بطور نا آشکار و نامعلوم،حکومت تایید مى‏گردید مبادا حکومت از آن دچار انحراف گردد و تایید امام‏را براى مشروع جلوه دادن خود،لباس شرعى گرداند و مجوز قانونى قلمدادکند.خلاصه مطلب این که امام همیشه مصالح والاى اسلام را در نظر میگرفت‏و از آن نظر،به حکومت مساعدت مى‏فرمود،و توجه داشت که حکام وقت،عنایت امام را دلیل مشروع بودن خود جلوه ندهند و از این راه مردم را نفریبند.

ازینرو بود که فعالیتهاى امام(علیه السلام)بر حسب شرایطى که با آن روبرو میگردید،گسترش مى‏یافت‏یا به پنهان عمل میشد.زیرا با فشار دستگاه حاکم و ناتوانى‏آن،تناسب عکس داشت.

تصورات خطا درباره امام(علیه السلام)

دریغا که نزد بعضى از مورخان این تصور خطا،شایع است که:پیشوایان‏شیعه امامیه از فرزندان حسین(علیه السلام)پس از کشتارى که در کربلا روى داد،ازسیاست کناره گرفتند و به ارشاد و عبادت و انقطاع از دنیا پرداختند (٦) ».

و برخى نیز بخطا گمان کرده‏اند که پیشوایان شیعه مردمى مظلوم وستمکش بوده‏اند.اینان چنین پنداشته‏اند که این پیشوایان(علیه السلام)مظلوم،از مرکزرهبرى دورى مى‏جسته‏اند و امت به این دورى گزیدن آنان اقرار دارد و پیشوایان‏به سبب دور شدن از رهبرى،انواع محرومیتها و شکنجه‏ها را مى‏چشیده‏اند (٧) .

و بر این گفته خود،به تاریخ زندگانى امام سجاد(علیه السلام)استناد مى‏کنند و دورى‏جستن او را از زندگانى عمومى اسلامى دلیل مى‏آوردند و جدائى ظاهرى اورا از رهبرى در کار سیاست، حجت نظر خود میدانند.

بدیهى است که سبب این تصورات خطا که دامنگیر مورخان شده است‏اینست که براى آنان این معنى روشن شده است که عدم اقدام پیشوایان به قیام‏مسلحانه بر ضد وضع حکومت روز، و تفویض جنبه رهبرى سیاسى به دیگرى،به معناى خوددارى آنان از رهبرى بوده است.تاریخ نگاران،همین معنى راچسبیده‏اند که رهبرى جز به عمل مسلحانه اطلاق نمیگردد.

اما امام سجاد(علیه السلام)به این امر ایمان داشت که تا وقتى از طرف‏پایگاههاى مردمى و آگاه پشتیبانى نشود،تنها در دست گرفتن قدرت براى‏تحقق بخشیدن به عمل دگرگونسازى اجتماع اسلامى کافى نیست.پایگاههاى‏مردمى نیز باید به هدفهاى این قدرت آگاه باشند و به نظریه‏هاى او در حکومت‏ایمان داشته باشند،و در راه حمایت از آن حرکت کنند و مواضع آنرا براى‏توده مردم تفسیر نمایند و در برابر تندبادها با استوارى و قدرت بایستند (٨) .

امام سجاد(علیه السلام)این مقدورات را نداشت و به علت نداشتن چنین پایگاه‏مردمى که با آگاهى و اخلاص ازو پشتیبانى کنند شکایت میفرمود.

امام این واقعیت را در تحلیلى جالب و دقیق براى ما بیان مى‏کند ومى‏فرماید:

«پروردگارا،در پیشامدهاى ناگوار روزگار به ناتوانى خویش نگریستم‏و درماندگى خود را از جهت‏یارى طلبیدن از مردم در برابر کسانى که قصد جنگ با من داشتند دیدم و به تنهائى خود در برابر بسیارى کسانى که با من دشمنى‏داشتند،نظر کردم‏» (٩) .

اینک مشاهده میکنیم که امام(علیه السلام)موضع خود را با آگاهى از دشمنان‏خویش تعیین کرده است و شرایط پیروزى جستن بر آنان را بیان فرموده است.

چه،پیروزى نزد امام(علیه السلام)بر وجود یاران و توده آگاه مبتنى بود تا از تنهائى‏و ناتوانى خود بر نیروى نافذ و منظمى منتقل گردد تا از خلال نفوذ پایگاههاى‏آگاه مردمى و نیروى رهبرى، عمل آن پایگاهها بر آنچه اسلام واجب کرده‏بود توانا باشد.

امام(علیه السلام)این معنى را بدینگونه بیان میفرماید:

«به تنهائى خود در برابر بسیار کسان...»پس شرایط پیروزى جستن این‏بود که آن عده افراد عاطفى که نه کمیت داشتند نه کیفیت،به تعدادى مردم‏آگاه تبدیل گردند که داراى کیفیت باشند.بخصوص پس از آن که نسلهاى‏بى قدرت و وارفته در سایه انحراف به وجود آمده بودند، در دست گرفتن جنبش‏شیعى براى رسیدن به حکومت براى هدفى بزرگ میسر نمیگردید. بلکه پیش‏از آن امر بر آماده کردن سپاه عقیدتى متوقف بود که به هدفهاى امام ایمان‏داشته باشند و از برنامه او در زمینه حکومت پشتیبانى کنند و از دستاوردهایى‏که براى امت‏حاصل مى‏شد حراست نمایند».

اما آنچه درباره پیشوایان و اهل بیت از فرزندان حسین(علیه السلام)میگویندکه از سیاست کناره جستند و از دنیا بریدند،نظرى است که واقعیت زندگانى‏امامان(علیه السلام)را که سراپا نشان دهنده شرکت فعال و مثبتى است که بر عهده داشتند،تکذیب میکند و نفى مینماید.

پس،ازین دلبستگیهاى امام سجاد(علیه السلام)به امت و رهبرى توده‏ها که داراى محیطى گسترده بودند و در همه طول مکتب از آن سود مى‏جستند،معلوم میشود که رهبرى امام(علیه السلام)ناگهانى یا صرفا بر اساس نسبت داشتن بارسول الله(صلّى الله علیه وآله)بدست نیامده بود.کسانى که با رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)نسبت داشتندبسیار بودند،بلکه رهبرى بر اساس تفویض این سمت و نقش مثبتى بود که امام‏در قبال امت،با وجود آنکه او را از مرکز حکومت دور نگاه داشته بودندبر عهده داشت.

آرى،امت غالبا رهبرى را رایگان بدست کسى نمى‏سپارد و هیچ فردى‏رهبرى امتى را برایگان بدست نیاورده است و بى آنکه دست کرم بگشاید برقلوب امت دست نیافته است و امت در زمینه‏هاى گوناگون این معنى را درک‏میکند و در حل مشکلات و نگاهدارى مکتب،مورد استفاده امت قرار میگیرد.

مى‏بینیم فرزدق در این زمینه درباره على بن حسین زین العابدین(علیه السلام)قصیده‏اى‏تنظیم کرد که مطلع آن چنین است:

«هو الذى تعرف البطحا وطاته و البیت‏یعرفه و الحل و الحرم‏»

اینک آنکس که سرزمین مکه گامهاى او را مى‏شناسد و خانه خدا،نیز حل وحرم به حال او آگاهند (١٠) ..

اینک مى‏بینیم،چگونه هیبت فرمانروائى و سلطنت نتوانست در میان‏جمعیت انبوه امت در موسم حج براى هشام که خلیفه بود راه بگشاید تا به‏حجر الاسود دست‏یابد.اما همان دم رهبر از اهل بیت توانست توده‏هاى عظیم را چنان بخود جلب کند که مانند برق زدگان براى مقدم او(علیه السلام)در مقابل‏حجر الاسود راه بگشایند.

همه این رویدادها و مظاهر،براى رهبرى توده‏اى که پیشوایانى از اهل‏بیت در طول خط مکتب در آن مى‏زیستند،ثابت میکند که روش آنان،روش‏اثباتى بوده است و احساس امت در دوران رهبرى آنان در حمایت مکتب،فعالانه بوده است.از طرف دیگر مى‏بینیم امام سجاد(علیه السلام)، قیام مسلحانه رابصورت مستقیم بر ضد حاکمان منحرف و گمراه به کلیه مسلمین انقلابى وا گذاشت‏تا با فداکارى خود وجدان اسلامى و اراده اسلامى را از خطر سقوط و نابودى‏حفظ کنند.

ازین روى بود که امام(علیه السلام)عموم مردم را آگاه ساخت و با سخنانى‏سپاس آمیز و گرم و صمیمانه،خطاب به همه مسلمانان،آنان را برانگیخت تامسئولیت کار انقلابى را بر ضد بنى امیه بپذیرند و امت اسلام را در مقابل حکام‏گمراه از تنازل شخصیت و سقوط کرامت انسانى محفوظ بدارند.

امام،از جنبه انقلابى به صورتى که مستقیما عهده‏دار آن گردد،کناره جوئى‏فرمود و به این بسنده کرد که کار قیام را به کسانى واگذارد که درین مورد بر پاى‏برمى‏خیزند و آنان را با سپاس و تهنیت،گرم کار کند.اما در جنبه سیاسى،ازرهبرى خوددارى نفرمود و تنها به عبادت روى نیاورد.این مطلب،اختلاف‏شکل عمل سیاسى است که شرایط اجتماعى که هر امام در طى آن زیست میکند،آن را محدود میسازد.به عبارت دیگر،وضع اجتماعى که هر امام در آن‏زیست مى‏کرد،شکل کار سیاسى او را محدود مى‏ساخت.این تصورات‏و افکارى که بر زبان بعضى از مورخان شایع شده است،با وجود اینکه اشتباه‏است از جنبه عملى نیز خطرى به حساب مى‏آید.زیرا در حقیقت براى انسان‏منفى باف و روحیه‏هاى انزوا طلب و دورى جوئى از مشکلات،امت و زمینه‏هاى رهبرى امت،این معنى خوشایند است. (١١)

این طرز فکر غلط را بعضى از مورخان شایع کرده‏اند و گفته‏اند که پیشوایان‏از نظر سیاسى گوشه نشین بوده‏اند و بعضى از متفکران و علماء دین نیز مردم‏متدین را مخاطب قرار داده‏اند که در ترک فعالیتهاى سیاسى،پیرو پیشوایان(علیه السلام) باشند.زیرا،اشتغال به جنبه سیاسى،با طبیعت این اسلام متباین است‏». (١٢)

در واقع این نظر و عقیده در مورد پیشوایان بوجود نیامد مگر بعد ازبوجود آمدن اندیشه تجربه تشیع روحى بصورتى منفصل از تشیع سیاسى.آن‏نیز در ذهن فرد شیعى ایجاد نشد مگر پس از آن که تسلیم واقعیت گردید و اخگرتشیع در دل و جان او به خاموشى گرائید. تشیع در دل او تبدیل به شکلى‏محدود شد،نه براى ادامه رهبرى اسلامى در ساختن امت و انجام برنامه‏دگرگونسازى بزرگى که رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)آغاز فرموده بود.سپس به عقیده‏اى‏متحول گردید که آن تنها عقیده قلبش را تسکین میداد و به او آرامش مى‏بخشیدتشیع،آن سان که واقعیت آن است،نوعى ساخت معین براى پیوند دادن‏رهبرى اسلامى است،و رهبرى اسلامى جز در دست گرفتن عمل دگرگونسازى‏که رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله) آغاز فرمود تا بناى امت را بر اساس اسلام،کامل فرماید،معناى دیگر ندارد.

پس ممکن نیست چنین تصور کرد که پیشوایان(علیه السلام)از جنبه سیاسى دست‏برداشتند مگر اینکه بپذیریم که از تشیع و اسلام دست برداشته باشند. (١٣)

پیشوایان(علیه السلام)با وجود توطئه‏هایى که دشمنان میکردند تا آنان را اززمینه حکومت دور سازند پیوسته مسئولیت‏خود را در نگاهدارى مکتب و تجربه‏اسلامى و مصون نگاه داشتن آن از فرو افتادن در ورطه انحراف و جدا شدن از مبادى و معیارها و ارزشهاى آن به گونه‏اى کامل تحمل میکردند و هر وقت‏انحراف شدت مى‏یافت و از خطر فرو افتادن در ورطه نابودى بیم میداد،پیشوایان(علیه السلام)بر ضد آن حوادث تدبیرهاى لازم مى‏اندیشیدند،و هرگاه تجربه‏اسلامى و عقیدتى در تنگناى مشکلى گرفتار مى‏آمد و رهبریهاى منحرف به حکم‏بیکفایتى از درمان آن ناتوان میشد،امامان به نشان دادن راه حل و حفظ امت‏از خطرهائى که او را تهدید میکرد مبادرت مى‏فرمودند.

مرحله دوم

درین مرحله،کوشش پیشوایان(علیه السلام)با ابراز و مرز بندى‏چهار چوب مخصوص و تفصیلى براى توده شیعه یعنى‏توده‏اى که صفت آنان،توده مؤمن و نگاهدارنده خطحقیقى اسلام است مقصور گردید.

این چهار چوب مخصوص تفصیلى،اطلاعاتى نبود که درروزگار پیشوایان مرحله نخستین، چهار چوب تشیع رابراى همه مردم مشخص سازد.فعالیت اساسى پیشوایان‏مرحله نخستین این بود که با صدمه انحراف روبرو گردانند.

و اسلام را حمایت کنند و آنرا به عنوان شریعت،بدون‏هیچ تحریفى که محتواى آنرا زشت گرداند،نگاه دارندو روح جنگجوئى را که امت در طى سالهاى انحراف‏پس از وفات رسول الله(صلّى الله علیه وآله)از دست داده بود به اوبازگردانند.

اما مرحله دوم براى پیشوایان در این خلاصه مى‏شد که‏بیش از آنچیزى که پیشوایان مرحله نخستین در آن توفیق‏یافته بودند به شیعه شکل متمایز بدهند. اندیشه بعضى از مورخان در مورد پدیدار شدن تشیع،خطااست.آنان پنداشته‏اند که فکر تشیع در تاریخ اسلامى‏پدیده‏اى عارضى است و بر این عقیده‏اند که تشیع،به‏تدریج و بطور متطور از خلال رویدادهاى اجتماعى بروزکرد تا آنجا که مظاهر آن بتدریج و گام بگام پیش آمد تادر آغاز این مرحله آشکار گردید و در تاریخ اسلام شکل‏گرفت.

اما تشیع به شکل صحیح خود،در چهار چوب اساس‏دعوت اسلامى بوجود آمد و در برنامه نبوى که رسول‏خدا اساس آنرا به فرمان حق تعالى براى حفظ آینده‏دعوت نهاد،تجسم یافت.

آرى تشیع اینچنین به وجود آمد نه مانند پدیده‏اى عارضى‏و ناگهانى در تماشاخانه حوادث. تشیع به عنوان نتیجه‏اى‏ضرورى از طبیعت تکوین دعوت و نیازها و شرایط اصلى‏آن پیدا شد. به عبارت دیگر براى اسلام الزامى بود که‏تشیع را بوجود آورد و به معناى دیگر رهبر نخستین اسلام‏را واجب بود که رهبر بعد از خود را آماده کند و با دست‏او و جانشینان او،پرورش و نمو انقلابى اسلام را ادامه‏دهد.

آرى در برنامه‏ریزى پیشوایان در رویاروئى و ترکیب‏و تکوین آن،گوناگونى وجود داشت.اما با خواسته‏هاى‏اسلام و آنچه در همه مراحل مستلزم آن بود،توافق‏داشت.

پیشوایان این مرحله،حضرت باقر و حضرت صادق و حضرت کاظم علیهم السلام،مساعى خود را به کار بردندتا این چهار چوب تفصیلى را براى توده شیعه ابراز دارندو از خلال شرایط دقیق اجتماعى،بهترین برنامه ممکن‏را ارائه دهند.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- قیام حسین(علیه السلام)از محمد مهدى شمس الدین.

٢- اعیان الشیعه ص ٣٢١-٣٢٣.

٣- قیام حسین(علیه السلام).

٤- زین العابدین-سید الاهل.

٥- الموسوعة-ص ٦٦٠.

٦- بحث در ولایت-صدر.

٧- نقش پیشوایان.

٨- بحث در ولایت-صدر.

٩- نقش ائمه.

١٠- در مکه معظمه منطقه‏اى است که به آن حرم گویند(شعاعى به فاصله یک فرسنگ‏یا بیشتر به مکه مانده)که جز مسلمانان هیچکس به آنجا راه ندارد.حرم داراى‏احکامى است و یکى این است که مجرمى را که به آنجا پناه برد نمى‏توان دستگیرکرد و هیچ حیوانى جز حیوانات موذى را نمى‏توان در آن منطقه از بین برد.بارى‏صید حرم جایز نیست و هر جا که بیرون از حرم باشد آنرا«حل‏»گویند و اعمالى که‏در حرم روا نیست در آنجا رواست.(م)

١١- نقش پیشوایان.

١٢- اشاره به گفتگوى دکتر صادق مهدى سعید در نجف اشرف.

١٣- بحث در ولایت-صدر.

امام پنجم محمد باقر(علیه السلام) امام پنجم محمد باقر(علیه السلام)

امام محمد باقر(علیه السلام)تقریبا آغاز مرحله دوم از مراحل فعالیت پیشوایان‏را،بنابر تقسیمى که در بحث از مراحل فعالیت امامان کردیم و آن را ادامه‏دادیم،تشکیل مى‏دهد.

بالجمله اگر پیشوایان مرحله نخستین وظیفه نگاهداشت اسلام را از خطرصدمه انحراف،و مصونیت اسلام را به عنوان قانونگذار تحقق بخشیدند،کوششهاى پیشوایان مرحله دوم با فعالیت امام باقر(علیه السلام)آغاز گردید و برترى‏فعالیت آن بزرگوار این بود که به توده شیعه شکلى تفصیلى و خاص داده و آن‏را به حرکت در آورد،البته در چهار چوب تفصیلى مختص بخود.این توده‏شیعى،به عنوان توده مؤمن و نگاهدارنده خط حقیقى اسلام شناخته میشد و به‏عبارت دیگر همه کوشش امام این بود که به شیعه شکلى مخصوص بدهد وخصوصیات آنرا مشخص کند و آن گروه را بعنوان گروه مؤمن و حافظ خطحقیقى اسلام بشناساند.

تفاوت میان این دو مرحله آن بود که پیشوایان مرحله نخستین معناى‏تشیع را در نطاقى تنگ و مخصوص آشکار کردند زیرا آنان به چاره‏گرى هدف‏مهم خود یعنى محافظت اسلام از صدمه انحراف توجه داشتند در حالیکه‏پیشوایان مرحله دوم،بخصوص امام باقر(علیه السلام)فراز آمدند تا شیعه را بشکل حقیقى‏آن در آورند و در سطح عام،چهار چوبى تفصیلى و دربرگیرنده به گروه‏شیعه بدهند و برنامه‏اش را تنظیم کنند.معناى این سخن آن نیست که پیشوایان‏مرحله نخستین براى ظاهر ساختن توده شیعه کارى نکردند،بلکه فعالیت آنان‏در این زمینه فعالیت ثانوى و ایجاد نظم مخصوص بود و این فعالیت در سطحى‏خاص توسط امام على(علیه السلام)صورت گرفته بود و امثال سلمان پارسى و ابوذرغفارى و عمار بن یاسر و مالک اشتر و دیگران از شیعیان او بودند.

نظر امت نسبت به امام باقر(علیه السلام)

آمدن امام(علیه السلام)مقدمه‏اى بود براى اقدام به وظایف دگرگونسازى‏امت.زیرا امت،او را فردى منحصر از فرزندان کسانى مى‏شناخت که جان‏خود را فدا کردند تا موج انحراف که نزدیک بود معالم اسلام را از میان ببردمتوقف گردد.پس،آنان ازینرو قربانى شدند تا مسلمانان بدانند که حکامى‏که به نام اسلام حکومت میکنند،از تطبیق اسلام با واقعیت آن به اندازه‏اى‏دورند که مفاهیم کتاب خدا و سنت رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)در یک طرف قرار داردو آن حاکمان منحرف در طرف دیگر.

وظیفه کشف سرپرست‏حاکمان و واقعیت منحرف آنان و نشاندادن‏دورى آنان از اسلام از وظایف پیشوایان مرحله نخستین بود و از خلال مساعى‏و فداکارى آنان،آن وظیفه انجام گرفت و آن مهم تحقق یافت.

اینک امام باقر(علیه السلام)بر آن شد تا آن معانى و مساعى را بارور گرداند و براى‏مسلمانان آشکار سازد که چنان امورى که تحقق یافته است و آن قربانیها و فداکاریهاى بزرگ،مجرد اعمال دلخواه نبود که عده‏اى براى پیروزى اسلام‏به آن برخاسته باشند و غیرت و حمیتى که نسبت به اسلام داشته‏اند آنان رابرانگیخته باشد.بلکه آن فعالیتها،صورت منحصر فعالیتهائى است که با آن‏مواجه شده‏اند تا بنیان توده‏اى آگاه را پى افکنند که به اسلام،ایمان صحیح وآگاهانه داشته باشند.چنین توده‏اى را،معالم و منطق و شرایط مخصوصى است‏و باید داراى دیدى متمایز باشند که آن را در شئون گوناگون حیات اسلامى‏بکار برند.

اینجا امکان یافت که کوششهاى امام باقر(علیه السلام)به فزونى روى گذاردتا آنچه نیاکان گذشته او(علیه السلام) آغاز کردند،بنیان گذارد و از دستاوردهایى که‏درین میدان به آن صورت تحقق بخشیدند، فایده برد.

پس،خط تاریخى که با فداکاریها و کوششهاى امامان مرحله نخستین‏تجسم یافته بود،براى امام باقر(علیه السلام)و نزد امت اسلام مکان و منزلتى والاایجاد کرد و ما این منزلت و مقام را از خلال مسلمات بسیار تاریخ مى‏شناسیم.

هشام خلیفه وقتى به امام(علیه السلام)اشارت میکند و مى‏پرسد که این شخص‏کیست؟به او میگویند او کسى است که مردم کوفه شیفته و مفتون اویند.

این شخص امام عراق است.

در روایت‏حبابة الوالبیه آمده است که گفت:«در مکه مردى را دیدم‏که بین‏«باب‏»و«حجر»بر بلندى ایستاده بود..مردم پیرامون وى انبوه شده‏بودند و در مشکلات خود ازو نظر میخواستند و باب پرسشهاى دشوار را بر اومیگشودند و او را رها نکردند تا در هزار مساله را به آنان فتوى داد.آنگاه‏برخاست و میخواست رهسپار شود که یکى با آوائى آهسته بانک برآورد که‏هان،این نور درخشان...و جمعى نیز که میگفتند این کیست؟جواب شنیدندکه او محمد بن على باقر،امام محمد بن على بن حسین بن على بن ابى طالب‏علیهم السلام است. از ابرش روایت است که وقتى هشام به امام باقر(علیه السلام)اشاره کرد و گفت‏این کیست که مردم عراق پیرامون او گرد آمده‏اند و ازو پرسش میکنند؟گفت:

این پیمبر کوفه و فرزند رسول الله و باقر العلوم است و مفسر قرآن.پس مساله‏اى‏را که نمیدانست از او پرسید.

در موسم حج،از عراق و خراسان و دیگر شهرها هزاران مسلمان ازاو فتوى میخواستند و از هر باب از معارف اسلام از او مى‏پرسیدند و این امردلیل آن بود که او در دل توده‏هاى مردم جاى داشت.این واقعه اندازه نفوذوسیع او را در قلوب توده‏هاى مردم نشان میداد.

از سوى فقیهان بزرگ که وابسته به حوزه‏هاى فکرى و علمى بودند،مسائل دشوار در محضر او مطرح و گفتگوهاى بسیار با امام(علیه السلام)بعمل آمد.

ازو پاسخ میخواستند تا ویرا در تنگنا قرار دهند و در مقابل مردم به خاموشى‏وا دارند.کسانى بودند که از شهرى به شهرى سفر میکردند تا ازو(علیه السلام)پرسش‏کنند و در محضرش سؤالى طرح نمایند.همه این امور به این معنى اشارت‏میکند که در برنامه امام(علیه السلام)دقت بسیار به کار رفته بود و مردم او را دوست‏میداشتند و او به مردم علاقمند بود و در امت نفوذى گسترده داشت و این امردر بسیارى از شهرها واکنش پدید آورده بود.از پاره‏اى از نصوص چنین‏استنباط میشود که رهبرى مردمى او فراتر از جهان اسلام و تقسیمات گروهى‏و قبیله‏اى بود.نه اینکه رهبرى گروهى را بر عهده داشت و رهبرى برخى رانداشت.بلکه اگر گروههاى جدیدى به اسلام میگرویدند،آنان نیز به رهبرى‏او معترف بودند و روحا با وى پیوند داشتند.با وجود این که کشت و کشتارنژادى و قبیله‏اى در مدت خلافت امویان بین قبیله‏«مضر»و«حمیر»شعله‏ور بود،با اینهمه مى‏بینم،اهل هر دو قبیله،یاران امام(علیه السلام)بودند.چندانکه شاعران‏رسمى شیعه از هر دو سوى مانند فرزدق تمیمى مغیرى و کمیت اسدى حمیرى‏در دوستى امام(علیه السلام)و اهل بیت اتفاق داشتند. این اندازه عاطفه توده‏اى و نفوذ وسیع،امام باقر(علیه السلام)را وارث کوششهاو فداکاریهائى کرده بود که در اعمال پیشوایان مرحله نخستین تجسم یافته بود.

آن کوششها و فداکاریها،به پیشوایان آن مرحله فرصت داد تا به بیان‏و ارائه چهار چوب تفصیلى و واضح تشیع پردازند.

امام(علیه السلام)نقطه گذارى را در حروف ابداع فرمود

گفتیم که وظیفه مهم امام(علیه السلام)درین مرحله،رویاروئى با توضیح تفصیلى‏چهار چوب تشیع بود و نشان دادن صفات ممیز و برجسته آن بوسیله توسعه ونشر مفاهیم مکتب از سطح محدود و اشخاص معدود به سطحى وسیعتر،تا توده‏مردم را از حیث چون و چند پرورش دهند و اسلام حقیقى را مجسم سازند وبراى همه شئون زندگانى چاره جوئى منطقى اسلامى بیندیشند.

از دو راه امکان داشت که امام باقر(علیه السلام)درین زمینه براى تحقق بخشیدن‏به وظایف تاریخى خود اقدام فرماید:

اول:راه گسترده آموزش از درون حوزه خود که آنرا به همین منظورتاسیس کرده بود. همچنین براى افزودن علما و طلاب علوم اسلامى و آموختن‏آداب آن،حوزه مزبور را بنا کرده بود.

امام باقر(علیه السلام)در عصر خود،در مورد علوم اسلامى،مرجع یگانه جهان‏اسلام بود و علماى عصر او در برابر وجود مقدسش(علیه السلام)،فروتنى مى‏نمودند (١) و این معنى اعترافى بود به مقام شامخ علمى او.

حوزه او براى صدها دانشمند و محدث که تربیت کرده بود پایگاهى بود.

جابر جعفى گوید:«ابو جعفر هفتاد هزار حدیث براى من روایت کرد».و محمد بن مسلم گوید: «هر مسئله که در نظرم دشوار مى‏نمود از ابو جعفر(علیه السلام)مى‏پرسیدم‏تا جائیکه سى هزار حدیث ازو سؤال کردم.» (٢)

ابن شهر آشوب از بقایاى اصحاب و تابعین برجسته و بزرگان و فقیهان‏اسلام بود.او از کسانى که از امام روایت کرده‏اند،عده‏اى بسیار را مى‏شمارد.

از صحابه،جابر بن عبد الله انصارى و از تابعین،جابر بن زید جعفى و کیسان‏سختیانى و از فقیهان،ابن مبارک و زهرى و اوزاعى و ابو حنیفه و مالک وشافعى و زیاد بن منذر و از مصنفان، طبرى و بلاذرى و سلامى و خطیب بغدادى‏در تاریخ نویسى.

دوم:از راه روبروئى امت با این چهار چوب.تقریبا در زندگى پیشوایان(علیه السلام)،نخستین بار بود که مفهوم تشیع به اعتبار اینکه عقیده گروهى آگاه است،تمرکز مى‏یافت و شکل روشن میگرفت و حدود آن عقیده مرزبندى میشد.تشیعى‏که در تفسیر اسلام،طریقى خاص داشت و ناچار باید در همه راه‏هاى جامعه‏اسلامى انتشار یابد.

امام(علیه السلام)شیعیان خود را با چنین سخنانى توصیف مى‏فرماید:

«همانا که شیعه ما،شیعه على،با دست و دل گشاده و از سرگشاده دستى‏و بى ریائى از ما طرفدارى میکنند و براى زنده نگاهداشتن دین،متحد و پشتیبان‏ما هستند.اگر خشمگین گردند،ستم نمیکنند و اگر خرسند باشند از اندازه نمى‏گذرند.براى آن کس که همسایه آنان باشد برکت دارند و با هر کس که با آنان‏مخالف باشد طریق مسالمت پیش میگیرند.»

در جاى دیگر مى‏فرماید:«شیعه ما اطاعت‏خدا میکنند».

اما در بعضى اوقات،مخالفان امام(علیه السلام)که رویاروى ایشان مى‏ایستادند،حالت مبارزه جوئى بخود میگرفتند و براى ذهنیات و افکار بیشتر مردم در این چهار چوب که امام بخاطر آن فعالیت میکرد و مردم بدان معتقد بودند،ارزشى‏قائل نمیشدند.

ازین رو بود که امام(علیه السلام)با کمال روشنى در سطح امت‏شعارهاى خودرا مطرح مى‏فرماید:

در روایتى آمده است که حضرت باقر(علیه السلام)همراه با حضرت صادق که‏همراه امام آمده بود،حج بیت الله به جاى آوردند.وقتى به مسجد الحرام رسیدند،هزاران کس در مسجد گرد آمدند. امام صادق(علیه السلام)با وجود حضور هشام بن‏عبد الملک،در محضر پدر بزرگوار خود ایستاد و مفهوم شیعه اهل بیت را باوضوح تمام براى حاضران به شرح باز گفت.او آشکارا و با بیانى روشن‏توضیح داد که شیعیان کسانى هستند که داراى این صفات و خصوصیاتند و آنان‏اصحاب روحانى و اجتماعى در جامعه مى‏باشند و وارثان حقیقى اهل بیتند.

این آشکارا گوئى و صراحت در سطح توده مردم و در حضور هشام بن‏عبد الملک،گزافه گوئى و یا ماجراجوئى نبود که امام حساب آنرا نکرده باشد،بلکه موافق برنامه‏اى بود که براى خواستهاى آن مرحله ضرورت داشت و درحقیقت توضیحى بود که مردم از پیشوایان(علیه السلام) میخواستند و مسلمانان آن راادراک میکردند و میدانستند که اینک مساله،همان مساله امام حسین(علیه السلام)نیست‏که با اخلاص براى حفظ اسلام جنگید و به شهادت رسید.بلکه مساله بالاترو بزرگتر ازین تصور بسیطى است که آنها دارند.مساله عبارت از هدف و عقیده‏و رهبرى و برنامه‏ریزى الهى بود که در وجود امام حسین(علیه السلام)تجلى یافته بودو اینک دوباره متجلى شده است.و بسا که در عصرهاى گوناگون و نسل‏هاى‏مختلف همچنان برقرار باشد و بروز کند.

این مساله،مساله‏اى بود که ناگزیر باید ملت را به آن توجه میداد و به‏شکلى واضح و تفصیلى و دربرگیرنده،به او مى‏فهماند تا او را عمیقا به حرکت‏درآورد و واقعیتى را که در آن زندگانى مى‏کنند دگرگون سازد. دلیل این مطلب چیزى ازین گویاتر نیست که امام باقر(علیه السلام)به خلیفه اموى‏وارد شد و خلیفه کوشید با استهزاء از امام(علیه السلام)پرسش کند و به او گفت:آیاتو فرزند ابو ترابى؟.و بعد سعى کرد او را خفیف گرداند.اما امام(علیه السلام)به این‏مسائل اهمیتى نداد بلکه در مجلس خلیفه به پاى ایستاد و خطابه‏اى ایراد فرمودتا رهبرى اهل بیت را توضیح دهد و مشروعیت آنان را در حکومت،آشکارابیان کند.امام با دعوت خود و چنین آشکارا سخن گفتن‏ها و از گذرگاه این‏برنامه وسیع،و با رویاروئى صریح با امت در هدفهاى واضح، روزگارى‏نوین را مجسم ساخت.

دشواریهایى که در راه برنامه امام(علیه السلام)روى داد

در آن هنگام،زندگانى عمومى اسلامى به طور کلى نزدیک بود به هدفى‏دیگر که مغایر عقیده امام بود منجر گردد.عصرى که عصر امام باقر(علیه السلام)با آن‏آغاز گردید،آغازى نو بود که انحراف سیاسى در شکل هدف فکرى در آن‏خود نمائى میکرد و آن هدف فکرى،امتداد آن انحراف سیاسى بود که در مرحله‏نخستین از کارهاى پیشوایان(علیه السلام)از آن سخن گفتیم.

انحراف سیاسى که پیشوایان مرحله نخستین با آن همزمان بودند،تحول‏یافت و در خلال این مدت یعنى در مدت هشتاد سال،یک هدف فکرى و عقیدتى‏ایجاد شده بود که با هدف و عقیده امام اختلاف داشت و از قرار ذیل بود:

١-این هدف و عقیدت به مرجعیت صحابه که از مهاجران و انصار وتابعین بودند واگذار شده بود و خود این مراجع میدانستند که رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله) به فرمان حق تعالى،امام على(علیه السلام)را به مرجعیت‏سیاسى و فکرى برگزید به‏این اعتبار که عمق وجود شخص امام على(علیه السلام)در موجودیت دعوت مایه گرفته‏و بمثابه ستون دعوت اسلامى بود و پس از امام على(علیه السلام)نیز جانشینان اوشایسته این مقام بودند.خود مردم بخوبى میدانستند که پس از رحلت نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله)،وقتى در سقیفه اجتماع کردند،این مرجعیت از امام على سلب شد.

٢-اما مرجعیت فکرى به عنوان مرجعیت رسمى بى مددگار معطل مانده‏بود و درین مورد برنامه‏اى روشن موجود نبود تا این خلاء را پر سازد و این‏امر در عهد ابوبکر و عمر و عثمان روى داد که خلفاى سه گانه ضرورت مراجعه‏کردن به امام على(علیه السلام)و ارزش اعانت او را براى حل مشکلاتى که کار آنان‏را دشوار مى‏نمود،احساس کردند.گرچه میکوشیدند از مراجعه به آن امام(علیه السلام)خود دارى کنند (٣) .

پس از پایان عصر صحابه،عصر تابعین آغاز گردید و رفته رفته نزدیک بودتا عصر جدید یعنى تابعین تابعین نیز آغاز شود.

در آن عصر،دولت اسلامى و جامعه اسلامى با مسائلى روبرو شد که‏بصورتى جدید،گرفتار این خلاء فکرى و سیاسى بود.

علت این احساس عوامل زیر بود:

الف-تابعین تابعین که از ابناى عصر بودند از مصادر اسلام محسوب‏مى‏شدند و از کتاب و سنت دور افتاده بودند و بواسطه بعد زمان از عهد نبى‏اکرم(صلّى الله علیه وآله)،جدا شده بودند.آن نسل از زمان و شرایط و مناسبات کتاب وسنت نبوى دور افتاده بود و ازین روى روزى بر آمد که در قرآن،معضلاتى مشاهده‏کردند که معلول دورى از زمان رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)بود.

ب-آنان اعتقاد داشتند که پیامبر خدا(صلّى الله علیه وآله)هیچکس را به منظور اداره‏مکتب رسالت تربیت نفرموده و هیچکس را آماده مرجعیت فکرى و سیاسى‏نکرده است و آموزش خاص عقیدتى درباره کسى منظور نداشته است بلکه،همه آنچه رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)انجام داد-به نظر آنان-تنها این بود که رهبرى‏دعوت را به امت واگذاشت و مهاجر و انصار را ضمیمه یکدیگر فرمود تا پس از او دعوت را رهبرى کنند.

ج-زان پس که حیات اسلامى گسترش یافت و از راه پیروزى نظامى به‏دسته‏ها و سرزمینها و دولتها پیوست،رویدادهاى گوناگون و شرایط و گروههابوجود آمد و افکار درهم ریخته و پیچیدگیهایى که هرگز پیش بینى نمى‏شد پیش‏آمد و براى نصوص تشریعى مفقود شده که از رسول اکرم نقل میکردند،راه‏حلى وجود نداشت،پس ناچار این نیاز پدید آمد که به غیر از کتاب و سنت،به دلایل و وسایل دیگر از قبیل استحسان و قیاس و غیر آن از انواع[ادله]اجتهاد که ملکه مجتهد است رجوع کنند.این امر باعث گردید که ذوق واخلاقیات شخصى وارد قانونگذارى شود (٤) .

این سه وسیله مسلمانان را واداشت که با ضرورت جستجو درباره یک‏منشاء فکرى که با آن شرایط و اوضاع و احوال جدید هماهنگ باشد،پى ببرند،زیرا در بسیارى از مسائل نصى وجود نداشت و ناچار باید راه حلى براى‏آن مى‏جستند.شهرستانى درین مورد گوید:«ما بطور قطع میدانیم که حوادث‏و وقایع در عبادات و رفتار و کردار چندان است که به شمار در نمى‏آید و حدو حصرى ندارد و به طور قطع میدانیم که در همه رویدادها نصى موجود نیست‏وقتى نصوص محدود باشد،امر نا محدود را ضبط نمیکند،پس اجتهاد و قیاس‏لازم الاتباع و معتبر است چندان که براى هر رویدادى اجتهادى است‏» (٥) .

در چنین موقعیتهائى امکان نداشت که بتوانند این مرجعیت فکرى را قبول‏داشته باشند و به این اعتبار که مرجعیت فکرى به رهبرى سیاسى منتهى میشودآن را به اهل بیت مستند بدانند و اگر مرجعیت فکرى را به اهل بیت مى‏دادند،برنده‏ترین سلاح را به آنان تقدیم مى‏کردند که به آنان امکان میداد که به آسانى‏به مرجعیت‏سیاسى دست‏یابند.

ازینرو در این عصر آغاز فعالیتهایى را مى‏بینیم و توسعه و گسترش مدارسى‏را ملاحظه میکنیم که گاهى به‏«راى‏»تکیه میکنند و گاهى به قیاس و استحسان‏و گاه به مصالح مرسله و عرف جریانهاى پیش آمد که ظهور آنها با خط مرجعیت‏اهل بیت(علیه السلام)اختلاف داشت و اشکارا نشان میداد که این پدیده در جامعه اسلامى‏بسى اوج گرفته و ریشه دوانیده است.اهل بیت(علیه السلام) بر عهده گرفتند که آن ادعاها را پاسخ گویند و تکذیب کنند.و به علت پاسخگوئى به این خطوط فکرى،خصوصیات مذهبشان را که داراى مرکزیت و قدرت است تاکید کنند.

ابن جمیع میگوید:به جعفر بن محمد وارد شدم،ابن ابى لیلى و ابو حنیفه‏نیز با من بودند.او به ابن ابى لیلى گفت:این مرد کیست؟جواب داد:

او مردى است که در دین بینا و با نفوذ است.امام(علیه السلام)فرمود:شاید به راى‏خود قیاس میکند؟ سپس رو به ابو حنیفه کرد و فرمود:اى نعمان،پدرم ازجدم روایت کرد که رسول خدا(صلّى الله علیه وآله) فرمود:نخستین کس که امر دین را به راى‏خود قیاس کرد،ابلیس بود که خداى تعالى به او فرمان داد:به آدم سجده‏بر!و او گفت:من ازو بهترم.مرا از آتش آفریدى و او را از خاک.پس‏هر کس که دین را با راى خود قیاس کند حق تعالى روز قیامت،او را با ابلیس‏قرین سازد.زیرا،او شیطان را بقیاس پیروى کرده است‏».

سپس امام جعفر(علیه السلام)آنگونه که در روایت ابن شبرمه آمده است به اوگفت:آیا قتل نفس گناهى بزرگتر است‏یا زنا؟ گفت:قتل نفس.

امام(علیه السلام)فرمود:خدایتعالى در قتل نفس دو گواه مى‏پذیرد اما در زناچهار شاهد باید.

سپس پرسید:نماز بزرگتر است‏یا روزه؟

گفت:نماز.

امام(علیه السلام)فرمود:چه گوئى در مورد حایض که روزه را قضا میکند و نمازرا قضا نمى‏کند.واى بر تو،چگونه قیاس میکنى؟از خداى بترس و دین را باراى خود قیاس مکن (٦) .

این نبردى که اهل بیت(علیه السلام)وارد آن شدند،از شدت تاثیر اهل راى‏کاست.چنانکه براى پیدا شدن مکاتبى که در راه و خط مخالف آن بود،ایجادآمادگى کرد و مدرسه حدیث بوجود آمد که براى حفظ احادیث و سنت و آثارو فتاوى صحابه و تابعین کوشید و براى تقویت آن به تبلیغ آغازید و در عین حال‏از اهل راى بد مى‏گفتند و در مقابل دستاورد اهل راى که در اخذ به راى و روى‏گردانیدان از احادیث تند روى داشتند،عکس العملى محسوب میگردید.

اهل بیت(علیه السلام)بر ضد اهل راى ایستادگى کردند و درین کار به شعار معروفشان‏تمسک مى‏جستند که میگفت:«همانا که دین خدا با عقول سنجیده نمیشود».

چه،این مکتب اهل راى به راهى مى‏رفت که تشریع اسلامى را تحلیل مى‏بردو نابود مى‏کرد و در مرحله بعد،خاصیت و صلابت و اصالت اسلامى تشریع راکه از ویژگیهاى قانونگذارى است از دست میداد و در اثنائى که اهل حدیث‏با جمود شریعت روبرو میگردید و معناى ظاهر نصوص اتخاذ مى‏شد،خاصیت‏نرمش و قابلیت تطبیق با شرایط گوناگون اجتماعى از کف مى‏رفت (٧) .

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- منظور این است که مکتب تشیع را همگانى کرده و از جهت علمى و عملى توسعه‏بخشید چنان که فراگیرى آن بر هر فردى سهل و پیروى از آن بر هر کس که داراى فرهنگ‏اسلامى و عقل مذهبى باشد،پذیرفتنى بود.

٢- مراة الجنان.

٣- بحث در ولایت-صدر.

٤- بحث در ولایت.

٥- سلم الوصول ص ٢٩٥.

٦- اصول عمومى فقه،ص ٣٢٩ نقل از حلیة الاولیاء،ج ٣ ص ١٩٧.

٧- اجتهاد و تقلید از مقدمه محمد مهدى اصفى ص ١٧-١٨.

امام ششم جعفر بن محمد صادق(علیه السلام) امام ششم جعفر بن محمد صادق(علیه السلام)

براى اینکه عوامل مستقیم و غیر مستقیم روش امام صادق(علیه السلام)را دربرنامه ریزى معلوم کنیم و طریقه او را در کار دعوت ادراک نمائیم،بر ما است‏که-و لو به شکل کلى-به شرایط و اوضاع اجتماعى عمومى امت در عصراو احاطه یابیم و واقعیت‏حکام را در آن روزگار بدانیم و موقعیت امام(علیه السلام) را در صورت خاص بشناسیم و موضعى را که در آن برنامه ریزى میکرد درک‏کنیم و از خلال این وضع اجتماعى و درگیریها و مشکلات که ابعاد حرکات‏امام(علیه السلام)را به ما ارائه میدهد و کارهاى او را بیان میکند،آگاهانه تاریخ‏او را استنباط کنیم و حکمتى که وراى انتخاب راه او وجود داشته و روشى‏مخصوص را برگزیده است بیابیم.

امت اسلام در عصر امام صادق(علیه السلام)

امت در مظاهر فساد و دورى فکرى و عقیدتى در حیات اسلامى‏غوطه ور بود و امام(علیه السلام)در همه زمینه‏هاى زندگانى سیاسى و اجتماعى واخلاقى و غیره،این مساله را بیان میفرمود. پس، از دیدگاه نظرى و عملى در افکار و روش مردم،عقیده‏اى واضح‏و داراى خطوط کلى وجود نداشت و آن نتیجه گسترش عباسیان جدید بودکه مردم را در فساد و تباهى غرق کرده بودند و این کار با تزویر و از طریق‏جعل حدیث و فتاوى به راى بود.آنان در قوانین اسلامى عناصر بیگانه ازمصادر تشریعى مانند قیاس و استحسان...را داخل کرده و به این طریق آنرامحو نموده بودند و خصوصیت و اصالت اسلامى تشریع را از میان برده بودند.

کوششهاى زمامداران،غالیان و صوفیان را دلیر کرده بود...و نتیجه این شدکه حرکات غریب به ظهور مى‏پیوست و مبادى فاسد پدید مى‏آمد و براى امت،اوضاع عمومى و شرایطى را آماده ساخت و آنرا در زمان امام(علیه السلام)در همه جاپراکند تا جائى که براى اسلام تشریعى و عقیدتى خطرى عظیم گردید.به علاوه‏در داخل امت کشمکشهاى سیاسى و مذهبى شدید پیدا شد بطوریکه امت فرصت‏نمى‏یافت تا واقعیت اسلام را دریابد یا آنرا زنده نگاه دارد.

پس،امام صادق(علیه السلام)ناچار بود با همه آن تناقضات و امواج منحرف‏و مخالف که امت در شرایط و اوضاع آن میزیست و هستى اسلام را تهدیدمیکرد روبرو گردد.

امام(علیه السلام)با دو گونه انحراف مواجه بود:انحراف در سطح سیاسى که‏در هیات حاکمه و دولت وقت مجسم شده بود و انحراف خطرناکى که درامت و نادانى او از واقعیت مکتب بود.

اینک پرسش ما اینست که امام ما(علیه السلام)چگونه برنامه‏اى تعیین کرد و چگونه‏همه آن اوضاع و شرایط را که بکمال پیچیدگى رسیده بود درمان فرمود؟ در حالیکه فرمانروایان روزگار،شدیدا مراقب او بودند و با دقت بسیار او را تعقیب میکردند.

اختیار و برنامه ریزى

زان پس که امام(علیه السلام)واقعیت امت را از لحاظ فکرى و عملى فهمید وشرایط سیاسى و محیط را دانست و واقعیت‏سیاسى را که امت در آن میزیست‏و قدرت و امکانات او را که میتوانست با آن روبرو شود و مبارزه سیاسى‏را آغاز کند،شناخت،قیام به شمشیر و پیروزى مسلحانه و فورى را براى‏بر پا داشتن حکومت اسلامى کافى ندید.چه،بر پاى داشتن حکومت و نفوذ آن‏در امت،به مجرد آماده کردن قوا براى حمله نظامى وابسته نبود.بلکه پیش‏از آن بایستى سپاهى عقیدتى تهیه میشد که به امام و عصمت او ایمان مطلق‏داشته باشد و هدفهاى بزرگ او را ادراک کند و در زمینه حکومت،از برنامه اوپشتیبانى کرده و دست آوردهائى را که براى امت‏حاصل میگردید پاسبانى‏نماید (١) .

گفتگوى امام صادق(علیه السلام)با یکى از اصحاب خود مضمون گفته ما راآشکار میسازد.

از سدیر صیرفى روایت است که گفت:«بر امام(علیه السلام)وارد شدم و گفتم‏خداى را چه نشسته‏اى.

گفت:اى سدیر چه اتفاق افتاده است؟

گفتم:از فراوانى دوستان و شیعیان و یارانت‏سخن میگویم.

گفت:فکر میکنى چند تن باشند؟

گفتم:یکصد هزار.

گفت:یکصد هزار؟

گفتم:آرى و شاید دویست هزار.

گفت:دویست هزار؟

گفتم:آرى و شاید نیمى از جهان.

صیرفى سخن را چنین ادامه داد که:آنگاه خاموش گردید.و چون‏همراه با صیرفى به سوى‏«ینبع‏»رفتند و امام(علیه السلام)به گله بزها نگریست او راگفت:اى سریر،اگر شیعیان ما به تعداد این بزها رسیده بودند بر جاى‏نمى‏نشستم (٢) ».

از این احادیث چنین نتیجه میگیریم که امام(علیه السلام)به این امر ایمان داشت‏که تنها در دست گرفتن حکومت کافى نیست و مادام که حکومت از طرف‏پایگاههاى آگاه مردمى،پشتیبانى نشود،برنامه دگرگونسازى و اصلاح‏اسلامى محقق نمیگردد.نیز باید پایگاههاى مزبور، هدفهاى آن حکومت‏را بدانند و به نظریه‏هاى آن ایمان داشته باشند و در راه پشتیبانى آن گام بردارندو موضعهاى آن حکومت را براى توده‏هاى مردم تفسیر کنند و در مقابل‏گردبادهاى حوادث پایدارى و ایستادگى به خرج دهند.در برابر این واقعیت،ناچار باید برنامه‏اى سریع تنظیم کرد که دو هدف را تعقیب کند.

اول-عمل به منظور بنیاد کردن این پایگاههاى مردمى و تسلط بر آن‏و تنظیم روشهاى عملى آن وقتى که با انحراف روبرو گردند و«توده رابطى که‏داراى روشهاى مخصوص در نظام کار باشد»براى آن ایجاد کنند.بنابر این،بناى پایگاه مردمى متین و استوار که داراى روشهاى منظمى باشد،پایگاهى‏است که براى امام و براى نهضت این جهانى بمنظور در دست گرفتن حکومت،صالح باشد.

دوم-عمل به این منظور که وجدان امت اسلامى و اراده او را به جنبش‏درآورد و ضمیر اسلامى و اراده اسلامى را به درجه‏اى حفظ کند که امت رادر برابر تنازل مطلق از شخصیت و کرامت او در مقابل زمامداران منحرف محفوظ نگاه دارد.این مطلب را به تفصیل بیان خواهیم کرد.

«امام(علیه السلام)از عهده‏دار شدن قیام مسلحانه بصورت مستقیم بر ضدفرمانروایان منحرف دورى جست.این عمل تعبیرى از اختلاف در شکل عمل‏سیاسى بود که مرز آن را شرایط اجتماعى تعیین میکرد و نیز عبارت بود ازادراک عمیق از طبیعت دگرگونسازى و چگونگى محقق گردانیدن آن‏». (٣)

از گفتگوى امام صادق در مى‏یابیم که اگر امام مى‏توانست به یارى دهندگان‏و به قدرتى تکیه کند که پس از عمل مسلحانه هدفهاى اسلام را تحقق بخشد،پیوسته آمادگى داشت که به قیام مسلحانه دست زند.اما اوضاع و احوال وشرایط زمان مجال نمیداد که امام(علیه السلام)حتى اندیشه این موضوع را در سربپروراند که با سیاست‏حاکم روز وارد کشمکش گردد زیرا این کار، امرى بودکه اگر هم قطعا با شکست روبرو نمى‏شد،باز هم نتایج آن تضمین شده نبود.

به عبارت دیگر،با آن شرایط موجود اگر هم شکست نمى‏خورد،نتیجه مثبت‏قیام،مسلم نبود.

ازینرو امام(علیه السلام)از پذیرفتن آن خوددارى کرد و درین صدد بر نیامد که‏با قوه نظامى،واژگون ساختن حکومت را هدف خود قرار دهد،لذا با پیشنهادحمله نظامى که هدف آن واژگون ساختن حکومت بود مخالفت ورزید و ماازین موضوع به تفصیل سخن خواهیم گفت.

بهر حال بنا به آنچه که گفتیم،راى امام(علیه السلام)این بود که از نظر شخصى ودر صورت کلى از عهده‏دار شدن مبارزه جوئى سیاسى منصرف گردد تا در داخل‏امت دست به سازماندهى زند و پایگاههاى مردمى آگاه را در آنجا بنیاد گذاردتا براى انتشار افکار خود و پراکندن مقدمات افکار خویش،ابزار تنظیمى‏داشته باشد و بتواند نیروى فکرى مردم را آماده سازد و پیشتازان با ایمان فراهم آورد تا براى اقامه حکم الهى در روى زمین،یا دست کم بمنظور ابقاى‏اساسهاى نظرى که نمودارهاى آن نزد امت محفوظ بود با قناعت و ایمان‏حرکت کند و راه را ادامه دهد. یا به عبارت دیگر،براى اینکه پایگاههاى‏مردمى خود را بسازد و به سازماندهى آگاهانه عمل کند تا آن پایگاهها براى‏نشر افکار او و آماده کردن قدرت فکرى،با خشنودى و رضا،حکومت الهى‏را در روى زمین تشکیل دهد و راه امام را بپوید تا حکومت‏«الله‏»بر قرار شودیا دست کم عقاید نظرى و نمودارهاى آن نزد امت محفوظ بماند.براى امام‏اهمیتى نداشت که موفق نشود که درین زمینه نتیجه کوشش خود را مشاهده کند.

همانا نیاکان او در عمل،به امت مژده داده بودند که روزى از روزها دولت‏آنان ظاهر خواهد شد.اما در صورتى که اصول نظریه اسلام نزد امت محفوظمانده باشد.جامعه امام(علیه السلام)در برنامه ریزى اصلاحى خود براى بنا سازى‏جامعه اسلامى با دو دشوارى اساسى روبرو گردید و بر او بود تا آن دو را دوموضع مهم به حساب آورد:

١-واقعیت فاسد و وضع اجتماعى و اخلاقى بى‏بند و بار که واقعیت‏اسلام و تشریعات آن را به عقب مانده‏گى گرفتار کرده بود که خطرناک مى‏نمود.

چنانکه مثلا همه مقدمات ویرانى در شکل جنبشهاى فکرى از قبیل جنبش زندیقان‏با فعالیت و سرعت به حرکت در آمده بود.

«بنى عباس زندیقان را پیرامون خود گرد آورده بودند و آنان را نپراکندندمگر بعدها...» (٤) «بسیارى از دعوتهاى کفر آمیز به نام مانوى و مزدکى و خرمى‏و زردشتى به سرعت صورت میگرفت‏» (٥) .

٢-مراقبت‏شدیدى که در پیرامون امام(علیه السلام)در جریان بود و فشار وشکنجه و تعقیب نسبت به اصحاب و بستگان و طرفداران و پیروان جنبش او(علیه السلام).

ابوالفرج اصفهانى (٦) کتابى ویژه تدوین کرد که همه ماجراها را که ازرنج و عقوبت توصیف ناپذیر بر آنان رفته بود در آن کتاب بیان کرده و کوشش‏آنان را به منظور تار و مار کردن یاران امام(علیه السلام)و متوقف ساختن فعالیت‏حرکت امام(علیه السلام)شرح داده است.

ثمره این کوشش که از طرف آنان اعمال گردید.پدید آمدن اندیشه‏هاى‏مختلف و گفتگوهاى گوناگون بین شیعیان بود و براى امام صادق(علیه السلام)هیچ‏مجالى بدست نیامد تا صفوف شیعه و عقاید گوناگون مذهبى را که در بین آنان‏حاصل آمده بود متحد کند زیرا تماس با آنان دشوار بود و حکومت درباره‏شیعیان بسى سختگیرى میکرد و در خشونت افراط نشان میداد و به آنان عذابهاى‏شدید مى‏رسانید. (٧)

عناصر رستگارى جنبش

پیش از آنکه در روشهاى عملى امام(علیه السلام)سخن بگوئیم مى‏خواهیم علل‏پیروزى و نجات جنبش او را بشناسیم و شرایطى را که در عصر او پا گرفته‏بود بدانیم.جنبش امام(علیه السلام)در برنامه ریزى و هدف نهائى بر دو حقیقت که‏اینک شرح میدهیم استوار بود:

نخست:بنیاد افکندن پایگاههاى مردمى و تمرکز دادن بناى داخلى آن‏و نظارت در حدود رابطه مخصوص ایشان و پیروان او چندانکه بتواند آنراپایگاه مرکزى قرار دهد و از خلال آن، پایگاه مزبور را تا داخل صفوف امت‏ادامه بخشد و آنرا در پیرامون آن و در آن زمینه انتشار دهد و به عنوان تحقق‏بخشیدن به بزرگترین هدف که امام(علیه السلام)به ظاهر آن عمل میکرد،در مجراى افکار تاثیر بگذارد (٨) .

دوم:به دست آوردن اطمینان و اعتماد امت به جنبش او(علیه السلام)«پس‏دعوت-هر دعوتى که باشد-تا وقتى طرفدار نیازها و خواستهاى توده مردم‏نباشد و آرزوهاى آنان را بیان نکند لا محاله گذرگاه آن شکست است‏».

اگر دعوت،تعبیرى از آرزوها و امیدهاى ملت نباشد بى تردید به شکست‏منتهى میگردد.

از طرف دیگر،در پى دعوتى رفتن،هر چند هدف بزرگ و والائى باشد،راهى به توفیق ندارد مگر اینکه از سوى مردم پشتیبانى شود و معلوم آید که‏مردم در پى آنند و پیروزش مى‏گردانند.

از این رو است که مى‏بینیم دعوت عباسیان موفق گردید زیرا از شعار«الرضا من اهل البیت‏»استفاده ماکلیاولى کردند. (٩)

پس،بنیاد کردن پایه‏هاى مردمى و به دست آوردن اطمینان امت دو شرط‏اساسى بود براى افزودن به حمایت از فعالیت امام(علیه السلام)و دور نگاهداشتن‏جنبش او از کوششها و احتمالاتى که در برگیرنده امور غیر اصیل بود و به نفع‏حکومت تمام میشد.خلاصه،حمایت امت،مجالى براى نفوذ عباسیان و غیرعباسیان باقى نمیگذاشت.

بر اساس این دو حقیقت،امام(علیه السلام)به دو شکل فعالیت مبادرت فرمود:

اول:فعالیتهاى جنبشى.و منظور ما از آن،رابطه‏هاى هماهنگ با قواى‏امت-قواى خارجى-است و این معنى در دو زمینه قابل عمل بود:

الف:توجیه کردن عواطف امت با برنامه اهل بیت.

ب:کوشیدن به این منظور که به ملت،قدرت معنوى داده شود تا ازنظر آگاهى به سطحى برسد که هدف اسلام ایجاب میکند.

دوم:کارهاى زیر بنائى که شامل پایگاههاى مردمى و گوناگون و آگاه‏بود که مسئولیتهاى آن پایگاهها را بر عهده گیرد و با امام در زمینه‏هاى نظارت‏و عمل منظم و اجراء رابطه داشته باشد.«بر این پایه،برخى از نصوص مروى‏از امام(علیه السلام)در باب تعلیم و آموزش روشهاى خود براى مردمى که امام بر آنهانظارت داشت عملى میگردد.روشهاى مزبور نسبت به وضع شیعیان و مشکلاتى‏که با آن روبرو بودند و اوضاع اجتماعى‏شان را محدود میکرد،گوناگون بود».

ازین روى نمى‏توان کارهاى امام را از امور جنبشى و زیر بنائى یا سازماندهى‏او در داخل پایگاههاى مردمى یا گروههائى که با او ارتباط داشتند جدا کرد.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- دائرة المعارف-دوران پیشوایان-از صدر.

٢- کافى کلینى.ج ٢ ص ٢٤٢.

٣- بحث در ولایت از صدر.

٤- دولت عربى ازولهاوزن،ص ٤٨٩.

٥- ریشه‏هاى تاریخى شعوبیه،ص ٤١.

٦- مقاتل الطالبین از اصفهانى.

٧- عقاید زیدیه نقل از زندگى امام موسى الکاظم از قریشى.

٨- مجله نجف،نقش امام صادق(علیه السلام)از عدنان البکاء.

٩- جنبشهاى سرى،ص ٦١.

امام صادق در برنامه اصلاحى امام صادق در برنامه اصلاحى

امام(علیه السلام)عمل دگرگونسازى و اصلاحى خود را به دو شکل از شکلهاى‏عمل بطور مستقیم انجام مى‏داد:

١-فعالیت و کوشش که شامل روابط هماهنگى و امکانهاى امت بود.

فعالیت وى(علیه السلام)آشکارا بود،چه انتقال قدرت که پس از زوال حکومت بنى امیه‏مستقیما روى داده بود،امام را از خشم و حمله فرمانروایان و مراقبت‏شدیدآنان در امنگاه نگاه داشت،نیز روى آوردن مسلمانان به فقیهان و دانشمندان‏براى شناختن قانون اسلامى در حل مشکلات فردى و اجتماعى آنان،امام را ازفشارهاى دولت مصون میداشت.

این عوامل و جز آن،به امام(علیه السلام)یارى میکرد تا کار خود را با روش‏علنى و ظاهرى ادامه دهد بى آنکه فعالیت آشکار خود را با عمل سیاسى بى پرده‏همراه کند.بلکه،امام(علیه السلام)فعالیت و کوشش خود را با مساعى عملى سخت‏کوشانه آغاز و حوزه فکرى و ثمر بخش خویش را که بزرگان فقها و متفکران‏عظیم از آن بیرون آمدند،در صفوف امت،افتتاح کرد،و پس از او، ازشاگردان مکتب ایشان،ثروتى فرهنگى براى امت بر جاى ماند.

بعضى از شاگردان نامى آن بزرگوار عبارت بودند از:«هشام بن حکم‏» و«مؤمن الطاق‏»و«محمد بن مسلم‏»و«زرارة بن اعین‏»و غیر آنان که‏جانشین وى گردیدند.

«حرکت علمى او آن سان گسترش یافت که سراسر مناطق اسلامى رادر برگرفت‏» (١) و«مردم از علم او چیزها میگفتند و شهرت او در همه شهرهاپیچیده بود» (٢) .

جاحظ در مورد امام گوید:«امام صادق(علیه السلام)چشمه‏هاى دانش و حکمت‏را در روى زمین شکافت و براى مردم درهایى از دانش گشود که پیش ازومعهود نبود و جهان از دانش وى سرشار گردید». (٣)

هدف امام در پشت روش علنى او و ظهور فعالیت علمى و فکرى او،چاره جهل امت از جهت عقیده به مکتب و نظام آن بود،و ایستادگى در برابرامواج کفرآمیز و شبهه‏هاى گمراه کننده آن و حل مشکلهائى که از تاثیر انحراف‏ناشى شده بود.فعالیتهاى امام در زمینه علمى بود و با دو روش تحقق یافت.

روش ویرانگرى این روش در ایستادگى قاطعانه‏اى بود در برابر شبهه‏هاى‏غرض آلود در عقاید و نظریات دینى که از لحاظ اغراض سیاسى به منظور از بین‏بردن روح حقیقى اسلام و کشتن آن در توده‏هاى مردم،عمل میشد.روش‏ایشان در این ویرانگرى پى آمد اعمال زیر بود:

مقابله با امواج ناشناخته و فاسد که اوضاع سیاسى فاسد عهد امویان وعباسیان آنرا به وجود آورده بود و از طرفى معلول کشمکشهاى مذهبى و قبیله‏اى‏و قومى در دو دوره فوق الذکر بود. و از طرفى دیگر در نتیجه فکر بیگانگان،از راه ترجمه کتابهاى یونانى و فارسى و هندى از جهت پدید آمدن گروههاى خطرناک منجمله گروههاى‏«غلات‏»و«زندیقان‏»و«جاعلان حدیث‏»و«اهل راى و متصوفه‏»،زمینه‏هاى مساعد براى رشد انحراف حاصل کرد.

امام صادق(علیه السلام)در برابر آنها ایستادگى فرمود و در سطح علمى،با همه‏مشاجره و مباحثه کرد و خط افکارشان را براى ملت اسلام افشا نمود (٤) .

روش بنیادى

این روش با کوشش علمى و فکرى خستگى ناپذیر در زمینه‏هاى فکرى‏اسلامى و تعمیق مبادى و احکام آن شکل گرفت.اقدام مستقیم امام(علیه السلام)ازین‏جنبه به شکل زیر خلاصه میگردد.

-مفاهیم عقیدتى و احکام شریعت را منتشر ساخت و آگاهى علمى راپراکند و توده‏هاى عظیم دانشمندان را به منظور بر پاى داشتن آموزش مسلمانان‏مجهز کرد.

امام در عصر خود بزرگترین آموزشگاه اسلامى را گشود و یثرب را که‏سراى هجرت بود و مهبط وحى،مرکز آموزشگاه خود قرار داد و مسجدپیامبر(صلّى الله علیه وآله)را محل تدریس خویش کرد، بطوریکه همه فنون در آن تدریس‏مى‏شد. (٥)

از جمله شاگردان آن امام بزرگوار(علیه السلام)،پیشوایان مذاهب معروف اسلام‏مانند«مالک بن انس‏»و«سفیان ثورى‏»و«ابن عینیه‏»و«ابو حنیفه‏»و از قبیل‏«محمد بن حسن شیبانى‏»و«یحیى بن سعید»و غیر از آنان از دانشمندان و محدثان‏و فقیهان مانند«ایوب سجستانى‏»و«شعبة بن حجاج‏»و«عبد الملک بن جریح‏» و دیگران بودند (٦) .

مجموع شاگردان امام(علیه السلام)بالغ بر چهار هزار تن بود (٧) .

-او باب علم را در فلسفه و علم کلام و ریاضیات و شیمى گشود.«مفضل‏بن عمرو»و«مؤمن الطاق‏»و«هشام بن حکم‏»و«هشام بن سالم‏»در فلسفه وعلم کلام تخصص داشتند و«جابر بن حیان‏»در ریاضیات و شیمى،و«زرارة‏»

و«محمد بن مسلم‏»و«جمیل بن دراج‏»و«حمران بن اعین‏»و«ابى بصیر»و«عبد الله بن سنان‏»در فقه و اصول و تفسیر متخصص بودند (٨) .

-براى اصول و فقه قواعدى وضع فرمود تا شاگردان خود را با ملکه‏اجتهاد و استنباط آشنا و تربیت کند و از جمله قواعد اصولى که حضرتش بنانهاد قاعده‏«برائت‏»و«تمییز»و«استصحاب‏»است و از قواعد فقهى، قاعده‏«فراغ‏»و«تجاوز»و«ید»و«ضمان‏» (٩)

هدف امام ازین کار سه امر مهم بود:

الف-یکى این بود که براى تشریع اسلامى قاعده‏اى استوار بنا کند وبراى عقیده اسلامى تمرکزى نیرومند ایجاد نماید و استمرار و بقاى اسلام رادر میان امواج گوناگون تضمین فرماید.

ب-مفاهیم خطا و احادیث جعلى را اصلاح کند.

ج-براى مرجعیت‏خود از جنبه علمى و فقهى تمرکز و توضیح دهد وامامت‏خود را ازین جنبه فریضه سازد.آن سان که بزرگان علماى سایر مذاهب‏اسلامى جز اعتراف به برترى و مرجعیت او(علیه السلام)کارى نتوانند کرد و مانند اعتراف‏ابو حنیفه بر این امر که گفت:«فقیه‏تر از جعفر بن محمد ندیده‏ام و این وقتى بودکه منصور خلیفه به من گفت:اى ابو حنیفه،مردم،شیفته جعفر بن محمد شده‏اند،مسائل دشوار تهیه کن تا ازو بپرسى.من چهل مساله براى پرسش ازو آماده کردم و ابو جعفر منصور فرستاده‏اى به سوى من فرستاد تا بر او وارد شدم وجعفر بن محمد بر طرف راست او نشسته بود.وقتى به او(علیه السلام)چشم انداختم‏از هیبت وى احساسى به من دست داد که از ابو جعفر منصور چنان احساسى‏بمن دست نمیداد.سلام گفتم و اشارت کرد که بنشینم.سپس بمن گفت اى‏ابو حنیفه مسائل خود را در محضر ابو عبد الله مطرح کن.سپس مسائل خود رادر او مطرح کردم.ایشان پاسخ مرا میگفت و بدنبال آن مى‏فرمود:شما چنین‏میگوئید و اهل مدینه چنان میگویند و ما چنین گوئیم.بسا که آنان از ماپیروى کنند و بسا که از آن دسته پیروى کنند و بسا که با ما مخالفت ورزند.

بالاخره چهل مساله را گفتم و او یک مساله را بى جواب نگذاشت.ابو حنیفه‏ادامه داد:آگاه ترین مردم کسى است که به اختلاف مردم دانشمندترین مردم‏باشد.» (١٠)

واضح است که اگر فعالیتهاى علمى امام(علیه السلام)در سطح معارف و در حدى‏که از آن سخن گفتیم نبود،به امامت او اعتراف نمیکردند (١١) .

امام صادق(علیه السلام)با هر دو روش خود یعنى بنیاد گذاردن و ویرانگرى،براى تثبیت دعوت اسلامى محیطى مناسب بوجود آورد و امکان نبرد به آن‏داد تا به سایر مراحل عمل منتقل گردد،و بسا که در روش و شکل آنها اختلاف‏وجود داشت.

اما کارهاى بنیادى او(علیه السلام)مشتمل بر فعالیتهاى ایشان براى دگرگون‏سازى محیط تحت نظارت،و رعایت او نسبت به توده‏اى که به او ارتباطداشت،و نظم دادن به آن فعالیتها بود. شکل کار صورت سرى داشت که دراصطلاح فقهى به آن‏«تقیه‏»گویند.

امام(علیه السلام)میخواست،پس از آنکه وضع اجتماعى آن سان که او احساس مى‏فرمود،اجازه ایستادگى و نرمش و تقیه دهد،با عمل سرى یا تقیه در مقابل‏مقاومت دشمنان-تا وقتى که آنچه موجب قوام مرحله دعوت بود کمال یابد،-دعوت خود را تضمین و پشتیبانى کند.یعنى عمل را با پنهانکارى ادامه دهدو همانا که اعمال و فعالیتهاى بنیانى او(علیه السلام)در درجه نخستین، مسائل حوزه‏شیعه با ملاحظه ارتباطى که با امام داشتند بود.

از موجودیت‏شیعه پشتیبانى میشد و به آگاهى‏شان افزوده میگشت و باهر اسلوبى که مایه پایدارى آنان و وصول شان به مدارج عالى تا سطح نیازاسلامى بود به آنان مساعدت مى‏گردید (١٢) .

فعالیتهاى بنیادى امام(علیه السلام)به شرح روشهاى زیر نمودار میگردید:

-نظارت بیواسطه بر شیعیانش،یعنى جماعتى از دوستان و طرفداران‏امام و برنامه ریزى اصلاحى او براى روش‏هاى شیعیان و رشد دادن آگاهى شان،و حمایت از موجودیتشان،و ترقى دادن آنان تا سطح نیاز اسلامى و تا تشکیل‏سپاه عقیدتى،و پیشتازیهاى آگاهانه،و نظارت بر انتظام روشها تا آنکه‏اختلافات شخصى بین افراد توده شیعه حل شود و مال اندوزى از بین برودچنانکه‏«معلى بن خنیس‏»درین مورد گفته است:

«امام(علیه السلام)احکام خداى تعالى را در میان توده مخصوص از شیعیانش‏بر پاى داشت.پس،مالیات را از طرفداران خود مى‏ستاند و حسب شان کارخود به مصرف مى‏رسانید.منصور،بارها او را به این تهمت جلب کرد (١٣) »

امام به پیروان فرمان داد که به حاکم منحرف پناه نبرند و از داد و ستدو همکارى با او خود دارى کنند.

امام(علیه السلام)درین زمینه مى‏فرماید:

«هر مؤمنى که به قاضى یا سلطان ستمگر شکایت برد و بغیر از حکم خدا درباره او دادرسى شود،درین گناه با او شریک است‏».و باز امام(علیه السلام) مى‏فرماید:

«هر کس بین او و برادرش در چیزى اختلاف باشد و کسیکه یکى ازبرادران خود را دعوت کند تا در میان آنان حکومت نماید،و آن کس از رسیدگى‏به مرافعه آنان خود دارى ورزد،به منزله کسانى‏اند که خدایتعالى درباره آنان‏فرماید:

الم تر الى الذین یزعمون انهم امنوا بما انزل الیک و ما انزل من قبلک‏یریدون ان یتحاکموا الى الطاغوت و قد امروا ان یکفروا به (١٤) .

(آیا به کسانى نمى‏نگرى که مى‏پندارند به آنچه بر تو فرو آورده‏ایم و به آنچه‏پیش از تو نازل کرده‏ایم ایمان دارند.نمیخواهند به نزد طاغوت به محاکمه‏روند همانا که به آنان فرمان داده شده است که از این کار سرباز زنند).

امام به پیروان فرمان داده بود که با حکومت منحرف پیوند ببرند و درین‏باب چنین مى‏فرماید:

«به آنان در ساختن مسجد یارى مکنید» (١٥) .

و از نظر فرمانهاى منفى و سلبى،قواعد آنرا توضیح داده است:

«از حکم دادن بپرهیزید.چه،حکم دادن از وظایف امام است که به قضاعالم باشد و در میان مسلمانان به عدالت‏حکم کند مانند نبى و وصى‏».

ازینرو است که امام(علیه السلام)در حکومت کردن به حق خویش تاکید مى‏فرمایدو وجهه نظر خود را درباره اوضاع تثبیت مى‏نماید و موفق میگردد که اصحاب‏خویش را از آمیختن با وضع موجود یا تحت تاثیر آن قرار گرفتن حفظ کندو با این کار که تعبیه کرده بود،آنان را بر ضد وضع موجود برانگیخت.این روش براى بنیاد گذاردن نسبت به شیعیان اسلوبى بود و براى ویرانگرى نسبت‏به حکومت موجود،اسلوبى دیگر.نظارت امام(علیه السلام)در اداره کردن اوضاع‏و پایگاهها به این منجر گردید که قضائى بگمارد و به شیعیان فرمان دهد که دراختلافهاى خود به آن قضات مراجعه کنند و به فرمان آنان گردن نهند.

امام(علیه السلام) فرمود:

«بنگرید تا در میان شما کیست که از دستورهاى ما چیزى میداند،او رادر میان خود به سمت قاضى بنشانید که من او را بدین سمت برمى‏گزینم و شماحکم خود را به نزد او برید (١٦) ».

امام(علیه السلام)به اصحاب و پایگاههاى خود سفارش میکرد که در هر کار،مخفیانه عمل کنند،(تقیه)، و در هر عملى که انجام میدهند توجه کامل داشته‏باشند که مخالفان و دشمنانشان متوجه آن نشوند و میگفت:

«مبلغان خاموش ما باشید».و به عبد الله بن جندب سفارش فرمود:

«خدا،قومى را که چراغند و سرچشمه روشنائى،رحمت فرماید.براى‏ما با اعمال خود دعوت کنندگان باشید و کمال سعى و کوشش را به جاى‏آورید،نه مانند کسانیکه اسرار ما را فاش میسازند».

و به معلى بن خنیس وصیت فرمود:«اى معلى امر ما را پنهان دار وهرگز آشکار مکن (١٧) ».

در تحف العقول چنان آمده است که امام(علیه السلام)به محمد بن نعمان احول‏سفارش کرد که کار به پنهانى کند و به تقیه ملتزم باشد.اگر اخلال بعضى ازصحابه او در افشاى اسرار نبود و مطالبى را که نمى‏خواستند فاش گردد پنهان‏نگاه میداشتند،چیزى نمانده بود که کوششهاى امام(علیه السلام) به نتیجه رسد.

از سخنان امام(علیه السلام)است که فرمود:«هر کس سر ما را بپراکند مانند کسى است که به روى ما شمشیر کشد.خداى رحمت کند بنده‏اى را که مکنون‏علم ما را مى‏داند و آنرا در زیر پاى خود به خاک مى‏سپارد..اى نعمان من‏با فردى از شما چیزى میگویم،اگر از قول من نقل کند،با این کار براى خودلعنت مرا خریده است و من نیز از او برى هستم.پدرم فرمود چه چیز تحملش‏سختر از تقیه است.تقیه سپر مؤمن است.و اگر تقیه نباشد،خداى پرستیده‏نشود.

اى پسر نعمان کسى که اسرار ما را بر ملا میسازد مانند کسى است که باشمشیر خود ما را بقتل برساند بلکه گناه او بزرگتر است.

اى پسر نعمان...مشتابید،به خدا سوگند که این کار سه بار پیش آمد،آنرا منتشر ساختند و خدا آنرا به تاخیر انداخت.به خدا سوگند که هیچ سرى‏ندارید مگر که دشمنانتان از شما به آن داناترند».

اى پسر نعمان،بنده،مؤمن محسوب نمیگردد مگر که سه سنت رارعایت کند:سنت‏خدا و سنت رسول الله و سنت امام را.اما سنت‏خداى عز و جل‏این است که اسرار ما را بپوشاند (١٨) ».

این عمل نسبت به همه اهل بیت(علیه السلام)استمرار یافت و دولت وقت‏اساسا به وجود آن آگاهى داشت اما حدود آن و چگونگى خطر آن رانمیدانست.

ازینجا بود که امام(علیه السلام)و پیش ازو پدران بزرگوارش در معرض پى جوئى‏و مراقبت و شکنجه بودند و اگر امام(علیه السلام)با خرد و حکمت و حسن رفتار خوداز دست منصور رها نشده بود،بارها پیش آمده بود که نزدیک بود منصورخلیفه،امام(علیه السلام)را با سخترین طریقى صدمه رساند (١٩) .

امام،جنبشهاى رهائى بخش انقلابى را تایید میفرمود تا خیر و وجدان امت اسلام و اراده آنان را برانگیزد و آن را به درجه‏اى حفظ کند که حیات وصلابت امت را در مقابل سیر نزولى شخصیت و کرامت انسانى حاکمان منحرف،مصون بدارد.

این کار را انقلابیان علوى بر عهده داشتند و با فداکاریهاى بیحاصل ویاس آور خود کوشیدند تا ضمیر و وجدان اسلامى را محفوظ بدارند و ازکسانى که به آنان یعنى به پیشوایان(علیه السلام)وفادار بودند،پشتیبانى کنند.

در روایتى آمده است که در محضر امام صادق(علیه السلام)از شخصى از آل‏محمد(صلّى الله علیه وآله)گفتگو میکردند که قیام خواهد کرد.ایشان فرمود:«پیوسته من‏و شیعیان من به کسى از آل محمد که خروج کند دل بسته‏ایم.دوست میدارم که‏کسى از آل محمد(صلّى الله علیه وآله)خروج کند و نفقه عیال او بر عهده من باشد» (٢٠) .

امام على بن موسى الرضا(علیه السلام)به نزد مامون از زید بن على شهید صحبت‏میکرد که:«او از علماى آل محمد(صلّى الله علیه وآله)بود و در راه و انعکاس خشم الهى بودو با دشمنان خداوند مجاهدت کرد تا در آن طریق به شهادت رسید.امام‏ادامه داد که:ابو موسى بن جعفر نقل کرد که از پدرش جعفر بن محمد شنیده بودکه گفت:خداوند عمویم زید را رحمت کند او مردم را به سوى‏«الرضا ازآل محمد»دعوت میکرد و اگر پیروز میگردید در پیشگاه خدا عهد خود را وفامى‏نمود که گفت:شما را به‏«الرضا از آل محمد»دعوت میکنم‏» (٢١)

امام صادق(علیه السلام)مردم را بر آن میداشت تا در شورشى که زید بر ضد دولت‏امویان کرده بود پشتیبان زید باشند.هنگامى که خبر قتل زید به او رسید بسیارناراحت‏شد و اندوهى عمیق بر او دست داد و از مال خود به عیال هر کس ازیاران زید که با او در آن واقعه آسیب دیده بودند هزار دینار داد (٢٢) .

هنگامیکه جنبش بنى الحسن(علیه السلام)شکست‏خورد،امام را اندوه فرا گرفت‏و سخت بگریست و مردم را مسئول کوتاهى در برابر آن جنبش دانست.

ابن عمر کند گوید:«بر ابو عبد الله(علیه السلام)وارد شدم،به من فرمود:

آیا از حادثه آل حسن آگاهى؟خبر آن بما رسیده است و دوست نمیدارم آنرادوباره باز گویم. آنگاه گفتم:امیدواریم که خداى بزرگ آنان را در عافیت‏نگاه دارد.آنگاه آن بزرگوار فرمود:اما عافیت کجاست؟سپس گریست‏چندان که به گریه صدا بلند کرد و ما نیز گریستیم‏» (٢٣) .

«اینک این ستایش امام از کسانى که به کار آن جنبشها برخاسته بودندو آن اندوه و آن گریه و زارى بر آنان،ممکن نبود با نظر امام(علیه السلام)و اصحاب‏ایشان وفق دهد مگر آنکه جنبش زید بطریقى به آنها مربوط میشد،و زید فقطبمنظور کسب قدرت و انتزاع خلافت از حکام وقت، بنفع خاندان پیامبر کارمیکرد.اگر زید دعوت را براى شخص خود به عمل مى‏آورد،خود رادر عرض امامت قرار داده بود.در چنین صورتى نه ستودن او جایز بود نه‏گریه بر او.

به این ترتیب حساب آنان با حساب دیگران از بنى امیه یا بنى عباس ازغاصبان خلافت تفاوتى نمى‏داشت.

امام و رد پیشنهادهاى نظامى

در فصل سابق از حقیقتى مهم سخن گفتیم و آن این بود که تحقق یافتن‏پیروزى قاطع امام(علیه السلام)،مرهون نجات یافتن عمل دگرگونسازى او در زمینه‏بنا کردن توده‏هایى بود که به رهبرى معصومانه و پر ایمان وى ارتباط داشت وهمچنین به نظریه وى در حکومت مرتبط مى‏گردید.در همان هنگام این حقیقت‏که میگوید:اندیشه استیلاى مسلحانه سیاسى قضیه‏اى بود که اگر هم شکست‏آن محرز نبود،با اینهمه نتایج آن تضمین شده نبود،بعید میدانستیم.

ازین رو امام حاضر نشد حتى یک لحظه در چنان کشمکشى داخل شود.

در پرتو این حقیقت مى‏توان به تفسیر باز گفت که چرا امام(علیه السلام)از چنین پیشنهادنظامى خود دارى کرد و به علت عواملى که در جنبش او وجود داشت‏حاضرنشد سازش سیاسى کند،نیز حاضر نشد از دیگران استفاده ماکیاولى نمایدو الا دست کم برنامه‏اى که امام براى مرحله عمل تنظیم کرده بود که با وضع‏اجتماعى و زیستى امت هماهنگ شود و با واقعیت عمل دگرگونسازى وسرنوشت‏سازى ارتباط داشته باشد،تحریف و دستکارى میشد.

پس برنامه‏هاى امامان علیهم السلام در عهده‏دار شدن دگرگونسازى‏اجتماعى هیچگاه برنامه ماجرا جویانه نبوده است که به میل خاطر و از روى‏بلند پروازى تنظیم شده باشد.بلکه همه برنامه‏هاى دگرگونسازى آنان برپایه‏هاى علمى و موضوعى واضح بنا شده بود.

امورى که براى امام(علیه السلام)امکان داشت و اوضاع فکرى و سیاسى عموم‏که او را وا داشت تا همه پیشنهادهاى نظامى و مسلحانه و سازشهاى سیاسى‏را رد کند،به کار امام از درون ضربه مى‏زد، و حرکت او را هر وقت اراده‏میکردند در نطفه خفه مینمودند بخصوص که آغاز کارش بود.

عباسیان وقتى موفق شدند تا نظام حکومت اموى را زیرو رو کنند که‏شعار«رضا از آل محمد»را ندا در دادند و از آن استفاده ماکیاولى کردند تاعواطف علویان و پایگاههاى مردمى آن را جذب کنند،و آن به این اعتباربود که از طرفى اهل بیت نمودار قویترین حزب بودند که با سیاست امویان‏معارضه داشت و از طرف دیگر مساله عدالت اجتماعى را بر عهده گرفته بودند (٢٤)

«و هیچگاه به امویان که حکومت را غصب کرده بودند تسلیم نشدند و اظهاراخلاص و مهرشان به‏«آل محمد»(صلّى الله علیه وآله)و پیوندشان با آنان فقط تبلیغات بودتا عاطفه مردم را بخود جلب کنند» (٢٥) .«چنانکه مبلغان عباسیان که میکوشیدندهمه شیعیان علوى را به صفوف خود جلب کنند،قصد اصلى خود را آشکار کردندو آن واژگون ساختن حکومت اموى بود.اما کوشش خود را براى بدست‏آوردن خلافت پنهان داشتند و از هر گونه تظاهرى که حکایت کند براى گرفتن‏مقام علویان قیام کرده‏اند،خوددارى ورزیدند بلکه چنین میگفتند که به‏خونخواهى شهیدان علوى قیام کرده‏اند.

«در آغاز شایسته چنان است که به این نکته اشارت کنیم که خاندان‏عباسیان اصول تبلیغ دعوت را پایه گذارى نکردند و بذر آنرا نکاشتند بلکه‏فقط شرایط بود که آن خاندان را به سوى رهبرى یک نظام سرى و استوار سوق‏داد و همه دستگاهها و مبلغان آنها آماده این کار بودند. پس میوه‏هائى راچیدند که عموزادگان علوى‏شان کاشته بودند و بر امواج عظیم انقلاب سوارشدند و از کسانى که سختترین محنت را تحمل کردند تا آن نظام سرى استواررا بوجود آوردند،روى گرداندند (٢٦) .

عباسیان حقیقت عواطف علویان را ادراک کرده بودند و شعارى دلخواه‏و پاکیزه را در نظر گرفتند و طرح کردند و براى‏«رضا از آل محمد»تبلیغ نمودند.

این شعار شعارى مبهم بود که حق امامت را ثابت مى‏کرد و از اختلاف‏حفظشان مینمود و از اختلاف و تفرقه و گرفتارى رهایى شان میداد.اگر دعوت‏و تبلیغ را به خاندان خود منحصر میکردند و هر چه در دل داشتند آشکارا میگفتند،البته درین صورت خاندان علوى و مبلغان مخلص آنان علیه آنها میشوریدند.

بعلاوه توده‏هاى مردم که شیفته فضایل اولاد على و فاطمه(علیه السلام)بودند نیز بر ضد آنان قیام میکردند.

ابو مسلم خراسانى به امام صادق(علیه السلام)نامه‏اى نوشت و در نامه این‏مطلب را قید کرد که:«من مردم را از دوستى بنى امیه به دوستى اهل بیت‏دعوت کردم و تبلیغ نمودم که بنى امیه را ترک کنند و به اهل بیت بپیوندند،پس اگر مى‏پذیرى کارى دیگر بر عهده تو نیست...» (٢٧)

اینک بنگر که امام(علیه السلام)در پاسخ او چه نوشت و خطاب به خراسانى‏چه فرمود:«نه تو از مردان منى نه زمان،زمان من است.» (٢٨) با این واکنش‏امام(علیه السلام)،براى ما روشن مى‏شود که انگیزه او در رد کردن پیشنهاد آن بود که‏به عدم صداقت گوینده علم داشت.از جمله‏«تو از مردم من نیستى‏»به این‏مطلب پى مى‏بریم و جمله‏«نه زمان زمان من است‏»به معرفت امام(علیه السلام)به عدم‏وجود نیروى کافى براى قبضه کردن حکومت آگاه مى‏شویم.

پس از آن که کوششهاى عباسیان در مورد امام(علیه السلام)با شکست روبروگردید،چنین اندیشیدند که با همان مضامین مکتب،گروه دیگر علویان رابرانگیزند و منظورشان این بود که براى بدست آوردن حکومت و نیز بدست‏آوردن احساس و عواطف توده‏هاى مردم از مراکز علوى استفاده کنند.پس‏به عمر الاشرف بن زین العابدین نامه فرستادند اما او نیز با دعوت آنان مخالفت‏کرد.سپس براى عبد الله بن حسن نامه نوشتند و او تقاضایشان را پذیرفت.

سپس جعفر صادق(علیه السلام)او را ازین کار بازداشت و متوجه عاقبت کار کرد اما اونپذیرفت.

یعقوبى در تاریخ خود نوشته است که عبد الله بن حسن گفت:«من شیخى‏سالخورده‏ام و فرزندم محمد-ذو النفس الزکیه-به این امر اولى است‏»و جماعتى از عباسیان را به نزد او فرستاد و گفت با فرزندم بیعت کنید.» (٢٩) .

جهشیارى آورده است که:«امام صادق(علیه السلام)به عبد الله بن حسن نصیحت‏کرد که دعوت بنى عباس را نپذیرد و به او گفت:اى ابو محمد از چه هنگام‏اهل خراسان شیعیان تو گردیده‏اند؟تو ابو مسلم را به خراسان فرستادى؟و توبه او فرمان دادى که جامه سیاه بپوشد؟و اینان که وارد عراق شدند،تو سبب‏آمدنشان شدى؟یا موجب سرازیر شدنشان به آنجا گردیدى؟آیا احدى از آنان‏را مى‏شناسى؟» (٣٠)

امام از مجارى امور آگاه بود و به شرایط و اوضاع احاطه داشت واز آنرو مى‏دانست که خلافت عباسى مسجل است و هنگامى که عبد الله بن حسن‏نزد او رفت به او گفت:دولت بر این قوم مسجل و مقرر است.این دولت‏بهیچ یک از آل ابوطالب نخواهد رسید.»

کوشش دوم از طرف ابو سلمه خلال بود و او یکى از نقیبان دولت‏عباسى و عضو فعال در رهبرى انقلابى عباسیان بود.او رسولى نزد امام فرستادکه:«براى دعوت مردم به او وراندن بنى عباس آماده است،»اما پاسخ امام‏به او چنین بود:«مرا به ابو سلمه چکار،ابو سلمه شیعه دیگرى است.»فرستاده‏ابو سلمه گفت:من به رسالت آمده‏ام.

پس ابو عبد الله چراغ طلبید،آنگاه نامه ابو سلمه را برداشت و زیر شعله‏نگاه داشت تا نامه بسوخت و به فرستاده او گفت:«از آنچه دیدى صاحب خودرا آگاه کن‏» (٣١) .

از این مطلب مى‏فهمیم،ادعاى کسانى که مى‏پندارند عمل امام در ردکردن حکومت با وجود مناسب بودن اوضاع و شرایط یعنى کنار گذاشتن جنبه سیاسى رهبرى با وجود هماهنگى شرایط،از طرف امام،اشتباه بوده است،به خطاست.زیرا این رد کردن حکومت،خود شکلى از اشکال عمل سیاسى‏بود که شرایط موضوعى را براى او محدود میکرد.خلاصه آنکه نفس عدم قبول‏حکومت،کارى سیاسى را نشان میدهد.

امام(علیه السلام)از در دست گرفتن حکومت‏خوددارى فرمود و این کار رابوقتى موکول کرد که نقش دگرگونسازى امت را ایفا کند و در مجراى افکارامت تاثیر گذارد و در رویدادهاى مهم برابر امت نفوذ کند و انحرافهاى‏گوناگونى را که واقعیت‏سیاسى و اجتماعى به وجود آورده بود تصحیح‏نماید.آنگاه در داخل امت عهده‏دار تجدید بنا شود و امت را آماده سازد تادر سطحى درآید که بتواند حکومتى را که خود مى‏خواهد،به وجود آورد.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- تاریخ عرب از سید امیر على ص ١٧٩.

٢- صواعق المحرقه از ابن هجر ص ١٢٠.

٣- رسایل جاحظ از سند وبى ص ١٠٦.

٤- مجله نجف،نقش امام صادق.

٥- زندگى امام موسى از قریشى ص ٧٦.

٦- امام صادق و مذاهب چهارگانه-اسد حیدر ج ٣ ص ٢٧-٢٨-٤٦.

٧- مدرک سابق.

٨- امام صادق(علیه السلام)از مظفر ج ١ ص ١٥٧.

٩- فرائد الاصول از انصارى و قواعد فقه از محمد تقى فقیه.

١٠- امام صادق(علیه السلام)و مذاهب اربعه.اسد حیدر ج ٤ ص ٩٢-٩٣.

١١- مجله نجف البکاء ص ٢٤.

١٢- دائرة المعارف،نقش امامان علیهم السلام-صدر.

١٣- مجله نجف،البکاء ص ٢٢.

١٤- من لا یحضره الفقیه ج ٣ ص ٤.

١٥- کسبهاى حرام از امام خمینى ج ٢ ص ١٠٢ از وسائل و نیز کتاب تجارت ص ٤٢.

١٦- فقه امام صادق(علیه السلام)از محمد جواد مغنیه ص ٧١.

١٧- وسائل الشیعه ج ١١ ص ٤٤٥.

١٨- تحف العقول از ابن شعبه ص ٢٢١.

١٩- مجله نجف-البکاء ص ٢٣.

٢٠- بحث در ولایت.نقل از سرائر ابن ادریس.

٢١- واعیان الشیعه جلد ٣٣ ص ٧٣.

٢٢- اعیان الشیعه ج ٣٣ ص ١١٣ نقل از ارشاد شیخ مفید.

٢٣- بحار الانوار ج ٤٧ ص ٣٠٢.

٢٤- جنبشهاى سرى ص ٦٧.«

٢٥- محاضرات در تاریخ اسلامى ج ٣ ص ٢٢.

٢٦- جنبشهاى سرى ص ٦٦.

٢٧- ملل و نحل شهرستانى ج ١ ص ٢٤١.

٢٨- مدرک سابق.

٢٩- محاضرات در تاریخ اسلامى ص ٦٧.

٣٠- مدرک سابق.

٣١- مروج الذهب مسعودى ج ٣ ص ٢٥٤.

امام هفتم موسى بن جعفر(علیه السلام) امام هفتم موسى بن جعفر(علیه السلام)

امام موسى بن جعفر(علیه السلام)همان راه و روشى را ادامه داد که امام صادق(علیه السلام)

در روبرو شدن با اجتماع،بر محور عمل و برنامه‏ریزى اتخاذ کرده بود.

محور نخستین:برنامه‏ریزى فکرى و آگاهى دادن عقیدتى و چاره‏گرى درروبروشدن با عقاید منحرف و انگیزه‏ها و واپس گرائیهاى شعوبى و نژاد پرستى‏و عقاید مختلف دینى.

از خطرناکترین این تبلیغات زهر آگین،تبلیغ افکار الحادى و کفر آمیزبود که تزریق زهر آن با فعالیت و گسترش در دلهاى نوجوانان مسلمان سرازیرشده بود.موضع امام موسى(علیه السلام)در برابر این تبلیغات،آن بود که با دلایل‏استوار در برابر آن بایستد و با پوچى و بیمایگى آن به معارضه برخیزد و دورى‏آنرا از منطق و واقعیت توضیح دهد و عیوب آنرا بازگوید تا آنجا که گروهى‏انبوه از پیروان آن عقاید به اشتباه خود و فساد خط مشى اتخاذى خویش اعتراف‏کردند و به این جهت جنبش امام درخشندگى یافت و قدرت علمى آن حرکت‏منتشر گردید و به گوشها در رسید.چندان که گروهى بزرگ از مسلمانان پیروى‏آن کردند و آن را پذیرفتند و این امر بر مسئولان حکومت گران آمد و با آنان با شدت و فشار و شکنجه رفتار کردند و در زمینه‏هاى عقیدتى آنان را از گفتگوباز داشتند و امام موسى(علیه السلام)ناچار شد به هشام(یکى از اصحاب خود) فرستاده‏اى گسیل دارد و او را هشدار دهد تا بعلت‏خطرهاى موجود از سخن‏گفتن خود دارى کند و هشام تا مرگ مهدى خلیفه از سخن گفتن خود دارى کرد (١) .

گروهى کثیر از بزرگان دانشمندان و راویان حدیث،از کسانى که دردانشگاه بزرگ امام صادق(علیه السلام)تحصیل میکردند،هنگام اقامت او در یثرب،پیرامون امام موسى(علیه السلام)گرد آمدند و ایشان با توانائى و نیروى بسیار،بر فقه‏اسلامى،آراء و عقاید خردمندانه در فقه اسلامى ابراز کردند.مجموعه‏هاى‏بسیار از احکام اسلامى به او(علیه السلام)منسوب است که در باب حدیث و فقه تدوین‏شده است و دانشمندان و راویان حدیث همواره با آن افاضات علمى،همدم‏بودند و احادیث و گفتگوها و فتواهاى او را ثبت مى‏نمودند.

سید بن طاووس چنین روایت کرده است که یاران و نزدیکان امام(علیه السلام)در مجلس او حاضر میشدند و لوحه‏هاى آبنوس در آستین‏ها داشتند.هرگاه‏او(علیه السلام)کلمه‏اى میگفت‏یا در موردى فتوى میداد،به ثبت آن مبادرت میکردند (٢) .

آن دانشمندان همه انواع علوم را با توجه به گوناگونى و پهناورى آن ازونقل کرده‏اند. کوششهاى علمى او همه مراکز اسلامى را فرا گرفته بود ودانشمندان نسلى پس از نسلى، پیشکشها و عطایاى علمى او را نقل کرده‏اند.

محور دوم:نظارت مستقیم بر پایگاههاى توده‏اى و طرفداران و پیروان‏خود و هماهنگى با آنها در پیش گرفتن مواضع سلبى و منفى در برابر حکومت،به منظور ناتوان کردن حکومت از نظر سیاسى و بریدن از آن و حرام کردن‏تماس با آن و به محاکمه دادگسترى دولتى دعوى نبردن و شکایت نکردن،به منظور آماده کردن وسایل سقوط آن حکومت و نابود کردن آن از نظر سیاسى.

چیزى که امام(علیه السلام)را دلیر ساخت تا چنین موضع استوارى داشته باشد،آن دگرگونى آشکار و گستردگى و انتشار پایگاههاى مردمى ایشان بود.

این مطلب با جنبش امام(علیه السلام)و با فعالیتهاى منفى او نسبت به حکومت منحرف‏عباسیان،و فرا خواندن او در حرام دانستن یارى با حکومت در هر زمینه‏از زمینه‏ها،هماهنگ شده بود.این موضع امام در گفتگوى وى با یکى ازاصحاب،(صفوان)آشکار میگردد:

-اى صفوان همه چیز تو پسندیده است جز یک چیز.

-فدایت‏شوم،آن چیست؟

-کرایه دادن شترهایت به این ستمگار-یعنى هارون-بخدا سوگند آنها را از جهت تکبر و خودخواهى و یا شکار و سرگرمى‏کرایه نداده‏ام،بلکه براى این راه-راه مکه-کرایه داده‏ام و خود همراهى‏با شتران را بر عهده نمیگیرم بلکه غلامان خود را با آنان مى‏فرستم.

پس امام(علیه السلام)او را گفت:

-اى صفوان آیا کرایه‏ات بر عهده آنان است؟

-آرى فدایت گردم.

-آیا دوست میدارى زنده بمانند تا کرایه تو را بپردازند؟

-آرى.

-پس فرمود:هر کس بقاى آنان را دوست داشته باشد از آنان است‏و هر کس از آنان باشد وارد آتش گردد.

امام نارضایى و خشم خود را از حکومت هارون،پیاپى ابراز مى‏فرمودو همکارى با آنان را در هر صورت و شکل که باشد حرام میدانست و اعتماد وتکیه بر آنان را منع میکرد و با این سخن که فرمود:

«به آنان که ستمگارند تکیه مکنید که گرفتار دوزخ میگردید»،مردم رااز تماس با ستمگاران باز میداشت و تمایل به آنان را بر مسلمانان حرام کرد و ترک کردن آنان را ضرورى دانست. حتى اگر تماس با آنان به علت بعضى‏مصلحتهاى شخصى بود.

یاران خویش را از شرکت کردن در سلک حکومت هارون یا پذیرفتن‏هر گونه مسئولیت و وظیفه دولتى بر حذر میداشت و به زیاد بن ابى اسلمه‏فرمود:

«اى زیاد،اگر از پرتگاهى بلند فرو افتم و پاره پاره گردم بیشتر دوست‏میدارم تا براى آنان کارى انجام دهم و یا بر بساط کسى از آنان پاى‏گذارم (٣) ».

اما امام(علیه السلام)،على بن یقطین یکى از بزرگ یاران خویش را ازین فرمان‏استثناء کرد و اجازت داد تا منصب وزارت را در روزگار هارون عهده‏دارگردد و پیش از او،منصب زمامدارى را در ایام مهدى بپذیرد، (٤) او نزد امام‏موسى(علیه السلام)رفت و از او اجازت خواست تا استعفا دهد و منصب خود را ترک‏کند.اما امام(علیه السلام)او را ازین کار باز داشت.و او را گفت‏«چنین مکن،مابه تو آموخته شده‏ایم و برادران تو به سبب تو عزت دارند و به تو افتخار میکنند.

شاید به یارى خدا بتوانى شکسته‏اى را درمان کنى و دست بینوائى را بگیرى‏یا بدست تو مخالفان خدا درهم شکنند.اى على،کفاره و تاوان شما،خوبى‏کردن به برادرانتان است.یک مورد را براى من تضمین کن،سه مورد رابرایت تضمین میکنم.نزد من ضامن شو که هر یک از دوستان ما را دیدى نیازاو را بر آورى و او را گرامى دارى و من ضامن میشوم که هرگز سقف زندانى‏به تو سایه نیفکند و دم هیچ شمشیر به تو نرسد و هرگز فقر به سراى تو پاى‏نگذارد.

اى على،هر کس مؤمنى را شاد سازد،اول خداى را و دوم پیامبر را و در مرحله سوم ما را شاد کرده است (٥) ».

محور سوم:موضع آشکار و صریح در احتجاج با کسیکه زمامدار حکومت‏بود به اینکه لافت‏حق اوست نه دیگرى و بر همه مسلمانان در احراز این‏مقام برترى دارد.

مناظره او(علیه السلام)با هارون الرشید در مرقد نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله)و در برابر توده‏اى‏عظیم از اشراف و فرماندهان ارتش و کارمندان عالیرتبه دولت اتفاق افتاد.

هارون روى به ضریح مقدس رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)چهره سود و چنین سلام گفت:

درود بر تو اى پسر عم‏».و از نسبت‏خود با نبى اکرم مفتخر بود.چه او به‏سبب نزدیکى با رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)به مقام خلافت نائل آمده بود.آنگاه امام‏که حاضر بود،بر نبى اکرم درود فرستاد و گفت:«سلام بر تو باد اى پدر».

رشید خرد خویش از دست بداد و ناراحتى او را فرا گرفت.زیرا امام(علیه السلام) در آن فخر و مجد بر او پیشى گرفته بود.

پس با آهنگى لبریز از کینه و خشم‏به او گفت:«چرا گفتى که تو از ما به رسول الله(صلّى الله علیه وآله) نزدیکترى؟.و امام‏پاسخى تند به او داد و گفت:اگر رسول اکرم زنده میشد و از تو دخترت راخواستکارى مى‏فرمود،آیا او را اجابت میکردى؟هارون گفت:سبحان الله‏و به این کار بر عرب و عجم فخر میکردم.

امام گفت:اما او دختر مرا خواستگارى نمیکرد و من دختر به اونمیدادم زیرا او پدر ما است نه پدر شما.و به این علت ما به او نزدیکتریم (٦) ».

هارون که این دلیل او را از پاى درآورد،به منطق ناتوانان پناه بردو به دستگیرى امام(علیه السلام) فرمان داد و او را زندانى کرد (٧) .

موضع امام(علیه السلام)در برابر هارون،آشکار و روشن بود.امام(علیه السلام)در یکى‏از کاخهاى استوار و زیباى هارون که مانند آن در بغداد و جاى دیگر نبود،واردشد.هارون سرمست از قدرت گفت:این سرا چون است؟

امام بى واهمه و اعتنا از قدرت و جبروت او گفت:این سراى فاسقان‏است.خداى تعالى فرماید:

ساصرف عن ایاتى الذین یتکبرون فى الارض بغیر الحق و ان یروا کل آیة‏لا یومنوا بها و ان یروا سبیل الرشد لا یتخذوه سبیلا و ان یروا سبیل الغى‏یتخذوه سبیلا (کسانى را که در روى زمین، بى شایستگى،بر خلاف حق گردن مى‏فرازند از آیات‏خود روى گردان میکنم.هر چند همه آیات را مى‏بینند،به آن ایمان نمى‏آورندو اگر راه رشد را ببینند آن راه را بر نمى‏گزینند و اگر راه گمراهى را مشاهده‏کنند آنرا انتخاب میکنند.(هود-١١٣).

هارون از خشم لرزید و موجى از تشویش او را فرا گرفت.آنگاه به‏امام گفت:خانه از آن کیست؟

-این سرا شیعه ما را مجال است و دیگران را فتنه.

-چرا صاحبخانه آنرا باز پس نمیگیرد؟

-خانه را آباد ازو گرفتند و تا آباد نگردد آنرا پس نمى‏گیرد.

شیعیان تو کجایند؟و در اینجا امام(علیه السلام)سخن حق تعالى را قرائت کرد:

لم یکن الذین کفروا من اهل الکتاب و المشرکین منفکین حتى تاتیهم البینة .

(کافران از اهل کتاب و مشرکان جدا نبودند تا براى آنان از جانب خداى‏بینه‏اى آمد.)

هارون را خشم فرا گرفت و گفت آیا ما کافرانیم؟

-نه،اما چنانکه خداى تعالى فرماید:

الذین بدلوا نعمة الله کفروا و احلوا قومهم دارا البوار. (...آنان که نعمت‏خداى را به کفر تبدیل کردند و پیروان خود را در سراى‏هلاکت جاى دادند.)ابراهیم-٢٧-٢٨و اینچنین امام آشکار کرد که هارون منصب خلافت را غصب کرده وسلطنت و حکومت را،دزدیده است.این مطلب خشم هارون را بر او(علیه السلام) بر انگیخت و به هنگامى که شنید امام او را به مبارزه مى‏طلبد و در موضعى است‏که در آن نرمش نیست،در سخن خود با امام(علیه السلام)به خشونت پرداخت (٨)

و در هنگامى دیگر،وقتى هارون از امام(علیه السلام)راجع به فدک پرسید تاآنرا به او باز پس دهد، امام(علیه السلام)از باز پس گرفتن خوددارى فرمود مگر اینکه‏حدود آنرا نیز باز پس دهند.

رشید پرسید:حدود آن چیست؟

امام(علیه السلام)گفت:اگر حدود آنرا بگویم آنرا پس نخواهى داد.

هارون پاى فشرد تا حدود آنرا براى او معلوم دارد و امام(علیه السلام)جز آنکه‏مرزهاى فدک را تعیین کند چاره‏اى ندید و گفت:

«مرز نخستین عدن است‏»وقتى هارون این سخن را شنید چهره‏اش‏برافروخت.امام(علیه السلام) همچنان به سخن ادامه داد:«مرز دوم سمرقند»رنگ‏هارون به تیرگى گرائید و خشمى بیکران او را فرا گرفت.اما امام(علیه السلام)گفتارخود را پى گرفت و فرمود:«مرز سوم افریقا»رنگ هارون سیاه شد و باآوائى که خشم از آن مى‏بارید گفت:«هیه‏»و امام،حد آخر را بیان فرمود وگفت:«از ساحل دریا تا ارمنستان‏».

رشید خویشتندارى از دست بداد و گفت:

-آنوقت براى ما چیزى باقى نمى‏ماند.

-«میدانستم که تو آنرا باز پس نخواهى داد» (٩) .

محور چهارم-بیدار کردن وجدان انقلابى امت از راه تشویق آنان براى‏شورش و مبارزه. شورش و مبارزه را علویان بکار گرفتند تا وجدان اسلامى‏و اراده اسلامى را از سقوط در برابر حکام منحرف نگاهدارند.پیشوایان(علیه السلام)

از متعهدان با وفاى آن کار پشتیبانى میکردند.

هنگامیکه حسین بن على بن حسن-صاحب واقعه فخ- (١٠) بر آن شد تا علیه‏اوضاع فاسدى که با هر کس که شیعه و علوى و طرفدار امام بود،توهین وشکنجه‏هاى شدید اعمال مى‏کرد، شورش کند،نزد امام موسى(علیه السلام)رفت و ازاو در باب قیام خود مشورت کرد.امام روى بدو کرد و گفت:«تو به قتل‏میرسى،از رفتن صرفنظر کن.مردم فاسقند و به ظاهر ایمان دارند و در دل نفاق‏و شرک مى‏ورزند،انا لله و انا الیه راجعون.خداى شما را از پیروان خودبه شمار آورد».

هنگامیکه امام موسى(علیه السلام)واقعه قتل حسین را شنید بر او گریست وسجایاى او را بیان کرد و بر او نالید که:«انا لله و انا الیه راجعون.به خدا سوگند،مسلمانى صالح و روزه‏گیر و قدرتمند که امر به معروف و نهى ازمنکر میکرد و خانواده‏اش مانند نداشت،درگذشت (١١)

وقتى موسى هادى از دست علویان به ستوه آمد،آنان را به مرگ ونابودى بیم داد و امام موسى(علیه السلام)را به یاد آورد و گفت:

«بخدا سوگند حسین جز به فرمان او خروج نکرد و جز از مهر او ازچیزى پیروى نمیکرد.چه، او در میان اهل این خاندان عهده‏دار کار دین است (١٢) » پس اصحاب او خروشان نزد امام شتافتند و به او پند دادند که پنهان شودتا از شر آن کافر سرکش رها گردد.

امام(علیه السلام)لبخند زد و به قول کعب بن مالک شاعر تمثل فرمود:

«سخینه را گمان چنین است که بر پروردگار خویش پیروز مى‏گردد.امابزودى مغلوب خواهد شد.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- رجال کشى ص ١٧٢.

٢- انوار البهیه ص ٩١.

٣- مکاسب شیخ انصارى.

٤- جهشیارى.

٥- مکاسب شیخ انصارى.

٦- اخبار الدول ص ١١٣.

٧- تذکرة الخواص ٣٥٩.

٨- و ٩- مناقب-جزء ٢ ص ٣٨١.

١٠- «فخ‏»نام محلى است در یک فرسنگى مکه و فاجعه‏اى عظیم در آنجا روى داد که‏پس از واقعه کربلا،آن را از حیث فجیع بودن بیمانند دانسته‏اند.

حسین بن على بن حسن بن حسن بن على بن ابیطالب(علیه السلام)که در تاریخ،معروف به‏حسین بن على شهید فخ مى‏باشد،با سیصد نفر از علویان و طرفداران خاندان عصمت‏و طهارت علیه خلیفه خروج کردند و از مدینه به سوى مکه براه افتادند.در وادى‏«فخ‏»با گروهى کثیر از عباسیان که مجهز و مسلح بودند برخورد نمودند.جنگ‏سختى در گرفت.علویان و بنى الحسن شکست‏خوردند و بیش از صد نفرشان را سربریدند شهادت حسن در خلافت موسى هادى عباسى روى داد به تاریخ ٨ ذیحجة الحرام‏سال ١٩٦ هجرى.

حضرت امام جواد(علیه السلام)فرمود براى ما اهل بیت پس از واقعه کربلا واقعه‏اى سهمگینتراز واقعه فخ روى نداده است.

حسن بن على و پدرانش از تاریخسازان بوده و هر یک را داستانى مفصل است.حسن‏دوم را بنام حسن مثنى و حسن سوم را حسن مثلث نامیده‏اند.(اقتباس از مروج الذهب‏و منتهى الامال-م).

١١- مقاتل ص ٤٥٣.

١٢- بحار الانوار جزء ١١ ص ٢٧٨.

فعالیت امام و زمینه‏هاى آن فعالیت امام و زمینه‏هاى آن

فعالیت امام در دو زمینه پنهانى و آشکار صورت میگرفت.

فعالیت‏سرى

پایدارى و ایستادگى امام(علیه السلام)در مقابل اوضاع،دو راه‏داشت.نخستین آن:مقاومت منفى که از آن سخن گفتیم و آن در این امر نمودارگردید که امام(علیه السلام)به هواداران و طرفداران و رابطان خود فرمان داد که بادستگاه حکومت قطع رابطه کنند و هیچ معامله‏اى در هیچ سطحى از سطوح‏با آنان نداشته باشند(آن سان که در داستان صفوان به آن اشاره شد).

این مقاومت با وجود این که نمودار مقاومت منفى،به جاى روى‏در رو شدن و مقابله و مبارزه مسلحانه بود،اما مقاومت و معارضه‏اى حتى در صورت منفى،براى حمایت اسلام و پشتیبانى از آن،عملى بزرگ و مثبت‏بود،چه،انحراف حکمرانان از رسالت و مکتب،صورتى زشت از اسلام منعکس‏مى‏ساخت و رهبرانى که از اهل بیت بودند ناچار مى‏بایست چهره بى‏آلایش‏و نورانى اسلام را منعکس کنند و پیوسته تفاوتهاى میان مکتب و حکومت‏وقت را در عمل،به تاکید باز نمایند و به این ترتیب،اسلام در سطح نظرى،خالى از هر گونه انحراف نمایان گردید،هر چند مراحل اجرا و تطبیق آن صورتى‏زشت به خود گرفته بود (١) .

سازماندهى برخى از گروههاى شیعه،از روش گروهى از دلاوران که‏در کنامهاى خویش به سر مى‏بردند،رنگ مى‏گرفت و در آنجا بود که فهرستهاى‏خصوصى و سرى نامهاى شیعیان،نزد بعضى از یاران پیشوایان (٢) نگاهدارى‏میشد.ماموران حکومت در آن وقت کوشیدند که آن اسامى را به دست آورنداما نتوانستند.

در هر صورت،آن گروهها،تشیع را در سراسر کشورهاى اسلامى،دوراز چشم حکومت و مراقبت آن منتشر ساختند تا آنجا که به صورت نیروئى‏بزرگ در آمده و دیگر دشوار بود که بتوانند آنان را به اطاعت از حکومت وادارکنند و بزودى قدرت حاکم ناچار گردید،چنانکه بعدا در عهد امام رضا(علیه السلام) خواهیم دید،به امام رضا(علیه السلام)پناه جوید و ولایت عهد را به او واگذارد. (٣)

امام(علیه السلام)با این روش،حق خود را در حکومت مؤکد گردانید و به نگاهدارى‏یاران و پایگاههاى خود از آلودگى در آن وضعیت فاسد و نظارت بر آنان وبرنامه ریزى براى آنان و رشد و آگاهى و مدد رسانیدن به آنان در همه روشهاى‏مقاومت و هدایتشان تا سطح پیشتازى آگاهانه و آشنائى به زمان و وظیفه مکتبى خود،عمل کرد.

روش پنهانى امام به دو صورت نمودار گردید:

الف-تائید جنبشهاى انقلابى و پشتیبانى از وفاداران آن جنبشها وشورشهائى که انقلابیان خاندان او آن را رهبرى میکردند و به امر بمعروف‏و نهى از منکر مى‏پرداختند.چنانکه موضع او را(علیه السلام)در واقعه‏«فخ‏»که‏حسین بن على بن حسن که نسبش به امام على بن ابیطالب مى‏رسید رهبرى آنراعهده دار بود،دیدیم.

این شورشها بطریقى،به اذن امام(علیه السلام)و موافقت او مرتبط میشد.تمام‏این کوششها بهم مربوط بود و امر حکومت را براى‏«رضا از آل محمد»تبلیغ میکردند. (٤)

ب-بدست گرفتن قدرت رهبرى و نظارت مستقیم بر امور شیعیان،وراهنمائى آنان از نظر عقیدتى و فکرى و از لحاظ رفتار،تا از آنان پایگاهى‏نیرومند براى جنبش خود آماده سازد و در درون امت نفوذ بهم رساند تاهدفهاى امام(علیه السلام)به ثمر رسد و انحرافها و کجرویهایى که در درون امت به‏وقوع مى‏پیوست اصلاح کند.

ازینرو بود که امام(علیه السلام)و پیش از او پدران ایشان(علیه السلام)پیوسته تحت‏تعقیب و مراقبت و فشار و آزار بودند.

قسمتهاى دشوار و گرفتاریهاى بسیار که شیعیان در آن روزگاران سیاه‏با آن روبرو بودند و براى ابراز کردن دردهاى خود و رساندن شکایتهاى‏خویش راهى نداشتند،چندان بود که بر در و دیوار شکایات خود را مى‏نوشتندتا مردم بر آن آگاه گردند (٥) ،و بدانند که چه مایه رنج و شکنجه بر آنان مى‏رود.

پاره‏اى از شعارهاى نوشته شده،دلائل علویان را در حقانیت‏شان در امرخلافت و رعایت‏شؤون مسلمانان نشان میداد،و بیان میکرد که آنان از همه‏به نبى اکرم(صلّى الله علیه وآله)نزدیکترند و در امت جانشینان اویند (٦) .

فعالیت آشکار

فعالیت آشکار،براى امام(علیه السلام)این فرصت را به وجود آورد که به‏درمان نادانى امت از عقاید و احکام اسلام پردازد و شبهه‏هاى الحادى و کفر آمیزرا که جنبشهائى به وجود آورده بود که نتیجه گشوده شدن دروازه‏هاى کشورهاى‏اسلامى آنروز بر روى جریانهاى بیگانه و غربى بود، پاسخ گوید (٧) .

و این مساله از دشواریهاى بزرگى بود که امام(علیه السلام)با آن روبرو گردیدو میان او با هدفش جدائى و دورى به وجود آورد.لذا در برابر عقاید مزبوربه مقاومت و مخالفت پرداخت و به ابطال نظریات مخالف اسلام دست زد.

در زمینه‏اى دیگر،با پیشوایان مذاهب اسلامى و رهبران آن،در جلسه‏هاى‏بحث و مناظره و اعتراض علنى،در مراکز و اماکن عمومى باب مذاکره واستدلال و توجیه نظریه امامت را گشود.این بحثها و مناظره‏ها بر عهده‏هشام بن حکم و هشام بن سالم و مؤمن طاق بود و نتیجه این شد که فکر تشیع‏انتشار یافت و افکار آن در میان مسلمانان رایج گردید و آن حجتهاى قوى وبرهانهاى قاطع که بر منطق و بحث موضوعى تام استوار بود، اندیشه‏هاى‏تشیع را بهر سوى پراکند و«کریدى فوا»آنان را صاحبان افکار آزاد توصیف‏کرده است (٨) .

شک نیست که عمل امام(علیه السلام)درین دو زمینه که قبلا گفتیم،او را به هدفى‏نزدیک میکرد که مقام علمى امامت ایجاب مى‏نمود و توانائى و نیروى لازم رابراى گسترش افکار و آماده کردن زمینه مناسب براى پذیرفتن دعوت او آماده‏میساخت.

سخن چینى درباره امام(علیه السلام)

پاره‏اى از فعالیتهاى امام(علیه السلام)بوسیله سخن چینان به هارون الرشیدمى‏رسید و این امر کینه و خشم او را بر مى‏انگیخت.یک بار به او خبر دادند که‏از سراسر اطراف جهان اسلام،اموالى هنگفت بنزد امام موسى بن جعفر(علیه السلام)جمع آورى مى‏گردد و از شرق و غرب براى او حمل میشود و او را چندین‏بیت المال است. (٩) .

هارون به دستگیرى امام(علیه السلام)و زندانى کردن او(علیه السلام)فرمان داد.یحیى‏برمکى آگاه شد که امام(علیه السلام) در پى کار خلافت براى خویشتن افتاده است وبه پایگاههاى خود در همه نقاط کشور اسلامى نامه مى‏نویسد و آنان را به خویش‏دعوت میکند و از آنان میخواهد که بر ضد حکومت قیام کنند.یحیى به هارون‏خبر برد و او را علیه امام(علیه السلام)تحریک،کرد.هارون،امام را به زندان در افکندو از شیعیانش جدا ساخت و امام(علیه السلام)روزگارى دراز(شاید شانزده سال) در زندان هارون گذراند تا در زندان به دیدار پروردگار خود نائل آمد.

امام(علیه السلام)رنجهاى بسیار تلخ و شکنجه‏هاى بسیار سخت تحمل فرمود.

امام(علیه السلام)در زندان دلتنگ شده و از درازى روزگار زندان به ستوه آمده بودو به جهت بیمى که از ارتباط او با شیعیان میرفت،از زندانى به زندانى،زیر نظر و محافظت پاسبانان و جاسوسان روزگار میگذرانید.

امام(علیه السلام)مدتى دراز در زندان هارون گذرانید.زندان،سلامتى او رااز میان برد و کالبدش تحلیل رفت.تا آنجا که بدن شریفش را ضعف و لاغرى‏فرا گرفت و هنگامى که در پیشگاه پروردگار سجده میکرد،مانند پیراهنى‏بود که بر زمین گسترانیده باشند.روزى در آن حال فرستاده خلیفه منحرف‏بر او وارد شد و گفت‏خلیفه از تو پوزش مى‏طلبد و به آزادى تو فرمان میدهد.

اما باید به دیدار او روى و ازو پوزش طلبى و اسباب خشنودى او را فراهم‏آورى.امام(علیه السلام)ابرو در هم کشید و با کمال صراحت به او پاسخ منفى داد.

او تلخى جام ناگوار زندگانى را تحمل میکرد،تنها براى این که هدف رهبرى‏منحرف،محقق نگردد. (١٠)

امام(علیه السلام)از زندان نامه‏اى به هارون فرستاد و در آن نامه نفرت و خشم‏خویش را بر او ابراز فرمود.اینک متن نامه:

«هرگز بر من روزى پر بلا نمى‏گذرد،که بر تو روزى شاد سپرى میگردد.». (١١)

امام(علیه السلام)در زندان،عذابهاى گوناگون و شکنجه‏هاى فراوان تحمل‏کرد.دست و پاى مبارکش را به زنجیر مى‏بستند و فشار بسیار و آزارهاى‏کشنده بر او روا میداشتند و زان پس که همه رنجها و دردهاى جانفرسا را بر اووارد کردند،زهرى کشنده به او خوراندند که پس روزش بسر آمد و به سوى‏پروردگار خود شتافت.وفات آن شهید سعید(علیه السلام)به سال ١٧٣ هجرى،پنجروزبه ماه رجب مانده اتفاق افتاد. (١٢)

مرحله سوم

گفتیم که در مرحله نخستین،همه کوشش پیشوایان(علیه السلام)متوجه برنامه ریزى و به وجود آوردن گروهى بزرگ ومتحد از شیعیان گردید تا به روش آنان تربیت‏شوند و ازوجودشان پشتیبانى به عمل آید و آگاهى شان بالا گیردو پایگاههاى مردمى شان یکپارچه گردد و چهار چوب‏معالم فکرى و اجتماعى شان در جهان اسلام با برنامه‏عقیدتى قرین شود.آن مرحله با شهادت امام موسى بن‏جعفر-شهید زندانى-پایان گرفت تا مرحله جدیدى آغازگردد.

مرحله جدید را امام على الرضا(علیه السلام)هنگامیکه گروه شیعیان‏و پایگاههاى مردمى آن در سطحى قرار گرفت که تقریبامى‏توانست مهار حکومت را به دست گیرد و کار سیاسى راتجربه کند،گشود.درین مرحله خواهیم دید که پایگاههاى‏مردمى و گسترش آن علیه حکام آن روز، خطر سیاسى‏بوجود آورده بود.

خصوصیت این مرحله همبستگى شدید بین امام به عنوان‏رهبر،و پایگاههاى او و یاران و پیروانش بود که انواع‏شکنجه‏ها و کشتارها و دربدرى‏ها را متحمل شده بودند.

حاکمان وقت،توطئه‏هاى ریاکارانه‏اى پیش گرفتند تاامام(علیه السلام)را بر کنار کنند و او را در برابر مردم و یارانش‏در تنگنا قرار دهند و با هر شکل و روشى و با هر نیرنگ‏و تزویرى،مردم را از پیرامون امام(علیه السلام)دور سازند.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- دائرة المعارف اسلامى.بحث آغاز زمان امامان(علیه السلام)

٢- رجال نجاشى.

٣- زندگانى امام موسى کاظم(علیه السلام)شریف قریشى ج ٢ ص ١٨٨.

٤- شخص مخصوصى را نام نمى‏بردند تا مورد شتم و آزار خلفا واقع شود ولى در هرحال از جاذبه آل محمد(صلّى الله علیه وآله)در ارواح مردم استفاده میکردند.(م)

٥- زندگانى امام موسى از قریشى ص ١٩٠.

٦- به شعارهایى که در مقاتل الطالبین ص ٤١١-٤١٢ به تفصیل نوشته شده است مراجعه شود.

٧- جریانهاى کفر آمیز در کتاب حیات امام موسى نوشته قریشى ص ١٢٦.

٨- تمدن اسلامى ج ١ ص ١٢٧.

٩- عیون اخبار رضا.

١٠- فصول مهمة ص ٢٥٢.

١١- بدایت و نهایت ج ١٠ ص ١٣٨ و تاریخ بغداد.

١٢- ابن خلکان ج ٢ ص ١٧٣ و تاریخ بغداد.

امام هشتم على بن موسى الرضا(علیه السلام) امام هشتم على بن موسى الرضا(علیه السلام)

مقدمه

زندگانى امام رضا(علیه السلام)حلقه‏اى از حلقه‏هاى مرحله سوم را در حیات‏پیشوایان از اهل بیت نمودار میسازد که در این مرحله گسترش پایگاههاى مردمى‏بود که در زمان وى(علیه السلام)به اوج عظمت و گسترش رسیده بود،در جهان اسلام‏بر ارزش مکتب امام على(علیه السلام)افزوده شد و برنامه گروه شیعیان مبارز و نظریه‏آنان که بیان کننده و نمودار اسلام صحیح بود،در آن متمرکز گردید.

همه آن دستاوردها،نتیجه کوششهاى هماهنگ و برنامه‏ریزى صحیح‏پیشوایان مرحله دوم بود و آن از خلال ریخت و شکلهاى عملى متعدد مشهودمى‏گردد که عبارتست از:

١-فعالیت در برنامه ریزى فکرى و بالا بردن آگاهى عقیدتى که امامان(علیه السلام)به طور مستقیم به کار بردند و آن فعالیت،آگاهى و آموزش گروه شیعه راشکل و خصوصیات فکرى و روحى داد و آگاهى کامل به همه جوانب اسلامى‏بخشید.

٢-همراه این کوششها و بموازات آن،فعالیتى دیگر جریان داشت که منظور از آن کوششى است که قدرت انقلابى جهش خود را از خون حسین(علیه السلام) و شهادت جانگداز او بدست آورده بود و تقبل کرد که زمام انقلاب و شورش‏و مبارزه سیاسى و ایستادگى در برابر اوضاع حاکم و فاسد را به عهده گیرد.

اما پیشوایان مرحله دوم،قدرت نداشتند قیام مسلحانه انجام دهند و به‏جنگ پردازند تا وجدان انقلابى امت اسلامى را به نقطه‏اى که آغاز آن،خون‏جوشان نیاى آنان،حضرت امام حسین(علیه السلام)بود برانگیزند.بکله ادامه و انفجارآن را بر عهده علویان انقلابى گذاشتند که میکوشیدند با فداکاریهاى خود،وجدان و آگاهى و اراده اسلامى را به درجه‏اى از حیات و قدرت و قاطعیت‏نگاه دارند تا آنجا که امت را وادار کنند تا از نظر شخصیت و کرامت انسانى‏خود،در مقابل حکام منحرف به هیچروى عقب نشینى نکنند.

از اینجا ضرورت ایجاب کرد که اینگونه ماموریتها به بقیه مسلمانان‏واگذار شود.اما مسئولیت راهنمائى و نظارت و مراقبت و پشتیبانى ازوفاداران،به عهده اهل بیت باشد.

در بسیارى از نصوص تاریخ،ازین قبیل راهنمائیها و پشتیبانیها را درموضع اهل بیت(علیه السلام)و در مرحله دوم به شکلى واضح مشاهده نمودیم و بعضى‏از آنها را به تفصیل در زندگانى امام صادق نقل کردیم که خواننده را به آن‏هاارجاع میدهیم،این پشتیبانیها و راهنمائیها را در نامه امام صادق(علیه السلام)توضیح‏دادیم.آن نامه غم انگیز و گریه آورى که براى پسر عم خود عبد الله بن حسن نقب‏» و«صاحب نفس زکیه‏»و به خویشان و نزدیکان خود فرستاد،مساله را روشن‏میسازد.

روایت چنین است:وقتى امام(علیه السلام)به عبد الله بن حسن و ابراهیم بن حسن‏و بقیه خانواده آنان نظر افکند و دید که در مسجد رسول الله در غل و زنجیرند،اشک از چشمانش سرازیر شد تا آنجا که بر محاسن شریفش جارى شد.سپس‏به سوى من آمد و گفت:«اى ابو عبد الله به خدا سوگند که زین پس حرمت‏خداى را نگاه نخواهند داشت و به خدا سوگند که انصار به رسول الله(صلّى الله علیه وآله)وفانکردند،حال آنکه در عقبه با او بیعت کردند که او و خاندانش را از هر گزندى‏که آنان را تهدید کند حفظ نمایند (١) ».

همچنین موضع او(علیه السلام)نسبت به عمویش زید وقتى گفت:«خدا عمویم‏زید را بیامرزاد.اگر پیروز شده بود وفا میکرد که او خلق را به خلافت‏«رضااز آل محمد»دعوت کرد و من رضا هستم‏» (٢)

این نصوص با وضوح بسیار دلالت میکند که امام(علیه السلام)با ناراحتى و دردهاى شورشیان زندگى میکرد و کار و کوشش آنان را تایید مى‏فرمود.

امام سجاد(علیه السلام)نیز وقتى،محمد بن حنفیه با نماینده مختار به نزد او رفت‏تا در باب انقلاب که مختار در پى آن بود مشورت کند،چنین کرد.امام در آن‏هنگام بیانیه عمومى صادر فرمود که اختصاص به مختار ثقفى نداشت،بلکه‏بیانیه و ستایش او(علیه السلام)شامل هر مسلمانى میشد که بر ضد طاغوتیان حاکم عمل‏کند و در برابر حکومت‏ستمگرشان به پاى خیزد.نصوص و نوشته‏هاى مزبوربر این دلالت دارد که در مرحله دوم،دو خط ممتد موجود بود-چنانکه بیان‏کردیم-و آن دو خط یکى خط آگاهى و آموزش مکتبى بود و خط دیگر،ادامه تحریک وجدان انقلابى امت اسلامى،تا گروه شیعه داراى شکل و نقش‏مبارزه و جهاد گردد و با ادامه آن دو خط متوازى در مرحله دوم،براى مکتب‏امام على(علیه السلام)و نظریه وى(علیه السلام)این امکان به وجود آید که داراى پشتوانه عظیم‏و گسترده‏اى گردد تا سراسر جهان اسلام و همه خواستهاى آن را زیر پوشش خوددر آورد.

بر این مطلب از نظر فکرى و روانى و اجتماعى در آغاز مرحله سوم ودر عصر امام رضا(علیه السلام)و در برابر امت اسلامى دلایل فراوان وجود دارد.

در زمان امام رضا(علیه السلام)چندین شورش بوسیله شاگردان مکتب امام‏على(علیه السلام)و پیروان نظریه‏هاى وى(علیه السلام)روى داد و جهان اسلام را از کوفه‏و بصره و مدینه و مکه،تا یمن فرا گرفت.در مناطق مزبور،دستاوردهاى مکتب‏امام(علیه السلام)را اعلام میکردند و در آنجا به نام امام،حکومت مى‏نمودند.

هر چند بغداد،تابع خلافت عباسیان بود اما جنبشهاى انقلابى مزبور،بغداد رامحاصره کرد و حکومت روز را مورد تهدید قرار داد.

امام رضا(علیه السلام)و قیامهاى علویان

از مهمترین و خطرناکترین شورشهائى که عباسیان با آن روبرو گردیدند،شورش‏«محمد بن ابراهیم الحسین‏»معروف به‏«ابن طباطبا علوى‏»بود که اداره‏کننده کارهاى او«ابو السرایا السرى بن منصور»نام داشت.

ابن طباطبا،مدینه را به قصد کوفه ترک کرد تا آتش شورش خود را بر ضدعباسیان بر افروزد. مردم کوفه که دیدند دعوت او براى‏«رضا از آل محمد» (٣) است،و او براى آنان بیعت مى‏طلبد و میگوید که حکومت باید طبق کتاب خداو سنت پیامبر(صلّى الله علیه وآله)و سیره على(علیه السلام)باشد،پیرامون وى گرد آمدند.

تکیه گاه و امید«ابن طباطبا»در اعلام انقلاب خود،بر اساس پشتوانه‏پایگاههاى مردمى دوستانش بود که مردمى موافق و مؤید خط مکتب امام‏على(علیه السلام)داشت.این بود پشتوانه‏اى که از خلال واکنش‏هاى نیرومند انقلاب‏«ابو السرایا»در جهان اسلامى کشف کردیم.

نخستین واکنش قیام ابن طباطبا این بود که در برابر سپاه انقلابى او،همه لشکریانى که عباسیان براى خاموش کردن شورش او فرستاده بودند،هزیمت‏کردند و پاى بفرار گذاشتند. کوفه‏اى که به حسین(علیه السلام)خیانت کرد و زید بن على را تنها گذاشت تا با گروهى چند از یارانش به جنگ اقدام کند،در کنار«ابن طباطبا»،قهرمانانه براى دفاع از انقلاب و هدفهاى آن، ایستادگى کرد.

این استقبال عظیم انقلابى،و پاسخگوئى بیمانند،دلیل رشد پایگاه مردمى‏و درک وسیع آن مردم از اسلام بود.

پس از آنکه شورش‏«ابن طباطبا»را خفه و خاموش کردند،عمال اودر مناطقى که حکومت میکردند،اعلام استقلال و خود مختارى نمودند.

در یمن،«ابراهیم بن موسى بن جعفر»پس از اخراج نماینده مامون‏از آنجا،به آنجا حمله کرد و حکومت را در دست گرفت.

در مکه،«حسین بن حسن افطس‏»حمله برد و حکومت را قبضه کرد.

در بصره،«زید بن موسى بن جعفر،حکومت را به تصرف خود در آوردو این شخص به اندازه‏اى خانه‏هاى عباسیان و طرفداران آنان را سوزانید که‏به‏«زید آتش افروز»معروف گردید.اگر کسى از سیاه جامگان را میدید،او را آتش میزد و علاوه بر اموال عباسیان از اموال بازرگانان نیز بسیارتصاحب کرد.

«على بن سعید»براى نبرد با او رهسپار شد و زید ازو امان خواست.

«ابن سعید»به او امان داد (٤) و او را نزد«حسن بن سهل‏»برد او نیز دستورداد گردن او را زدند.

محبوبیت امام(علیه السلام)و همدلى توده مردم با وى

با واقعه امام(علیه السلام)نشانه‏هاى بسیار مبنى بر رشد پایگاه مردمى و همراهى‏و همدلى مردم موجود است.

«فضل بن سهل‏»نماینده‏اى به حاکم کوفه فرستاد و ازو خواست که براى امام رضا(علیه السلام)به عنوان ولى عهد بیعت گیرد،مردم مخالفت کردند و گفتند باامام(علیه السلام)،به عنوان ولى عهد بیعت نمیکنند بلکه به عنوان خلیفه با او بیعت میکنند (٥) .

بسیار شد که مامون براى حل بیشتر مشکلات دولتش به امام رضا(علیه السلام) پناه مى‏برد و از آن حضرت استدعا مى‏کرد که به شیعیان خود ابلاغ فرماید که علیه‏مامون سخنى نگویند و خاموش باشند،زیرا آنان در همه جا از حکومت مامون‏اظهار ناخشنودى میکردند. (٦)

بار دیگر،پایگاههاى مردمى حضرت رضا(علیه السلام)معلوم میشد:پس از قتل‏«فضل بن سهل‏»،شایع گردید که قتل او طبق نقشه و توطئه‏اى بوده است که‏بدست مامون طرح شده بود. (٧) مردم از خانه‏ها بیرون ریختند و تظاهرات بر پاکردند و آن توطئه را محکوم نمودند و همگى به سوى کاخ مامون به راه افتادندتا مشت‏خشم آگین و انتقام جویانه خود را چهره او فرود آورند.

مامون ناچار شد از در پشت قصر خود خارج شود و به خانه امام(علیه السلام) که در همسایگى کاخش بود رود و از او استمداد جوید و خواهش کند تا مردم‏خشمگین را آرام گرداند.امام(علیه السلام)در برابر مردم ظاهر شد و با یک دستورهمه را پراکنده ساخت.

معنى این واقعه آن است که امام(علیه السلام)پایگاه مردمى داشت و پایگاه اجتماعى‏او عظیم بود و در همان شهر که مامون با زور حکومت میکرد،او مورد قبول‏و پیروى همه مردم بود و بر دلها حکم مى‏راند.

امام(علیه السلام)فعالیت علنى را رهبرى مى‏فرمود همه این نشانه‏ها و شواهد تاریخى ثابت میکند که پایگاه مردمى مکتب على(علیه السلام)از جهت علمى و اجتماعى تا حدى بسیار رشد کرده و گسترش یافته بود.

در آن مرحله بود که امام(علیه السلام)مسئولیت رهبرى را بعهده گرفت.بر اساس این‏تحول و وسعت نفوذ و همراهى و همیارى گروههاى بسیار زیاد از مردم،امام(علیه السلام)بنا به تغییر و تحولات عصر خود،فعالیتهاى غیر معمول را رهبرى‏مى‏فرمود.تا آنجا که بعضى از جماعت‏شیعیان کوشیدند او را متهم به مخالفت‏با«تقیه‏»کنند و هیئتى نزد او فرستادند تا او را از هارون الرشید بر حذر دارند«صفوان بن یحى‏»گفت:وقتى‏«ابو الحسن موسى‏»(علیه السلام)در گذشت و رضا(علیه السلام) حکم را در دست گرفت از آن کار بر او ترسیدم و به او گفتیم تو امرى بزرگ‏را آشکار کردى و ما بر تو ازین طاغى بیم داریم.امام(علیه السلام)گفت:«بیهوده‏میکوشد،با من کارى نمیتوان کرد (٨) »و از«محمد بن سنان‏»(علیه السلام)روایت‏شده‏است که گفت:

به‏«ابو الحسن رضا(علیه السلام)،گفتم در روزگار هارون خود را به این کارزبانزد کردى و به جاى پدرت نشستى در حالى که از شمشیر هارون خون مى‏چکید» (٩) .

جمعى دیگر نیز نزد وى افتند و گفتند:«خاموش بنشین هم آن سان که جد وپدرت خاموش نشستند.»و دیگران کوشیدند که او را قانع سازند تا تقیه پیشه‏کند و او با آنان مخالفت کرد، حال آنکه تقیه دین جدش صادق(علیه السلام)بود.درموارد دیگرى نیز امام را ازین معنى هشدار دادند و بر حذر داشتند.این رویدادها،نشانه فعالیت پى گیرانه امام(علیه السلام)بود که آن جماعتها را هشیار ساخت.

چه،نمى‏توانستند طبیعت تغییر و تحول و گسترش پایگاههاى مردمى و رشد وافزونى نفوذ آن را در نفوس و دل مسلمانان و پاسخگوئى سریع مردم را به‏آن و همکارى فعالانه آنان را در عملیات و فعالیتهاى علنى امام درک کنند.

حقایق تاریخى بسیار وجود دارد که واقعیت گفتار ما را آشکار میسازد.

پس از آنکه رضا(علیه السلام)بعد از پدر،مسئولیت رهبرى و امامت را به عهده گرفت،در جهان اسلام به سیرو گشت پرداخت و نخستین مسافرت را از مدینه به بصره‏آغاز فرمود تا بتواند بطور مستقیم با پایگاههاى مردمى خود دیدار کند و درباره‏همه کارها به گفتگو پردازد.عادت او چنین بود که پیش از آنکه به منطقه‏اى حرکت‏کند،نماینده‏اى به آن دیار گسیل میداشت تا مردم را از ورود وى آگاه کند تاوقتى وارد میشود،مردم آماده استقبال و دیدار او باشند.سپس با گروههاى‏بسیار بزرگ مردم اجتماع بر پا میکرد و درباره امامت و رهبرى خود با مردم‏گفتگو مى‏فرمود.آنگاه از آنان میخواست تا ازو پرسش کنند تا پاسخ آنان‏را در زمینه‏هاى گوناگون معارف اسلامى بدهد.سپس میخواست که با دانشمندان‏علم کلام و اهل بحث و سخنگویان،همچنین با دانشمندان غیر مسلمان ملاقات‏کند تا در همه باب مناقشه به عمل آوردند و با او به بحث و مناظره پردازندپس از پایان کار به مردم کوفه خبر میداد که تا سه روز دیگر نزد آنان‏خواهد بود و با پایگاههاى خود تماس میگرفت و با بحث کنندگان و متکلمان‏و یهود و نصارى و کسانى که در آن زمان در جهان اسلام یک خط فکرى‏داشتند،تماس میگرفت تا در هر باب گفتگو کنند.به گروه اخیر از آنروى توجه‏مى‏فرمود و به جنبش و افکارشان اهمیت میداد که از راه ترجمه‏ها و مجادله‏هاى کلامى،توجه جهان اسلام را بخود جلب کرده بودند.

امام(علیه السلام)درین مسافرتها با همه گروهها و مکتبهاى علمى،بحثها وگفتگوهاى رنگارنگ میداشت.محمد بن عیسى تقطینى گوید:«مسائلى که‏از امام(علیه السلام)مى‏پرسیدند گرد آوردم،به هیجده هزار مساله رسید که به آنها پاسخ‏گفته بود.» «ابراهیم بن عباس صورى‏»مى‏گوید:«هرگز ندیدم که از رضا(علیه السلام)پرسشى‏کنند و او پاسخ آنرا نداند.» (١٠)

پدران رضا(علیه السلام)،به همه این فعالیتهاى آشکار مبادرت نمیکردند.آنان‏شخصا به مسافرت نمى‏رفتند تا بتوانند بطور مستقیم و آشکار با پایگاههاى‏مردمى خود تماس حاصل کنند.اما در مورد امام رضا(علیه السلام)مسئله امرى طبیعى‏بود.زیرا درین مرحله پایگاههاى مردمى بسیار شده بود و نفوذ مکتب امام‏على(علیه السلام)از نظر روحى و فکرى و اجتماعى در دل مسلمانان که با امام بطورآگاهانه و همیارى عمل میکردند افزایش یافته بود.

اما حادثه‏اى روى داد:گروهى از یاران امام(علیه السلام)میان این تحول ودگرگونى ظاهرى که در خط پدران او بود،با شرایط و اوضاع جدید،نتوانستندرابطه‏اى برقرار کنند و ازین روى بود که اعتراضاتى به امام وارد مى‏آوردند.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- امام صادق،علم و عقیده.از رمضان لاوند ص ٩٠ نقل از مقاتل الطالبین.

٢- اعیان الشیعه.ج ٣٣ ص ٧٣.

٣- عیون اخبار الرضا ج ٢ ص ٢٠٨.

٤- ابن اثیر ج ٥ ص ١٧٥-١٧٧-و عیون اخبار الرضا ج ٢ ص ٢٣٣.

٥- عیون اخبار رضا ج ٢ ص ١٤١.

٦- مدرک سابق.

٧- طبرى ج ٨ ص ٥٦٥ و عیون اخبار رضا ج ٦ ص ١٥٩.

٨- کافى ج ١ ص ٨٧ و نیز عیول اخبار رضا و مناقب و ارشاد.

٩- روضه کافى ص ٢٥٧.

١٠- براى تفصیل بیشتر به سلسلة الذهب و به فصول مهمة از ابن صباغ مالکى مراجعه شود.

امام(علیه السلام) و مطالبه زمامدارى امام(علیه السلام) و مطالبه زمامدارى

پس از آن که امام(علیه السلام)،مسئولیت امامت را بعهده گرفت،همه توانائى‏خود را در آن دوره در توسعه دادن پایگاههاى مردمى خود صرف کرد.

اما رشد و گسترش آن پایگاهها و همدلى آنان با کار امام(علیه السلام)به این‏معنى نبود که او(علیه السلام)زمام کارها را به دست گرفته باشد.

با وجود همه آن پیشرفتها و افزایش پایگاههاى مردمى،امام(علیه السلام) بخوبى میدانست و اوضاع و احوال اجتماعى و موضوعى نشان میداد که جنبش‏امام(علیه السلام)در سطحى نیست که حکومت را به دست گیرد.زیرا حکومتى که‏امام مى‏خواست غیر از حکومتى بود که داراى آن پایگاههاى مردمى بود.

یا به بیان روشن‏تر،آن پایگاهها که در جهان اسلام وجود داشت امام رضا(علیه السلام)را آماده میساخت که زمام حکومت را در سطحى بدست گیرد که هر طالب‏حکومتى،خریدار و خواستار آن نبود. یعنى این امکان براى او فراهم نبود که‏زمام حکومت را به نحوى که منصور یا مامون داشتند، بدست گیرد.

البته چنین امکانى وجود داشت که امام(علیه السلام)به آن نوع حکومت رسد،زیرا پایگاههاى گسترده‏اى که او داشت ازو پشتیبانى میکردند و او را تاییدمى‏نمودند.اما نظیر این پایگاهها به این درد نمى‏خورد که پایه حکومت امام(علیه السلام)گردد.چه،پیوند آن با امام(علیه السلام)پیوند فکرى پیچیده و عمومى بود و ازقهرمانى عاطفى نشان داشت.

این همان احساسهاى آتشین بود که روزگارى،پایگاه و اساسى بود که‏بنى عباس بر آن تکیه کردند و براى رسیدن به حکومت بر امواج آن عواطف‏سوار شدند.

اما طبیعت آن پایگاهها و مانندهاى آن به درد آن نمیخورد که راه رابراى حکومت او(علیه السلام)و در دست گرفتن قدرت سیاسى،براى او هموار سازد.

ازین روى مى‏بینیم که بیشتر قیامهائى که مسلمانان و پیروان با اخلاص،با نظریه امامت على(علیه السلام)بر پا کردند،بیشتر اوقات در تناقضها و اختلافهاى‏داخلى نابود میشد.حتى از طرف پایگاههاى خود غرقه در گرفتارى دست و پامى‏زدند و غالبا انشعاب میکردند و از یکدیگر جدا میشدند و احیانا با یکدیگردر جنگ و ستیز بودند.

علت این امر بسى ساده بود.به این توضیح که همه پایگاهها از نظریه‏امامان(علیه السلام)آگاه نبودند و اوضاع اجتماعى و موضوعى را ادراک نمیکردند.

بلکه قیامهاشان غالبا عاطفى و آتشین بود،نه آگاهانه و نضج‏یافته.پس طبیعة‏عواطف و احساسها نمى‏توانست بناى حقیقى اسلام قرار گیرد،چه،بناى حقیقى‏بر اساس آگاهى کامل از هدف استوار است.

امام رضا(علیه السلام)در آن مرحله خود را آماده آن میکرد تا مهار حکومت رابه دست گیرد اما با شکلى که او خود طرح کرده بود و خود میخواست نه درشکلى که مامون چنان میخواست و در آن شکل،ولایت عهد را به او(علیه السلام)عرضه‏داشت و او آنرا رد کرد و نخواست.

در«ارشاد»روایت‏شده است که مامون،حضرتش(علیه السلام)را در باب ولایت عهدى مخاطب قرار داد و به او گفت:مى‏خواهم ولایتعهد-یعنى‏خلافت-را به عهده‏ات بگذارم.حضرت فرمود:«اى امیر المؤمنین،مراازین کار معاف کن که نه نیروى آن را دارم و نه طاقت آنرا.

مامون گفت:پس ولایتعهد را بعد از خود بتو وا مى‏گذارم.

امام فرمود:اى امیر مؤمنان،ازین کار نیز مرا معاف کن.

وقتى امام امتناع خویش را بیان فرمود،مامون با سخنى که به علت‏امتناع امام(علیه السلام)بوى تهدید میداد با امام برخورد کرد و گفت:عمر بن خطاب‏شورى را با شش نفر مقرر داشت که یکى از آنان نیاى تو امیر المؤمنین على‏بن ابى طالب(علیه السلام)بود و عمر شرط کرد که هر کس با آنان مخالفت کند گردنش‏را بزنند.باید چیزى را که از تو میخواهم بپذیرى و ترا از آن،راه فرار نیست. (١)

پس امام(علیه السلام)التماس او را پذیرفت.

نیز روایت‏شده است که سخنى دیگر در میان آنان بود.مامون خلافت‏را به امام عرضه داشت و امام از آن امتناع نمود سپس ولایت عهد را به اوپیشنهاد کرد،آن را نیز رد کرد و مامون گفت:

«تو مرا به کارى وامیدارى که از آن اکراه دارم.از قدرت من ایمنى‏اما به خدا سوگند یاد میکنم که اگر ولایت عهد را نپذیرى ترا به این کار ناچارمیسازم و اگر نپذیرى گردنت را مى‏زنم‏» (٢)

انگیزه‏هاى مامون رویاروى امام(علیه السلام)

مى‏توان انگیزه‏هاى مامون و موضع او را در برابر امام رضا(علیه السلام)به‏عوامل روانى و ایمانى که در او بود تفسیر کرد.

مامون شخصا به خط امام ایمان داشت و به علویان مهربان بود و فدک را به آنان بازگردانید و کوشید که بدگوئى و دشنام به معاویه،سنت معمول‏گردد و آن را بر مردم بایسته کرد و آشکارا ابراز داشت:

هر کس معاویه را بخوبى یاد کند ذمه‏اش مشغول است و ازو راضى‏نیستم و برتر آفریده خدا پس از رسول اکرم(صلّى الله علیه وآله)،على بن ابى طالب است‏» (٣)

شیعى بودن مامون حاصل عوامل متعددى بود که از هنگام کودکى درروان او تاثیر کرده بود. در آن هنگام کسى که به تربیت و تادیب او گماشته‏شده بود،مردى شیعى مذهب بود.نیز مامون در اوان جوانى در اطراف خراسان‏استقرار یافته بود که بیشتر مردم آن شیعه بودند و طرفداران اهل بیت(علیه السلام) مامون روزى به یاران خویش گفت:آیا مى‏دانید چه کس تشیع را بمن آموخت؟

گفتند:نه‏گفت:رشید آنرا به من آموخت.

گفتند:چگونه؟

گفت:وقتى امام موسى بن جعفر از مدینه بر رشید وارد شد،فروتنى رشیدرا در برابر او دیدم و دیدم که چگونه او را بزرگ میداشت.

مامون ادامه داد:هنگامیکه تنها شدیم پرسیدم:اى امیر مؤمنان این مردکیست که او را چنین بزرگ داشتى و تجلیل کردى و در مجلس خود به سوى‏او از جاى برخاستى و او را به پیشواز رفتى و در بالاى مجلس خود نشاندى‏و فروتر از او نشستى و به ما فرمان دادى که رکاب او را بگیریم؟

گفت:او امام مردم است و حجت‏خدا بر آفریدگان او،و خلیفه او نزدپرستندگان اوست.

گفتم:اى امیر المؤمنان،آیا تو همه این صفات را ندارى؟

گفت:من به ظاهر و با توسل به زور و غلبه،امام مردمم.امام موسى بن جعفر امام بر حق است. بخدا سوگند اى فرزند،که او به مقام رسول الله(صلّى الله علیه وآله)از من و از همه آفریدگان داراى استحقاق بیشتر است.بخدا سوگند اگر توبا من در سر این مقام نزاع کنى،همانا سرت را بر خواهم کند. (٤) چه،ملک‏عقیم است،سیاست پدر و مادر نمیشناسد. (٥)

اما این انگیزه‏هاى تشیع براى خط امام(علیه السلام)آن نیست که مامون را به‏آنجا راند که آن موضع را اتخاذ کند.بلکه درین مورد عوامل و انگیزه‏هادر دل مامون وسیعتر بود که در صورت مصالحه سیاسى و اغراض موسمى‏نمودار گردید و مى‏توان آنها را به چهار نکته زیر تعبیر کرد:

١-مامون میخواست،خلافت‏خود را صورت مشروع دهد و درحکومت‏خویش آرامش و استقرار و ثبات بر قرار کند زیرا پایگاههاى مردمى‏که به خلافت عباسیان مؤمن بودند،به خلافت مامون با شک و تردید مى‏نگریستند.

چه او،خلیفه شرعى یعنى امین،برادر خود را کشته بود و سر برادر را براى اوآوردند.این نکته در مورد مشروع بودن خلافت او،نوعى شک و تردیدو پریشانى خاطر در پایگاههائى که به خلافت عباسیان ایمان داشتند به وجودآورد و اعتماد مردم را نسبت به مقام و قدرت او متزلزل ساخت.بطورى که‏مردم همه،خلافت او را نپذیرفته بودند و بهر حال در آن وقت، مامون پایگاه‏خود را نزد مردم از دست داده بود.اما سایر پایگاههاى مردمى که پیرامون‏وجود امام على(علیه السلام)مى‏گردیدند،اصلا به خط عباسیان در خلافت ایمان‏نداشتند و به خلافت هیچیک از آنان با نظر مشروع نمى‏نگریستند تا جائى که‏مامون به این بسنده کرد که خلافتى را که غصب کرده بود و به زور بر آن مسلطشده بود،جامه شرعى بپوشاند تا ازو در حکومت پشتیبانى کنند.

ازینرو بود که مامون به این مبادرت کرد که از امام رضا(علیه السلام)که خلافت قانونى از آن او بود و توده‏هاى بسیار در جهان اسلامى بر این عقیده بودند که‏امام(علیه السلام)نامزد طبیعى خلافت‏شرعى است و باید از حقوق خلافت برخوردارگردد،چنان استدعائى کند.

در اینجا باید یادآورى کرد که این سطح ایمان به امامت‏حضرت رضا(علیه السلام)

و حقانیت‏شرعى او در خلافت،در یک سطح یکسان،از وضوح نبود.عده‏اى‏بنا بر اساس نص،و تعیین،به امامت او(علیه السلام)معتقد بودند،وعده‏اى دیگر بر این‏پایه به خلافت وى ایمان داشتند که او یکى از فرزندان امام على(علیه السلام)است‏و او بهترین مسلمان است.نقشه مامون،مشروع جلوه دادن خلافت‏خویش‏و جلب مردم به سوى خود بود.او خواست‏خود را از خلافت‏خلع کند و آنرابه امام واگذارد تا امام مجددا آن را به او باز پس دهد و با این لباس شرعى‏خلیفه مشروع و قانونى گردد.یعنى وقتى امام،خلافت را به او رد مى‏فرمودبه منزله جامه مشروع بود که مامون براى خلافت‏خود آرزو داشت تا از عقده‏نامشروع بودن خلافت‏خود رهائى یابد.

اما امام(علیه السلام)خط مامون را دریافت و نقشه او را دانست و کوشش‏او را در سوء استفاده از محبوبیت امام و فریبکارى او در پایگاههاى مردمى‏و استفاده نابجا از قدرت و قوت مرکز سیاسى،به آسانى خواند.مامون‏از این کار سه هدف داشت:

الف:آنکه امام(علیه السلام)را وجه و واسطه سازش خود با عباسیان بغدادکند از طرفى،ورقه سازشنامه‏اى بین امام و عباسیان از امام بدست مى‏آورد.

ب:از طرف دیگر بین خود و علویان نزدیکى و رابطه بر قرار میساخت.

ج:بین خود و شیعیان خراسان ارتباط و دوستى حاصل مى‏کرد.

وقتى مامون به این توطئه که بر ملا شد،دست زد،حضرت رضا(علیه السلام) به او فرمود:

«آیا خلافت جامه‏اى است که خداى بر تو پوشانیده است؟و اگر جامه‏اى است که خدا بر تو پوشانیده است.تو نمى‏توانى آنرا از خود دور سازى وبمن واگذارى.و اگر چیزى نیست که خداى بتو عطا کرده باشد،پس چگونه‏چیزى را که مالک آن نیستى به من وامیگذارى؟»

امام(علیه السلام)با این سخن آشکار تایید کرد که نمى‏خواهد مشروعیت‏خلافت‏مامون را اعلام فرماید.

روى گرداندن امام(علیه السلام)از پذیرفتن خلافت به معناى ارجاع خلافت به اونیست.یعنى اگر امام، خلافت را نپذیرفت به این معنى نبود که آن را به مامون‏واگذاشته و بازگردانیده باشد.

این مناظره در خلافت مامون تاثیرى بزرگ گذاشت بطوریکه در آینده‏براى برکندن جامه شرعى از خلافت مؤثر بود.

٢-مامون گرفتار دشواریهاى پایگاههاى مردمى که طرفدار امام(علیه السلام)،همچنین طرفدار مکتب امام على(علیه السلام)بودند،شد و از طرفى گرفتار جنبشهاى‏انقلابى بود که از قدرت بسیار برخوردار بودند،آن سان که براى کرسى‏زمامدارى مامون خطر جدى و حقیقى بوجود آورده بودند و در همه قسمتهاى‏جهان اسلام پراکنده شده بودند.براى مثال،جنبشهاى شیعى در خراسان به سال‏١٩٨ یعنى همان سالى که مامون در خلافت،استقلال یافت و شورش ابن طباطبادر کوفه به سال ١٩٩ هجرى که به آن اشارت کردیم و قیام حسین بن هرش درخراسان که هر یک از آندو براى‏«رضا از آل محمد»تبلیغ و دعوت میکردند.

از جمله قیامهاى دیگر،شورش زید بن موسى بن جعفر و دیگران بود.

آن همه فشار در هر صورت و شکل که بود،به رهبرى امام(علیه السلام)ارتباطداشت و شبح این فشارها براى مامون ترسناک و وحشتزا بود بطوریکه خواب‏را ازو گرفته بود.او بسى کوشید تا آن قیام را خاموش کند و خشنودى‏مردم را بدست آورد تا وضع موجود حکومت را بپذیرند و راه این کار آن‏بود که رهبرى فکرى یا نمایندگان بلند پایه آنان را به کار گمارد یا در حکومت وارد کند.

مامون میخواست از خلال اعطاى ولایت عهد به امام رضا(علیه السلام)،در آن واحد به چند هدف خود دست‏یابد:

الف:محاصره امام(علیه السلام)و زیر نظر گرفتن رفت و آمد او و دور ساختن‏وى از پایگاههاى مردمى.و اگر امام،در مرو مستقر میگردید،همه این‏کارها صورت میگرفت.

ب:کاشتن تخم شک و تردید در راه رهبرى اهل بیت(علیه السلام)که مردم باخود بگویند که نپذیرفتن خواسته‏هاى خلیفه و پیشنهاد راه حل‏هاى او چه معنى‏دارد؟و معناى قبول ولایت عهدى چیست؟این کارها با شعارهائى که مکتب‏اهل بیت اعلام کرده بود در یک زمینه نبود و با هم نمى‏خواند.

ج-آرام کردن دلها و تامین کرسى خلافت،زیرا،این معنى متوجه‏امام(علیه السلام)میگردید و در نتیجه از شورشها و جنبشهاى مردم ایمن مى‏شدند.

د:زیر نظر داشتن حرکات شورشى و کوشش در جلب عواطف علویان.

همه این منظورها وقتى به دست مى‏آمد که مامون در نقشه خود موفق‏گردد.مامون مى‏خواست همه جوانب این کار را به میل خود ترتیب دهد و به‏آن شکلى بخشد که ظاهر کار چنین بنظر آید که حقیقتا و با دل و جان میخواهدخلافت را پس از خود تسلیم امام(علیه السلام)کند. بنابر این به این کارها دست زد.

-مؤتمن،برادر خود را از ولایت عهدى خلع کرد.

-ام حبیبه،دختر خود را به ازدواج امام(علیه السلام)در آورد.

-شعار و درفش عباسیان را که رنگ سیاه بود به شعار و درفش علویان‏که رنگ سبز بود تبدیل کرد.

-فرمان داد که فرزندان عباس و دولتمردان و سران سپاهش،با امام‏به عنوان ولایتعهدى بیعت کنند.

-به نام امام رضا(علیه السلام)بر سیم و زر سکه زد. اما امام(علیه السلام)ثابت کرد که ممکن نیست آن حیله‏ها و آن نقشه‏ها او را بفریبدو مهمترین کارهائى را که بر ضد او پیش گرفت به مراتب زیر خلاصه میشود:

الف:از روز نخست مخالفت‏خود را ابراز فرمود،و مامون را به‏نیات حقیقى خود گواه ساخت و به او گفت‏«آیا میخواهى مردم بگویند که‏على بن موسى در دنیا پرهیزکار نیست بلکه دنیا ازو پرهیز میکند؟آیا نمى‏بینیدکه چگونه ولایتعهدى را از سر آز به دنیا و طمع به خلافت پذیرفت؟ » (٦) .

از همینجا نپذیرفتن امام(علیه السلام)و اعلان صریح او به اینکه به بارگاه‏حکومت مامون نخواهد پیوست معلوم گردید.

امام(علیه السلام)این هدف خلیفه را درک کرد و هنگامیکه مامون وى را ناچارساخت تا ولایتعهدى را بپذیرد،این ناچارى را در پرده کتمان نگذاشت،و ابراز داشت که آن سمت را به اختیار نپذیرفته است،بلکه آنرا پس از اجبارو تهدید پذیرفته است.

از هروى منقول است که:«به خدا سوگند که رضا(علیه السلام)از میل و رغبت‏این امر را نپذیرفت،او را به کوفه بردند و از آنجا از راه بصره به مرورفت (٧) ».

از مامون روایت کرده‏اند که وقتى خلافت را به امام عرضه داشت اوامتناع ورزید،سپس ولایتعهدى را عرضه کرد،آنرا نیز نپذیرفت و به اوگفت:

«تو مرا به کارى و امیدارى که خوشایند من نیست.همانا که از سطوت‏من ایمنى پس به خدا سوگند یاد میکنم که اگر ولایتعهدى را نپذیرى ترا به آن‏کار وادار میکنم و اگر نپذیرى گردنت را مى‏زنم (٨) »

ابو الفرج نیز مانند این روایت را نقل کرده است:«ولایتعهدى را به اوپیشنهاد کردند و اصرار ورزیدند و او امتناع میکرد و نمى‏پذیرفت تا آنجا که‏یکى از آندو به او گفت اگر نپذیرى با تو چنین و چنان خواهم کرد...سپس‏آن دیگرى به او گفت:بخدا سوگند بمن دستور داده‏اند که اگر با خواسته‏آنان مخالفت کنى گردنت را بزنم (٩) ».

اما امام(علیه السلام)پس از بیرون آمدن از مدینه حتى همان وقت که ولایتعهدى‏را به عهده او گذاشتند،اظهار نارضائى و ناخشنودى مى‏فرمود.این نکته ازخلال برخى از بیانیه‏ها و گفته‏هاى وى آشکار است که درد و تلخى و رنجى راکه در اعماق وجودش موج مى‏زده ابراز داشته است و از خلال بعضى حالتهاى‏انفعالى و عصبى که نشان دهنده خستگى روحى و روانى است که به آن دچارشده بود آشکار میگردد.

«...رضا(علیه السلام)روز جمعه از مسجد جامع بازمیگشت،عرق و گرد و غباربر سر و رویش نشسته بود. دستها را به آسمان برداشت و گفت:بار خدایااگر گشایش کار من از وضعى که دارم با مرگ میسر میگردد،پس زودتر ساعت‏مرگ مرا برسان‏».

و تا وقتى که روح از بدنش خارج شد،همیشه غمزده بود. (١٠)

بالجمله ممکن بود که مردم ازین درد و رنجى که امام احساس میکرد،حقیقت را درک کنند چنانکه درک کردند.

ب:امام(علیه السلام)با سند تاریخى که به مامون نوشت با او شرط کرد که:

«هیچیک از کارهاى دولتى مربوط به حل و عقد و انتصاب و بر کنار داشتن رابه عهده نگیرد».

گاه میشد که مامون فراموش میکرد که امام با او چه شرطى کرده است و میکوشید او را در انبوه مسئولیتها گرفتار سازد.اما امام(علیه السلام)به او یادآورى‏میفرمود که باید به شرط خود وفادار باشد.وقتى مامون،امام را به پذیرفتن‏ولایتعهدى قانع کرد،امام به او فرمود.«من این کار را مى‏پذیرم به این شرطکه هیچکس را ستمى ندهم و کسى را بیکار نکنم،و رسم و سنتى را نشکنم.

فقط دورا دور ناظر بر امور باشم‏».مامون نیز با این نظر موافقت کرد (١١) .

بار دیگر مامون کوشید امام را در گیراگیر مسئولیتهاى حکومت واردکند.مثلا از امام خواست تا کسانى را که امام به آنان اطمینان دارد به اومعرفى کند تا زمامدارى مناطقى را بپذیرند که علیه حکومت مامون بوده‏اند.

امام به او پاسخ داد:تو باید به عهدت وفا کنى تا منهم وفا کنم.من‏به این شرط وارد این امر شدم که نه فرمان دهم نه کسى را از کارى باز دارم‏نه کسى را بر کارى بگمارم تا خداوند مرگ مرا پیش از تو برساند».پس مامون‏بدو گفت:وفا مى‏ورزم.

موضع منفى امام به منزله اشاره‏اى گذرا به امت،یا دعوتى صریح‏براى توجه به رسالت آن دعوت و گرد آمدن پیرامون امام،و محکوم کردن‏واقعیت‏حکومت فاسد بود که جز دگرگون کردن آن چاره‏اى نبود،و این‏بدان معنى بود که او بطور کلى از وضع موجود کومت‏خرسندى نداشت.

ازینرو هیچگونه کار و مسئولیت‏سیاسى را بر عهده نمیگرفت.زیرا،آن‏اوضاع به این نیاز داشت که در آن تغییر اساسى داده شود و از نو بنیان گیرد.

امام از نخستین هنگام،پرهیز از حکومت مامون و همه پى آمدهاى آنرااعلام فرمود.براى او امکان نداشت در محیطى بکار پردازد که به دگرگونى وتبدیل ریشه‏اى نیاز دارد.هنگامیکه همه کوششهاى مامون بى‏نتیجه ماند و به‏شکست منتهى گردید صدها هزار دینار توسط فضل بن سهل به کوفه-شهرى که‏بزرگترین پایگاه امام در آنجا بود-فرستاد تا به نفع مامون از مردم بیعت بگیرد.

چه،تا آنروز هنوز همه نقاط اسلام با او بیعت نکرده بودند.مامون این بار با پول‏زیاد کوشید تا از مردم براى خلافت‏خود و ولایت عهدى رضا(علیه السلام)بیعت گیرد،و محبت پایگاههاى مردمى او را براى خلافت‏خود بدست آورد.

اما پایگاههاى امام(علیه السلام)به این نیرنگ فریفته نشدند و گفتند با امام به‏عنوان ولیعهد بیعت نمیکنند بلکه حاضرند به عنوان خلیفه با او بیعت کنند.پس‏آنگاه پایگاهها که موضع خود را میدانستند،ولایتعهدى را رد کردند و او راراندند و به او پاسخ رد دادند.اینجا مامون فهمید که آن پایگاهها را نمى‏توان‏با پول یا با حیله و تزویر خریدارى کرد.مامون از امام تمنا کرد که از طرفداران‏و شیعیان خود بخواهد که سکوت کنند.امام سخن او را نپذیرفت و گفت:

«شرطى نوشته شده است،آیا مامون میخواهد شرط خود را نقض کند؟»مامون‏پرسید:چه شرطى؟ امام(علیه السلام)فرمود:با تو شرط کردم که درباره هیچ چیز،ننویسم و قرار دادى‏منعقد نکنم.ازینرو چیزى نمى‏نویسم‏» (١٢)

امام(علیه السلام)امتناع فرمود که به پایگاههاى خود چیزى بنویسد.

٣-مامون میدانست که وارد شدن امام(علیه السلام)در دستگاه حکومتى او هرگزباعث دگرگونى یا اصلاح آن نخواهد شد.زیرا آن دستگاه دچار انحرافى‏عظیم شده بود که سراسر امت اسلامى را در بر گرفته بود و امکان نداشت آن‏انحراف در یکى دو روز تغییر و تبدیل یابد و اصلاح شود. مامون میخواست امام رادر دستگاه دولتى خود وارد کند تا او را در برابر دستگاههاى مردمى بدنام سازدو به عنوان کاسبى سازشکار و مصلحت اندیش خویش وانمودش کند و ثابت نمایدکه او داراى نظریه حقیقى و مردمى نیست،و بدینوسیله مردم را از رهبرى آل‏على نومید سازد.ازینرو بود که امام(علیه السلام)با همه نیرو بر ضد مامون برخاست و با رفتار منفى در برابر دستگاه حاکم و نپذیرفتن مشارکت و همکارى با مامون‏به هر شکل و صورت قیام فرمود.

اینک به منطق برخى از جستجوگران و محققان متعصب نظر افکنیم که‏چگونه براى ما این موضوع را سطحى و با تعصب نگریسته‏اند و این روش راروش شیعى پنداشته‏اند.

احمد امین گوید:«امامان علوى پیوسته ادعا میکردند که اگر امور رعیت‏را در دست گیرند،با عدالت مطلق آنرا اداره خواهند کرد.اما بین ادعا و واقعیت‏تفاوت بسیار است مامون ازین مساله شکایت داشت و مى‏دید که امامان نهان‏از چشمها مرتکب گناه مى‏گردند بى آنکه کسى آنان را ببیند و ارزش آنان رابشناسد.پس چنین مصلحت اندیشید که آنان ظاهر شوند تا مردم اشتباه‏هاشان‏را بدانند و آنان را چنین تقدیس و ستایش نکنند.او به این نکته واقف بودکه اگر آنان در صحنه زندگانى در مقابل مردم پدیدار گردند و نمایان شود که‏چگونه بر مردم حکومت میکنند و چگونه کارهائى را بجا مى‏آورند که خداوندحرام کرده است،از چشم مى‏افتند.اما تا وقتى زیر فشار باشند و مردم رادر نهان به خود دعوت کنند و در مخفیگاه به سر برند،مردم آنان را دوست‏میدارند و طرفدار آنانند.لذا بر آن شد که پس از خود على الرضا را ولى امرکند». (١٣)

اینک اى خواننده درین گفتار بیندیش.

٤-این نکته در کوشش مامون براى عزل امام(علیه السلام)و دور داشتن وى ازپایگاههاى مردمى او و محو کردن او در دستگاه حاکم و قرار دادن او درحصارى استوار چنان که نتواند با مردم خود تماس بر قرار کند و در نهایت،ازمیان بردن جنبش تشیع و شعله آن،در ضمن چهار چوب خلافت عباسیان نقشى بزرگ داشت.

کوششهائى که براى دور کردن امامان از پایگاههاى مردمى شان به عمل‏آمد از خصوصیت عمومى مرحله سوم از کارهاى امامان بود.حضرت رضا(علیه السلام)و حضرت هادى(علیه السلام)و جواد(علیه السلام)و عسکریان (١٤) علیهم السلام،غالبا ازپایگاههاى مردمى خود از طرف حکام زمان،دور و مورد تعقیب سیاسى بودند.

برنامه و روش کار براى دور ساختن پیشوایان(علیه السلام)از مردم و دور کردن خطرآنان معمولا بدو طریق انجام میگرفت:

١-اقامت اجبارى در حد زندانى بودن و دستگیر شدن،همچنان که باامام کاظم(علیه السلام)عمل شد یعنى با زندانى کردن آنان در شهرى که محل سکونت‏خلیفه بود،همراه با شکنجه و تهدید، آنان را دائما زیر نظر قرار میدادند.

در روایات تاریخى آمده است که وقتى امام رضا(علیه السلام)از مدینه به فارس منتقل‏گردید، خدمتگذارى در خدمت او(علیه السلام)بود که گویى دین و وجدان خود رابحاکم وقت فروخته بود. جاسوسى بود که حرکات و روابط امام را با دیگران‏گزارش میداد.از آنجائیکه مامون کوشش میکرد تا امام را از پایگاههاى‏مردمى او دور سازد،خدمتگذار مزبور در نظارت بر حرکات و رفت و آمدامام کوشش بسیار میکرد و نقشى بزرگ داشت تا امام(علیه السلام)را در جهان اسلام‏از پایگاههاى مردمى خویش دور و جدا سازد.

٢-غرق کردن امامان(علیه السلام)در دستگاه دولتى و از میان بردن جنبش‏و حرکت آنان در چهار چوب حکومت منحرف،هم آن سان که با امام رضا(علیه السلام)و حضرت جواد(علیه السلام)و حضرت امام هادى علیهم السلام رفتار شد.

پس از آن که امام(علیه السلام)فعالیتها و تماسهاى وسیعى با پایگاههاى خودبرقرار کرده بود،مامون موفق شد او را از پایگاههاى خود دور سازد و وقتى‏امام در مقابل این عمل قرار گرفت، نتوانست با مردم خود که به آنان نیاز فراوان‏داشت تماس و ارتباط برقرار سازد و براى رشد فکرى آنان بکوشد و بر آگاهى شان‏بیفزاید و علاقه و تاییدشان را به مکتب امام على(علیه السلام)،عمیق و ریشه‏دار گرداند.

چرا امام(علیه السلام)خلافت را نپذیرفت؟

آیا پذیرفتن خلافت فرصتى براى دگرگون ساختن دستگاه نبود؟

در پایان سخن راجع به امام رضا(علیه السلام)این پرسش بر خاطر میگذرد که‏چرا امام،وقتى مامون خلافت را به او(علیه السلام)پیشنهاد کرد،آن را نپذیرفت.

آیا آن کار فرصتى براى نیل به هدفهاى امام نبود که عقاید خود را تحقق بخشد؟

پس چرا آن فرصت را از دست داد؟

اینک،با بیان نکات زیر،پاسخ:

١-وقتى مامون،خلافت را به امام پیشنهاد کرد،مورد اطمینان‏امام(علیه السلام)نبود.

٢-اگر امام(علیه السلام)خلافت را عهده‏دار میگردید به این معنى بود که درسراسر کشورهاى اسلامى، در اداره همه امور مسئول مى‏شد و این کار به دستگاهى‏مطلع و آگاه نیاز داشت تا بتواند برنامه اسلامى را در حکومت،موبمو و بااخلاص و امانت تمام به مرحله اجرا در آورد.پایگاههاى امام گرچه داراى‏سوزان‏ترین عاطفه و احساس بودند اما به آن درجه عمیق از درک و آگاهى‏نرسیده بودند که نظریه‏هاى وى را به کمال دریافته باشند.مساله در حقیقت‏تغییر ظاهرى نبود،بلکه مبناى اساسى داشت و بایستى بر پایه آگاهى عمیق و درک مخلصانه امور عمل میشد.

آیا براى امام(علیه السلام)امکان داشت به سوى دستگاه عباسیان که سراپا فسادو انحراف بود گامى بردارد و از آنان بخواهد که اسلام و حدود آنرا صورت‏عمل دهند.در آن هنگام امکان پذیرفتن چنین امرى وجود نداشت.امانپذیرفتن ولایتعهدى چنانکه گفتیم کارى اختیارى نبود بلکه توام با اکراه و اجبارو فشار سیاسى بود.

امام(علیه السلام)از آن موضع بسى رنج کشید و وقتى آن سمت را به اجباربه وى دادند چون مى‏دانست که مامون این کار را براى آن کرد که حکومت‏در حال سقوط خود را نجات دهد و حوادث بنیان کنى را که در آن هنگام‏به وجود آمده بود از راه دولت‏خود دور گرداند،پس، میخواست که با جلب‏امام(علیه السلام)و پایگاههاى وى حکومت در حال سقوط خود را از خطر برهاند (١٥) .

و ولایتعهدى شرطى بود که مامون تعیین کرد تا از برخى دستاوردهاى سیاسى‏استفاده کند که بار بسیارى از دشواریهاى حکومت او را از دوشش برمیداشت.

رفتار او با امام صادقانه نبود بلکه نقشى بود که میخواست آنرا با دقت اجراکند تا به نتیجه دلخواه برسد (١٦) .

امام(علیه السلام)از تلخى غربت و محاصره،زجر فراوان مى‏کشید و محاصره‏وى به نوعى خاص بود. گرفتارى او،گرفتارى در سیاهچال یا زندان،آن سان‏که رشید بر امام کاظم(علیه السلام)روا مى‏داشت نبود،بلکه در با شکوه‏ترین کاخ،همراه‏گروهى خدم و حشم گرفتار و محصور بود و آنان جاسوسان و خبر چینان‏مامون بودند و همه خبرها را مو بمو به اطلاع حکومت مى‏رساندند و مانع‏آن میشدند که مردم و طرفداران امام(علیه السلام)با او علیه السلام ملاقات کنند.

امام رضا(علیه السلام)با مامون بسیار سختگیر بود.روزى بر او وارد شد و دید مامون وضو میسازد و دید که غلامى آب بر دست او مى‏ریزد تا او وضوبسازد.امام به او فرمود:«در عبادت خدا براى خود شریک مگزین‏»امام(علیه السلام)

با چنین صراحت و قدرت با مامون رفتار میکرد و از کردار او عیب میگرفت‏و آن را مى‏سنجید. مامون نیز به پذیرفتن مواعظ و پندهاى امام تظاهر میکرداما کینه و دشمنى امام(علیه السلام)را در دل میداشت.وقتى مامون تصمیم گرفت‏مرکز خلافت را از مرو به بغداد منتقل سازد،امام(علیه السلام) را مسموم کرد و درحقیقت زان پس که امام(علیه السلام)همه کوشش خود و امکانات خویش را براى‏اسلام و اعتلاى کلمه آن به کار برد،پاداش او(علیه السلام)را داد.

----------------------------------------------

پى‏نوشتها:

١- ارشاد ص ٢٩٠ و مقاتل الطالبین ص ٣٧٥.

٢- مقاتل الطالبین ص ٣٧٥.

٣- علل الشرایع ج ١ ص ٢٦٦.

٤- عین عبارت چنین است:چیزیرا از تو میگیرم که چشمانت در آن است.

٥- عیون اخبار رضا ج ١ ص ٨٨.

٦- علل الشرایع صدوق ج ١ ص ٢٢٦.

٧- عیون اخبار رضا ج ٢ ص ١٤١.

٨- علل الشرایع ج ١ ص ٢٦٦.

٩- مقاتل الطالبین ص ٣٧٥ و ارشاد ص ٢٩١.

١٠- عیون اخبار رضا ج ٢ ص ١٦٧.

١١- علل الشرایع ج ١ ص ٢٢٤

١٢- المهدى و المهدویة ص ٦١-٦٣ نوشته احمد امین.

١٣- المهدى و المهدویه ص ٦١-٦٢

١٤- مراد امام دهم و یازدهم علیهما السلام است که خلفاى عباسى آنها را از مدینه به‏سامرا که مرکز پادگانهاى نظامى بود آوردند و در آنجا سکونت دادند.چون سامره،پادگان(یعنى عسکرگاه و سربازخانه)بود،هر یک از آن بزرگواران را عسگرى‏نامیده‏اند.(م)

١٥- و ١٦- تاریخ امام رضا(علیه السلام)و تحقیقات محمد جواد فضل الله ص ١٠٧.

فهرست مطالب

زندگانى تحليلى پيشوايان ۳

مقدمه ۵

-وظيفه پيشوايان در تاريخ اسلامى ۷

روش اسلامى كه لازمه كارهاى اجتماعى است ۹

روش ما در بحث و توضيح روش‏هاى عملى پيشوايان(عليه السلام) ۱۲