مسند نویسى در تاریخ حدیث

نویسنده:

دکتر سید کاظم طباطبایى

فارسی

2009-08-03 08:04:18

شناسنامه کتاب

مسند نویسى در تاریخ حدیث

نویسنده : دکتر سید کاظم طباطبایى

ق‍م‌: ح‍وزه‌ ع‍ل‍م‍ی‍ه‌ ق‍م‌، دف‍ت‍ر ت‍ب‍ل‍ی‍غ‍ات‌ اس‍لام‍ى م‍رک‍ز ان‍ت‍ش‍ارات‌ دف‍ت‍ر ت‍ب‍ل‍ی‍غ‍ات‌ اس‍لام‍ی‌ ح‍وزه‌ علمیه قم - ١٣٧٧ شابک : ٩٦٤-٤٢٤-٤١٠-٩

مقدّمه

رَبِّ اَنْعَمْتَ فَزِدْ

اى دو جهان از قلمت یک رقم بى رقمت لوح دو عالم عدم در کف من مشعل توفیق نِه ره به نهانخانه تحقیق دِه‏ (١)

زمانى مکلّف شده بودم تا درباره مسند احمدبن حنبل که یکى از فراگیرترین مجموعه‏ هاى حدیثى اهل سنّت است، پژوهشى را سامان دهم. در خلال مدّتى که به یادداشت بردارى و مطالعه درباره این موضوع سرگرم بودم، از رهگذر مطالعه فهرستهایى چون کشف الظنون و الذریعه، با شمار نسبتاً چشمگیرى کتاب و مجموعه حدیثى با نام مسند آشنا شدم که البتّه از بیشتر آنها اکنون جز نام، نشانى در دست نیست. در آن هنگام در ذهنم پرسشهایى مطرح گردید. از قبیل اینکه: مسندنویسى چه سودهایى را در پى دارد؟ جایگاه مسندنویسى در تاریخ تدوین حدیث کجاست؟ آیا مسند نویسى به دوره یا مرحله‏اى ویژه از تاریخ حدیث مربوط مى‏شود یا خیر؟ چرا امروزه ما از میان انبوه مسندها تنها با شماراندکى از آنها آشنایى داریم؟ بقیّه این کتابها به چه سرنوشتى گرفتار آمده‏اند؟ چرا در میان شیعیان و پیروان مکتب اهل‏بیت (ع) این شیوه از تدوین حدیث کمتر رواج داشته است؟ این پرسشها که در صفحه ذهن نگارنده نقش بسته بود، به اقتضاى گرفتاریها گاه مغفول واقع مى‏شد و گاهِ دیگر اندیشه را به خود مشغول مى‏ساخت. گفتنى است که پیش از این براى تهیّه پایان‏نامه دوره دکترى مقرّر شده بود تا بخشهایى از یک تفسیر عرفانى را تصحیح انتقادى کنم. از قضا در همان روزها براى تهیّه میکروفیلم از چند دستنوشته از آن تفسیر از کتابخانه‏ هاى کشور ترکیه با ناکامیهایى روبه‏رو گشته، ناگزیر از انتخاب موضوعى دیگر شدم. از همین رو تصمیم گرفتم طرحى را درباره «مسندنویسى در تاریخ حدیث» فراهم ساخته، در معرض داورى استادان محترم وارباب معرفت گذارم. پنهان نمى‏کنم که این تصمیم با آمیزه‏اى از بیم و امید همراه بود. بیم از گستردگى دامنه موضوع و زوایاى تاریک آن و امید دستیابى به روزنه‏ هایى نو و یافتن آگاهیهایى که از چشم پژوهندگان پنهان مانده است.

پس از تصویب موضوع یادشده، به گردآورى و یادداشت بردارى پرداختم. براى گردآورى اطلاعات، ابتدا مناسب دیدم تا فهرست کاملى از مسندها فراهم آورم و آگاهیهاى موجود را درباره هرکدام یادداشت کنم. براى این کار کتابهایى چون: فهرست ابن ندیم، فهرست شیخ طوسى، رجال نجاشى، کشف الظنون و ذیل آن، الذریعه و بالاخره اثر پر ارج فؤاد سزگین یعنى تاریخ التراث العربى را به دقّت مطالعه و بررسى کردم و یافته‏ هاى خود را از آن کتابها در برگه‏ هایى نوشتم. پس از آن به سراغ کتابهاى تاریخ حدیث، علم‏الحدیث و مصطلح الحدیث (درایه) رفتم. ابتدا با خود مى‏پنداشتم، دراین کتابها به آگاهیهاى بسیارى دست خواهم یافت. ولى پس از مراجعه، دانسته شد این کتابها جز آگاهیهایى کلّى و یکنواخت، چیزى در اختیار پژوهنده نمى‏گذارند وگویا جملگى نسخه‏ هاى مختلف یک کتاب هستند. بالاخره پس از مشورت با برخى از دانشوران، بهتر آن دیدم تا جایى که امکان دارد به خود مسندها مراجعه کنم و روش دسته‏بندى احادیث را در آنها ببینم و آنها را با یکدیگر بسنجم و چنین نیز کردم. دشواریى که دراین مرحله با آن روبه‏رو شدم، این بود که از میان انبوه مسندها، جز شمار اندکى یافت نشده و از آن میان هم تنها چند مسند چاپ شده است و نسخه‏ هاى برخى از مسندهاى چاپ شده نیز کمیاب است و در کتابخانه‏ هاى ما وجود ندارد. براى نمونه مسند ابوداوود طیالسى را در هیچ یک از کتابخانه‏ هاى مشهد، از جمله کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامى، ادبیات و علوم انسانى، آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهشهاى اسلامى، دانشگاه علوم اسلامى رضوى و نیز در دانشکده الهیات و معارف اسلامى دانشگاه تهران نیافتم. تنها در کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران توانستم به نسخه‏اى از آن دست یابم. بارى با همه دشواریها تا جایى که امکان داشت، بیشتر مسندها را دیدم و در آنها به گشت و گذار پرداخته، یادداشتهایى را فراهم ساختم. در کنار کتابهاى یادشده، کتابهایى را هم که درباره تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامى نگاشته‏اند، مطالعه کردم و گاه از آنها نکاتى را یادداشت کردم. پس از همه این تلاشها دانسته شد، بسیارى از مسندها کارهایى تکرارى و درست شبیه به هم هستند و تنها تفاوت آنها با یکدیگر این است که یکى چون مسند ابن حنبل گسترده و مفصّل و دیگرى چون مسند طیالسى گزیده و مختصر است. همچنین دانسته شد که اساساً بسیارى از کتابهایى که آنهارا به نام مسند مى‏شناسند، مسند نیستند و یا دست کم با تعریف مسند در کتابهاى مصطلح‏الحدیث هماهنگى ندارند.

خلاصه اینکه یافته‏ ها و دست‏آورد مطالعات خویش را در ده‏بخش دسته‏بندى و تدوین کرده‏ام. به شرح زیر:

١- در بخش نخست معناى لغوى و اصطلاحى مسند و واژه‏ هاى وابسته به آن را شرح داده‏ام. به دنبال آن روشهاى تدوین حدیث را بررسى کرده و تفاوت آنها را با روش مسند نویسى روشن ساخته‏ام. سپس به نقد و سنجش روش مسندنویسى پرداخته و سرانجام به پاره‏اى از آشفتگیها دربه کاربردن این نام اشاره کرده‏ام.

٢- در بخش دوم به جایگاه مسندنویسى در تاریخ تدوین حدیث اهل سنّت و مراحل گوناگون آن پرداخته و تلاش کرده‏ام تا نشان دهم مسندنویسى در چه دوره‏اى از تاریخ تدوین حدیث بیشتر رواج داشته است. در ادامه همین بخش، خوانندگان با مطالبى درباره نخستین مسندنویس و منزلت مسندها در میان مجموعه‏ هاى حدیث آشنا خواهند شد.

٣- بخش سوم فصل بلندى است درباره مسندهایى که به مؤلّفان خود منسوبند و مرورى بر پاره‏اى از احوال مسندنویسان به ترتیب تاریخ درگذشت آنان. دراین بخش به گونه‏اى گسترده از آگاهیهاى رجال شناختى موجود در کتابهاى رجال، تذکره‏ ها و تراجم بهره گرفته‏ام.

٤- در بخش چهارم ابتدا مسندهایى را یاد کرده‏ام که به نام راویان خود شناخته مى‏شوند. سپس درباره مجموعه‏ هایى سخن گفته‏ام که از روى خطا یا سهل‏انگارى آنها را مسند خوانده‏اند. پاره‏اى آگاهیهاى دیگر نیزدر دنباله همین بخش خواهد آمد.

٥- در بخش پنجم به سهم شیعه در عرصه مسندنویسى پرداخته شده‏است. در این بخش، در آغاز پژوهشى را درباره «اصول اربعمأه» (اصلهاى چهارصدگانه) سامان داده و اصلها را با مسندها سنجیده و وجوه همانندى آنها را بایکدیگر بیان داشته‏ام. به دنبال آن، زمان پیدایش این اصلها را در تاریخ حدیث شیعه با دوره مسند نویسى در تاریخ حدیث اهل سنّت مقایسه کرده واز این رهگذر نشان داده‏ام که اصل‏نویسى در تاریخ حدیث شیعه، بسیار زودتر از مسندنویسى در تاریخ حدیث اهل سنّت آغاز شده‏است. در ادامه همین بخش، درباره آن دسته از مجموعه‏ هاى حدیثى شیعه سخن به میان آمده که آنها را مسند نامیده‏اند.

٦- در بخش ششم خوانندگان گرامى با مسند زید شهید و مؤلّفش و محتواى آن آشنا شده از مقدار ارزش و اعتبار احادیث آن آگاه خواهند گشت.

٧- بخش هفتم دربردارنده آگاهیهایى است درباره یکى از مسندها به نام مسند حُمیدى.

٨- بخش هشتم به نام‏آورترین مسندها، یعنى مسند ابن حنبل اختصاص دارد. این بخش که بلندترین فصل این نوشتار است، ابتدا آگاهیهایى را درباره ابن حنبل، آثار و باورهایش در بردارد. سپس نگارنده درباره مسند او و مقدار ارزش واعتبار احادیث آن سخن مى‏گوید.

٩- در بخش بعدى مسندهاى ابوحنیفه را برشمرده وبه پاره‏اى از احوال مؤلّفانش پرداخته‏ام. آنگاه درباره علّت تعدّد مسندهاى ابوحنیفه سخن گفته و به مقدار ارزش و اعتبار مرویات او اشاره کرده‏ام.

١٠- واپسین بخش این نوشتار به آگاهیهایى درباره مسند ابویعلى مَوْصِلى، مسندالصحابة الذین ماتوافى زمان النبى و بخش مسانید در جمع الجوامع سیوطى اختصاص دارد. آنگاه خوانندگان با اثرى نو در عرصه مسندنویسى آشنا خواهند شد. این اثر که المسند الجامع نام دارد، به عقیده نگارنده بهترین و کاملترین اثرى است که در این عرصه پدید آمده‏است.

در ادامه باید گفت: چون طبیعت این کتاب اقتضا مى‏کند پاورقیهاى ارجاعى آن بسیار باشد، براى پرهیز از پر حجم شدن آن بر آن شدم تا سر حدّ امکان بطور کوتاه به منابع و مآخذ خود اشاره کنم و براى دستیابى به مشخّصات کامل کتاب شناختى، خواننده را به پایان کتاب رهنمون سازم. گفتنى است که منابع و مآخذى که از آنها سود برده‏ام، دو دسته‏اند. دسته‏اى گاه‏به‏گاه مورد استناد قرار گرفته‏اند و دسته دیگر همواره مورد مراجعه بوده و در کمتر جایى است که بدانها استناد نشده باشد. در مورد دسته نخست، در زیرنویس ابتدا نام نویسنده و سپس نام اثر و شماره جلد و صفحه آن را به دست داده‏ام. در مورد منابع دسته دوم دو حالت وجود دارد:

الف - گاه تنها از یک اثر نویسنده‏اى بطور گسترده سود جسته و بدان استناد کرده‏ام. دراین صورت در زیرنویس تنها به ذکر نام نویسنده و شماره جلد و صفحه اثرش قناعت کرده‏ام. براى نمونه اگر نوشته‏ام: سزگین، ١٢٣/١/١. یعنى: فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربى، جلد اول، بخش یکم، . دراین گونه موارد اگر به‏ندرت به اثرى دیگر از همین نویسنده ارجاع داده باشم، براى پرهیز از اشتباه به نام کتابش تصریح کرده‏ام. براى رهنمون ساختن خوانندگان به این قبیل کتابها، ابتدا قصد داشتم ستونى ترتیب دهم و در آن ستون در برابر نام هر نویسنده، مشخصّات کامل اثرش را بنویسم. ولى پس از اندیشه بیشتر از این تصمیم بازگشتم. چه اینکه در کتاب شناسى مشخصّات منابع و مآخذ خود را به ترتیب الفبایى نام نویسندگان آورده‏ام. بنابراین هرکس به بخش کتاب‏شناسى بنگرد، مشخصّات کامل نویسنده و اثرش را به آسانى خواهد یافت.

ب - گاهِ دیگر به دو اثر از یک نویسنده بسیار استناد کرده‏ام. دراین صورت بدیهى بود که نام نویسنده، نام کتاب و شمار جلد و صفحه آن را یاد کنم.

براى متمایز ساختن شماره جلد از شماره صفحه از نشانه ممیّز (/) استفاده کرده‏ام. به این معنا که شماره سمت راست ممیّز، شماره جلد و شماره سمت چپ آن، شماره صفحه را نشان مى‏دهد.

در پایان مى‏افزاید: چون درباره کاربرد و نگارش پاره‏اى از واژه‏ ها اختلاف سلیقه‏ هایى وجود دارد، یادآورى مى‏کند که براى رعایت اصول و قواعد درست‏نویسى، بیش از همه، کتابهاى غلط ننویسیم اثر ابوالحسن نجفى و راهنماى نگارش و ویرایش اثر محمّد جعفر یاحقى و محمّد مهدى ناصح در برابر چشم بوده‏است.

بارى، نگارنده تمام توش و توان خود را به کار گرفت تا اثرى پاکیزه و پیراسته از عیب عرضه کند. اگر در این جهت توفیقى بهره وى شده و دست آورد رنجهایش کتابى سودمند و آراسته در آمده باشد، غیر از اثر لطف و عنایت ویژه خداوند نتواند بود.

به جهد تکیه مکن از خدا عنایت خواه که حاصلى ندهد هیچ جهد بى توفیق

از خوانندگان باریک‏بین و ژرف اندیش انتظار دارد، لغزشهاى این ناچیز را یادآور شوند تا بتوان در مراحل بعد به اصلاح و تکمیل آن پرداخت. چه اینکه گفته‏اند: «متکلّم را تا کسى عیب نگیرد، سخنش صلاح نپذیرد».

در طول مدّتى که سرگرم فراهم ساختن این کتاب بوده‏ام،از پاره‏اى از راهنماییهاى آقایان‏دکتر سید محمّد باقر حجّتى، دکتر آذرتاش آذرنوش و دکترسیدمرتضى آیةاللّه‏زاده شیرازى استادان دانشگاه تهران بهره برده‏ام.

استاد فرزانه دانشگاه مشهد آقاى کاظم مدیرشانه‏چى نیز بارها سخاوتمندانه کتابهایى را از کتابخانه شخصى خود در اختیار نگارنده گذاشتند. خدمتگزار دین و دانش استاد على اکبر غفّارى هم در آغاز راه نکته‏ هایى را گوشزد کردند. دانشور گرامى آقاى رضا استادى هم مرا به یکى دو مقاله دراین موضوع رهنمون ساختند. از همه این بزرگواران به خاطر این محبتّها سپاسگزارم و برایشان کامیابى و عمر بلند آرزو مى‏کنم. فرزندم مصطفى هم - که دانش آموز دوره راهنمایى است - در تصحیح و مقابله نسخه تایپى با نسخه دستنویس با شکیبایى پدر را یارى داد. از خداوند بزرگ خواستارم که وى را در دوسرا خوشبخت گرداند.

در پایان بر خود فرض مى‏داند از مدیران نیکدل مرکز انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم که این اثر ناچیز را در ردیف سلسله انتشارات آن مؤسّسه قرار دادند، صمیمانه سپاسگزارى کند. توفیق هرچه بیشتر آنان را در رسیدن به اهداف فرهنگى والایى که پیشه ساخته‏اند، از خداوند بزرگ خواستار است. بمنّه و کرمه.

آبان ماه ١٣٧٥ خورشیدى دکتر سید کاظم طباطبایى استادیار دانشگاه فردوسى مشهد

-----------------------------------

١ - جلال الدین همایى، فنون بلاغت وصناعات ادبى، نشرهما، تهران ١٣٦٨خ، ص‏سیزده.

بخش اوّل:

مفهوم مسند (١)

اشاره

مُسْنَد از مصدر اِسناد و اِسناد از مادّه «سَنَدَ» است. از آنجا که از این خانواده واژه‏ هایى چون سَنَد، اِسناد، اَسْنَدَ، مُسْنَد، مُسْنِد و... نزد حدیث‏پژوهان عموماً و دراین نوشتار خصوصاً کاربردى فراوان دارد، پیش از هر چیز لازم به‏نظر مى‏رسد معانى این واژه‏ ها به دقّت مورد بررسى قرار گیرد.

١- سند

الف- معناى لغوى سند: «سَنَد» (جمع آن اَسْناد و جمعِ جمعِ آن اسانید) به معناى دامنه و نشیب و سرازیرى کوه، زمین بلند که رویاروى شخص باشد، تکیه‏گاه و آنچه بدان پشت نهند از قبیل دیوار و غیره، دستاویز و نوشته‏اى که بدان اختیار شغل و مِلکى را به کسى دهند، به‏کار مى‏رود.

«سَنَدَ یَسنُدَ سُنُوداً الى الشى‏ء» یعنى: پشت بر آن چیز نهاد و بدان تکیه و اعتماد کرد. «اِستَنَدَ» و «تَسانَدَ» نیز به همین معناست و «اَسْنَدَ» هم گاه به همین معنا و گاه صورت متعدّى آن است. از همین جا مجازاً گفته مى‏شود: «فلانٌ سَنَدٌ» یعنى فلان کس تکیه‏گاه و محلّ اعتماد باشد. (١)

واژه «سند» به معناى اخیر در متون دینى بسیار به‏کار رفته است. از جمله در نهج‏البلاغه مى‏خوانیم: «فَمِنْ شَواهِدِ خَلْقِهِ خَلْقُ السَّمواتِ مُوَطَّداتٍ بلاعَمَدٍ، قائماتٍ بِلاسَنَدٍ». یعنى: «از نشانه‏ هاى آفرینش او خلقت آسمانهاست که بى‏ستونها پابرجاست و بى‏تکیه‏گاه برپاست». (٢) همچنین در بخشى از دعایى که امام هادى (ع) به یکى از یارانش آموخته، آمده است: «... یا رجائى والمعتمَد ویا کهْفى و السّنَد». (٣) یعنى: «اى امید و تکیه‏گاه من واى پناهگاه و دستاویز من».

همچنین «سَنَدَ واَسْنَدَ فى‏الجبل»، یعنى: برکوه برآمد، و «سَنَد» یعنى بالارفتن مردمان بر کوه. چنانکه در حدیث اُحُد آمده‏است: «رَأَیتُ النساءَ یُسْنِدْنَ فى‏الجبلِ». (٤) یعنى: «زنان را دیدم که برکوه بالا مى‏رفتند.

ب - معناى اصطلاحىِ سند: «سند» نزد حدیث‏شناسان عبارت از طریق متن‏ (٥) یا زنجیره بهم پیوسته از کسانى باشد که یکى پس از دیگرى حدیث را روایت کنند تا به پیامبر (ص) یا معصوم (ع) رسد. (٦) مثلاً «الف» مى‏گوید که گفت مرا «ب » به نقل از سخنان «ج» و به وى گفته بود «د» وبه او خبرداده بود «ه» و برا ى‏او نقل کرده بود «و» که از رسول خدا (ص) شنیده بود که چنین و چنان گفت ویا اینکه گفت که پیامبر (ص) را دید که در فلان مورد چنین‏وچنان کرد.

طریق نقل احادیث و زنجیره راویان آن را، از آن جهت سند گویند که حدیث‏شناسان غالباً در درستى و نادرستى و قوّت و ضعف حدیث به آن تکیه مى‏کنند. به عبارت دیگر، حدیثْ قوّت و ضعف خود را از احوال راویان خود و پیوستگى و گسستگى زنجیره آنان کسب مى‏کند. (٧) از همین رو مجازاً مى‏گوییم: این حدیث قوىّ‏السند است. زیرا سندها به منزله ستونهایى هستند که متن حدیث بر آنها استوار و پا برجاست. (٨)

٢- اِسْناد

الف- معناى لغوى اسناد «اِسناد» مصدر از باب افعال است. در سطور بالادیدیم که «اَسْنَدَ» و «سَنَدَ» در پاره‏اى از موارد به یک معنا به‏کار رفته است. کاربردهاى دیگر آن به شرح زیر است:

«اَسْنَدَهُ فى الجَبَلِ»، یعنى: آن را برکوه بالا برد .«اَسْنَدَهُ اِلَیه»، یعنى: آن را به آن چیز تکیه داد. «اَسْنَدَ الحدیثَ»، یعنى: آن سخن را پله‏پله بالا بُرد و به گوینده‏اش نسبت داد. بنابراین اِسناد به معناى بالا بردن، تکیه یا نسبت دادن چیزى به چیزى یا کسى، نسبت دادن حدیث یا سخن‏به گوینده آن، به‏کار مى‏رود. (٩) براى هریک از این کاربردها در متون کهن، خواه دینى و خواه غیردینى شواهدى مى‏توان یافت. چنانکه امام صادق (ع) در پاسخ پرسش یکى از یارانش درباره حجرالاسود از جمله مى‏فرماید: «اِلى ذلک المکان [= حجرالاسود] یُسْنِد القائمُ ظَهْرَهُ» (١٠). یعنى: «قائم آل‏محمد (ص) پشت خویش را به این مکان تکیه مى‏دهد». همچنین امام صادق (ع) از امیرمؤمنان (ع) روایت مى‏کند که فرمود: «اِذا حَدَّثْتُمْ بِحدیثٍ فَاَسْنِدوُه الى الّذِى حَدَّثکم. فاِنْ کانَ حَقّاً فَلَکُمْ واِنْ کانَ کِذباً فَعَلَیْهِ». (١١) یعنى: «هرگاه حدیثى را نقل مى‏کنید آن را به راویش نسبت دهید؛ تا اگر درست بود به سود شما و اگر دروغ بود به زیان آن راوى باشد».

ب - معناى اصطلاحىِ اِسناد: «اسناد» در مقابل «اِرْسال» (رها ساختن)، نزد حدیث پژوهان به معناى نسبت‏دادن حدیث به معصوم (ع) از رهگذر ذکر یک‏یک راویان آن است. حدیث‏شناسان گاه اسناد را به معناى ذکر سند به‏کار مى‏گیرند. چنانکه مثلاً وقتى گفته مى‏شود: «اَسْنِد هذا الحدیثَ»، یعنى: سند این حدیث را یاد کن. امّا غالباً آنان سند واسناد رابه یک معنا و براى بیان یک چیز به کار مى‏برند. (١٢) در یک حدیث شریف نبوى (ص) که از طریق محدّثان امامى گزارش شده، در سخن پیامبر (ص) «اسناد» به معناى «سند» به‏کار رفته است. آن حدیث چنین است: از جعفربن محمّد از پدرش از على‏بن حسین از پدرش - علیهم‏السّلام - روایت شده که پیامبر (ص) فرمود: «اِذا کتبتُم الحدیثَ فَاکتُبوهُ باِسنادِهِ. فِان یَکُ حقاً کنتم شرکاءَ فى‏الاَجرواِنْ یَکُ باطلاً کان وزرُه عَلیه». (١٣) یعنى: «هرگاه حدیث را نوشتید، آن را با سندش بنویسید تا اگر درست بود شما در پاداش‏آن شریک باشید واگر نادرست بود، بارگناه آن بردوش راوى‏اش باشد».

این کاربردِ یکسان به این جهت است که متن حدیث ناگزیر از داشتن طریقى است که آن را به گوینده‏اش برساند. این طریق را به اعتبار اینکه در بیان صحّت و ضعف حدیث دستاویز و تکیه‏گاه حدیث‏پژوهان است، «سند» گویند وبه اعتبار اینکه نسبتِ حدیث به گوینده‏اش را در بر دارد، «اسناد» نامند. (١٤)

باید افزود: در علوم حدیث بررسى سند یک رکن اساسى است. زیرا یکى از ابزارهاى بازشناسى حدیث مقبول از حدیث مردود است. از همین رو پیشوایان معصوم (ع) همواره به نگاشتن سند احادیث و حفظ آن و نسبت دادن هر حدیثى را به روایتگر و گوینده آن، سفارش کرده‏اند. یکى دو نمونه از این احادیث به مناسبت در سطور بالا ذکر شد. بزرگان عامّه نیز از تابعان و اتباع تابعان گرفته تا دانشمندان دوره‏ هاى بعد، همیشه اهمیّت سند واسناد را گوشزد کرده‏اند. به عنوان نمونه، سفیان ثَوْرى (د.١٦١ ق) گوید: «اِسناد جنگ افزار مؤمن است. اگر همراه مؤمن سلاحى نباشد با چه چیزى خواهد ٠جنگید؟». (١٥) سفیان بن عُیَیْنَه (د . ١٩٨ ق) آن را بسان نردبانى دانسته که انسان به کمک آن از مکانى بلند بالا مى‏رود. عبداللّه بن مبارک (د . ١٨١ ق) گوید: «به نظر من اِسناد پاره‏اى از دین است. اگر اسناد نباشد، هرکس هر چه بخواهد مى‏گوید و چون از او بپرسند چه کسى این سخن را برایت نقل کرده، خاموش و سرگردان مانَد». (١٦)

حدیث‏شناسان اهل‏سنّت از زبان مالک بن‏انس (د.١٧٩ق) نوشته‏اند که ابن‏شهاب زهرى (د.١٢٤ق) نخستین کسى است که حدیث را باسند نقل‏کرد و آن را به راوى یا گوینده‏اش نسبت داد. (١٧) امّا این گزارش درست نتواند بود. زیرا: اولاً؛ چنانکه در سطور بالا دیدیم پیامبر (ص) خود به نوشتن و ضبط سند احادیث سفارش کرده بودند و طبیعتاً آن دسته از صحابه و تابعان که گِرد شمع وجود امامان مى‏چرخیده‏اند، این سفارش را در برابر چشم داشته‏اند. ثانیاً؛ ابن قولویه از ابن‏عیسى از هارون بن مسلم از ابن اسباط از ابن عمیره از عمروبن شمر از جابر روایت کرده‏اند که گفت: به ابوجعفر - علیه‏السّلام - عرض کردم: هرگاه براى من حدیثى نقل مى‏کنى، با اسنادش برایم نقل کن. امام گفت: «حدَّثنى ابى عن جدّى عن رسول‏اللَّه عن جبرئیل - علیه‏السلام - عن اللَّه- عزَّ وجلَّ - وکلُّ مااُحَدِّثُکَ بهذا الاِسناد». (١٨) یعنى: «پدرم از طریق نِیایَمْ از رسول خدا (ص) از جبرئیل از خداوند - عزَّ وجلَّ - برایم حدیث کرد و هرچه برایت نقل کنم با همین اسناد است».

بنابر این روشن مى‏شود که اهمیّتِ اسناد حدیث پیش از ابن شهاب مورد توجّه جابر بوده‏است. این از یک سو، از سوى دیگر پاره‏اى گزارشها نشان مى‏دهد اهمیّت اسناد حدیث مورد توجّه معاصران ابن شهاب نیز بوده‏است. چنانکه از ابن سیرین (د.١١٠ ق) که یکى از تابعان بزرگ است، نقل شده که گفته: «تا زمانى که فتنه رخ نداده بود، ما حدیث را به راوى آن نسبت نمى‏دادیم». (١٩)

٣- مُسْنِد

الف- معناى لغوى مُسْنِد «مُسْنِد» اسم فاعل (صفت فاعلى) از اَسْنَدَ است. آنچه سبب تکیه دادن مى‏شود، کسى که گواهى دیگرى را تقریر مى‏کند و اِسناددهنده، از معانى این واژه مى‏باشد.

ب - معناى اصطلاحىِ مُسْنِد این واژه در اصطلاح حدیث‏شناسان به عنوان لقب برکسى اطلاق مى‏شود که در زمان یا شهر خویش از دانش چشمگیرى در حدیث برخوردار باشد. (٢٠) به عبارت دقیقتر، «مُسْنِد» کسى است که با تکیه بر حافظه حدیث را با سلسله سند نقل مى‏کند؛ خواه به احوال سند و قوّت و ضعف آن آگاهى داشته باشد و خواه از چنین آگاهیى برخوردار نبوده، تنها به روایت توانا باشد. مقام علمى مُسْنِد از حافظ و محدّث پایین‏تر است. (٢١) در روزگاران گذشته، بسیارى از محدّثان را به القابى چون مُسْنِد شام، مسند اصفهان، مسند خراسان و... ملقّب ساخته اند.

٤- مُسْنَد

الف - معناى لغوى مُسْنَد واژه مُسْنَد اسم مفعول (صفت مفعولى) از اَسْنَدَ و جمع آن مَسانِد و مسانید است. (٢٢) از معانى این واژه یکى "پسرخوانده" است، دیگرى "روزگار"؛ چنانکه گویند: «لاآتیه یَدَ الدَّهْرِ و یَدَ الْمُسْنَدِ».یعنى: « هرگز نزد او نخواهم آمد». (٢٣) گویند روزگار را از آن‏رو "مسند" خوانده‏اند که پاره‏ هاى آن به هم پیوسته است. (٢٤) سوم "اسناد شده" یا "نسبت داده شده"، چهارم "چیزى که به آن تکیه شود". چنانکه ابن‏منظور گوید: «هرچیزى که چیزى را به آن تکیه دهى، آن چیز مُسْنَد است». (٢٥) پنجم "آن کس که بدو پناه برده شود". وبالاخره به معناى "تکیه گاه" نیز به‏کار مى‏رود. چنانکه ابن‏منظور مى‏نویسد: «آنچه را بدان تکیه شود، مُسْنَد و مِسْنَد خوانند و جمع آن مَسانِد است». (٢٦)

گفتنى است که در قرآن کریم از خویشاوندان این‏واژه، تنها یک کلمه و آن هم یکبار به کار رفته است و آن کلمه «مُسنَّدَه» است در آیه شریفه «کَاَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ». یعنى: «گویى که ایشان [ منافقان ] چوبهایى‏اند بِبَرباز نهاده». (٢٧) این واژه اسم مفعول (صفت مفعولى) از مصدر تسنید است و «سَنَّد الحائطَ» یعنى : چوب را زیر دیوار گذاشت. (٢٨) به دیگر سخن، براى دیوار از چوب تکیه گاه ساخت. خداوند دراین آ یت شریفه دو رویان را به چوبهاى زیر دیوار ماننده ساخته که اندیشه نمى‏کنند و از حضور در مسجد بهره نمى‏برند و بسان درختان بالنده و میوه‏دهنده نیستند. (٢٩)

امّا در احادیث، از این خانواده واژه‏ هاى بسیارى چون استناد، استند، اسناد، اَسْنَد، سَنَد، مسند، مساند، سناد، مُسَنَّده و... به‏کار رفته‏ (٣٠) که در سطور بالا به مناسبت پاره‏اى از آنها از نظر گذشت.

ب - معناى اصطلاحى مسند این واژه در اصطلاح اهل دانش به چند معنا به‏کار مى‏رود. پاره‏اى از این معانى، اساساً به دانش حدیث مربوط نیست. امّا پاره‏اى دیگر، از پرکاربردترین دانشواژه‏ ها در نزد حدیث‏شناسان است. نگارنده ابتدا معانى دانشواژه‏اى این کلمه را گزارش مى‏کند و سپس روشن مى‏سازد که کدامیک از این معانى به دانش حدیث مربوط و کدامیک به این دانش مربوط نمى‏شود:

یک - خط مردم عربستان جنوبى (یمن) در روزگار باستان به نام "مسند" شناخته مى‏شود. (٣١) اینکه در برخى احادیث آمده «اِنَّ حَجَراً وُجِدَ علیه کِتابٌ بِالْمُسْنَد» (٣٢)، مقصود همین نگاره است. از آنجا که این اصطلاح به موضوع این نوشتار مربوط نیست، به همین توضیح کوتاه بسنده مى‏شود.

دو - مسند در برابر مسندٌالیه، اصطلاحى است که در دستور زبان و علوم بلاغت به‏کار مى‏رود. مسند به این معنا به موضوع این رساله مربوط نمى‏شود. از همین رو به این مقدار قناعت مى‏گردد.

سه - مسند در برابر مرسل (٣٣) و منقطع‏ (٣٤) و... نزد حدیث‏شناسان حدیثى است که سندش از راوى تا پیامبر (ص) (یا به تعبیر درست‏تر تا معصوم) (٣٥) پیوسته و متصّل باشد. به عبارت دیگر، حدیثى است که از زنجیره اسناد آن حلقه‏اى مفقود نباشد. این اصطلاح نزد بیشتر محدّثان تنها درباره حدیث مرفوعِ‏ (٣٦) متّصل‏ (٣٧) به‏کار مى‏رود. چنانکه حاکم مى‏نویسد:

«حدیث مسند آن است که محدّث آن را از استادى روایت کند که سماعِ وى از او آشکار باشد و سنّ وى چنین کارى را اقتضا کند و سماع استاد او از استادش هم به همین شیوه باشد تا اینکه اِسناد به یک صحابى مشهور برسد واز رهگذر او به پیامبر (ص) بپیوندد». (٣٨)

به عقیده حاکم، "مسند" شرایطى دارد. از جمله اینکه: آن حدیث موقوف، (٣٩) مرسل و معضل‏ (٤٠) نباشد و درمیان راویانِ آن، شخصِ مدلِّس (پنهانکار و نیرنگ‏باز) وجود نداشته باشد. (٤١) دیگر آنکه «عباراتى از قبیل "از طریق فلانى خبر یافتم"، "از طریق فلانى برایم حدیث کردند"، "از طریق فلان کس به من خبر رسید"، "فلان کس آن را به پیامبر نسبت داد"، "این حدیث را مرفوع مى‏پندارم" و جز اینها که موجب تباهى حدیث مى‏گردد، در اِسنادش نباشد». (٤٢)

بنابراین مسند، حدیث موقوف و مقطوع (٤٣) را - هرچند که اسناد آن دوپیوسته باشد - و مرسل ومنقطع را - هرچند که مرفوع باشند - در بر نمى‏گیرد.

سیوطى تعریف بالا را درست‏ترین دانسته و ابن حجر تنها همین تعریف را صحیح مى‏داند. (٤٤) امّا برخى از محدّثان و فقیهان مسند را به گونه‏اى دیگر تعریف کرده‏اند. از جمله خطیب بغدادى مرفوع بودن را در مسند یک شرط اغلبى مى‏داند نه یک شرط حقیقى و همیشگى. او مى‏نویسد:

«مقصود محدّثان از توصیف حدیث به مسند این است که اسناد آن از راوى تاسرچشمه (کسى که حدیث به او اسناد داده شده) پیوسته باشد. ولى محدّثان بیشتر این تعبیر را درباره حدیثى که به پیامبر (ص) اسناد داده شده، به‏کار مى‏برند و پیوستگى اسناد در آن بدین گونه است که هر یک از راویانش آن را از طبقه بالاتر شنیده باشد تا برسد به آخرین‏تن؛ هر چند که در آن اسناد، سماع [ شاگرد از استاد] روشن و آشکار نبوده وبه عنعنه‏ (٤٥) بسنده کرده باشند.».

مرحوم سیّد حسن صدر کاظمینى هم اصطلاح مزبور را به همین‏سان تعریف مى‏کند و مى‏نویسد:

«اگر زنجیره سند جملگى معلوم واز آن هیچ‏یک از راویان نیفتاده باشد،بدین گونه که هریک از آنان آن حدیث را از بالاتر از خود گرفته باشد تا به سرچشمه‏اش برسد، مسند است و به آن موصول و متّصل هم‏گویند. مسند بیشتر درباره حدیثى که از پیامبر (ص) رسیده، به‏کار مى‏رود». (٤٦)

امّا تعریف ابن عبدالبرّ قرطبى، تقریباً عکس تعریف خطیب بغدادى است. وى مسند را با مرفوع یکى مى‏داند وبراین باور است که حدیثى که بطور خاصّ از پیامبر (ص) رسیده باشد، مسند است؛ خواه اسناد آن پیوسته باشد خواه گسسته. او براى نوع پیوسته آن، حدیثى را یاد مى‏کند که مالک از نافع از ا بن‏عمر از رسول‏خدا (ص) روایت کرده وبراى نوع گسسته آن حدیثى را نمونه مى‏آورد که مالک از زهرى از ابن عبّاس از رسول خدا (ص) نقل کرده‏است. ابن عبدالبرّ به دنبال حدیث اخیر مى‏افزاید: «این حدیث از آن روى که به پیامبر (ص) نسبت داده شده، مسند وازآن رو که زهرى از ابن عبّاس استماع حدیث نکرده، منقطع است». (٤٧) امّا این نظر باشیوه حدیث‏شناسان بزرگ سازگار نیست. زیرا آنان مسند را در برابر مرسل به‏کار مى‏گیرند و مى‏گویند «اَسْنَده فلانٌ واَرْسَلَه فلانٌ». (٤٨)

نتیجه اینکه، حدیث مسند در اصطلاح خطیب بغدادى و مرحوم صدر وامثال آنان برابر است با متّصل؛ جز اینکه مرفوع بودن در مسند یک شرط اغلبى است و در اصطلاح ابن‏عبدالبر، برابر است با مرفوع. در حالى که برابر اصطلاح مشهور که بیشتر حدیث‏شناسان آن را پذیرفته‏اند، هر حدیث مرفوعى مسند نیست. همچنان که هر حدیث پیوسته‏اى هم نمى‏تواند مسند باشد؛ بلکه یک حدیث مسند در آنِ واحد باید هم مرفوع و هم متّصل باشد. زیرا در آن هم به متن وهم به اسناد مى‏نگرند. بنابراین، هر حدیث مسندى متّصل است؛ زیرا که سندش از آغاز تا انجام پیوسته است و مرفوع است؛ زیرا که متن آن به پیامبر (ص) مى‏پیوندد. (٤٩)

به‏نظر مى‏رسد مسند نامْ‏نهادنِ حدیث، از آن جهت باشد که چنین حدیثى با ذکر زنجیره راویانش، پله‏پله بالا برده شده تا به سرچشمه‏اش یعنى پیامبر (ص) یا معصوم (ع) برسد. در این صورت این کاربرد جنبه حقیقى دارد. امّا اگر مقصود از حدیث مسند، حدیثى باشد که سندش را یاد کرده‏اند، این کاربرد جنبه مجازى مى‏یابد. (٥٠) شاید زمخشرى با در نظر داشتن همین جنبه، سخن محدّثان را که مى‏گویند "حدیث مسند"، یک کاربرد مجازى مى داند (٥١) زیرا نهادن نامِ سند بر زنجیره راویان حدیث، جنبه مجازى دارد.

از مسند به معنایى که اینک مورد بحث ماست، صورت فعلى آن در حدیث به‏کار رفته‏است. آن حدیث بدین شرح است: «رُوى عنه [ = الامام الباقر ] - علیه‏السّلام- اَنَّهُ سُئل عن الحدیث یُرسِلُه ولا یُسنِدُه. فقال: اذا حَدَّثتُ الحدیثَ فَلَمْ اُسْنِدْه، فَسَنَدى فیه ابى عن جَدّى عن ابیه، عن جَدِّه رسول اللَّه (ص) عن جبرئیل عن‏اللَّه - عزَّ وجلَّ» (٥٢). یعنى: «روایت شده که از امام‏باقر (ع) در باره حدیثى که به صورت مرسل (رها شده) نقل مى‏کند و آن را به گوینده‏اش اسناد نمى‏دهد، پرسیدند. در پاسخ گفت: هرگاه حدیث گفته‏ام و آن را به گوینده‏اش اسناد نداده‏ام، سند من در آن حدیث چنین است: پدرم از نِیایَم و نیایَم از طریق پدرش از نیایَش رسول خدا (ص) از جبرئیل از خداوند - عزَّ وجلَّ».

گفتنى است از مسند به این معنا صفت نسبى (اسم منسُوب) ساخته‏اند. چنانکه ابوجعفر عبداللَّه بن محمّد بن جعفربن الیمان جعفى (د . ٢٢٩ ق) از مردم بخارا را "مسندى" خوانده‏اند. گویند: وى را از آن روى مسندى خوانده‏اند که همواره احادیث مسند را مى‏جست نه مرسلها و مقطوعها را. (٥٣) یا به آن دلیل‏که در ماوراءالنّهر نخستین کسى است که مسند صحابه را گرد آورد. (٥٤)

چهار - گاه از کاربرد واژه «مسند»، اِسناد یا خودِ سند مورد نظر است. دراین صورت این واژه مصدر میمى است. بنابر این‏نزد حدیث‏پژوهان مسندالشهاب و مسندالفردوس، اسنادالشّهاب واسنادالفردوس معنا مى‏دهد. (٥٥) براى روشن شدن مطلب مى‏افزاید:

الف - قاضى ابوعبداللَّه محمّدبن سلامه قُضاعى شافعى (د . ٤٥٤ ق) کتاب معروفى دارد به نام شهاب الاخبار فى‏الحِکَم والامثال و الاداب. وى در آغاز این کتاب گوید:

« دراین کتابِ خود از میان شنوده‏ هایم از احادیث رسول‏خدا (ص)، هزار سخن حکیمانه را در وصایا، آداب، مواعظ و امثال فراهم آوردم.... واسانید احادیث را حذف کردم... و جملگى آن اسنادها را در کتابى ویژه گرد آوردم که مى‏توان براى آگاهى از آن اسنادها بدان رجوع کرد» (٥٦).

این کتابى که اسانید احادیث شهاب‏الاخبار را در بردارد همان مسندالشهاب‏ (٥٧) است که گویا از آن به مسند قُضاعى‏ (٥٨) هم تعبیر شده است. (٥٩)

ب - ابوشجاع شیرویه بن شهردار دیلمى همدانى شافعى (د . ٥٠٩ ق) کتابى دارد در حدیث به نام فردوس الاخبار. دیلمى چون اهل زمان خود را بدید که به حدیث و اسانید آن پشت کرده و به قصص و حکایات و روایاتى که پایه درستى ندارد، روى آورده‏اند؛ این کتاب را به ترتیب حروف الفبا تألیف کرد و جهت آسانى کار خوانندگان، اسانیدِ احادیث آن را حذف کرد. فردوس الاخبار بیش از ده‏هزار حدیث را درباره سنن و آداب و مواعظ و امثال و عقوبات دربر دارد. سیوطى در تألیف جامع‏الصغیر از روش دیلمى در این کتاب پیروى کرده‏است.

فرزند مؤلّف ابونصر (یا ابومنصور) شهردار بن شیرویه (د . ٥٥٨ ق) در پاسخ خرده‏گیریهایى که بر کتاب پدرش کرده‏اند، اسانید احادیث فردوس‏الاخبار را گردآورده و آن را به صورتى نیکو در چهار جلد مرّتب ساخته و آن را مسندالفردوس نام نهاده‏است. (٦٠)

برخى از نویسندگان به دلیل نداشتن آگاهى درست یا از روى حسّ کمیّت‏گرایى، مسندالشهاب و مسندالفردوس را در ردیف کتابهایى چون مسنداحمدبن حنبل و مسندطیالسى یاد کرده‏اند. در حالى که روش این دو کتاب با کتابهاى مسند به‏کلّى فرق دارد.

پنج - مسند (جمع آن مسانید) در برابر مصنَّف، در علم الحدیث به عنوان یک دانشواژه در وصف پاره‏اى از مجموعه‏ هاى حدیثى به‏کار مى‏رود.

توضیح اینکه واژه مسند چنانکه دربالا گفته شد، گاه وصف حدیث قرار مى‏گیرد و گفته مى‏شود حدیث مسند، و گاهى وصف کتاب حدیث قرار مى‏گیرد ومثلاً گفته مى‏شود کتاب مسند ویا به نام مؤلّف یا راوى‏اش اضافه مى‏گردد و گفته مى‏شود مسندامام‏موسى‏بن جعفر الکاظم یا مسندالامام زید یا مسنداحمدبن حنبل. مسند به معناى دوم که مورد بحث این نوشتار است، کتابى است که در آن احادیث به ترتیب صحابه (یعنى: نخستین مرجع در اسناد حدیث پس از پیامبر) گردآمده باشد. شیوه مسندنویسى با تألیف مصنّفها متفاوت است. به این معنا که در دومى به دنبال هر بابى احادیث مربوط به آن موضوع نقل مى‏شود. براى نمونه اگر باب طهارت را در نظر بگیریم، هر حدیثى که به طهارت مربوط باشد، در آن باب جاى مى‏دهند. امّا شیوه مسندنویسى غیر از آن است. دراین طریقه احادیث را برحسب راویان ترتیب مى‏دهند. مثلاً هرچه را از طریق على‏بن‏ابى‏طالب (ع) از پیامبر (ص) روایت شده، دریک فصل جداگانه مى‏آورند؛ اعم از اینکه حدیث وى در باب زکات باشد یانماز یا طهارت یا موضوع دیگر و آنگاه که مؤلّف از نقل احادیث صحابى نخستین فارغ شود به نقل احادیث صحابى دوم مى‏پردازد وبه همین ترتیب پیش مى‏رود. بنابراین، اساس تقسیم‏بندى در آن یکى «وحدت موضوع» و دراین یکى «وحدتِ صحابى ناقل حدیث» است. (٦١)

مسندها احادیث رسول خدا (ص) را همراه با زنجیره سند و غالباً پیراسته از آراء صحابه و فتواهاى تابعان در بردارند. (٦٢)

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١- اسماعیل بن حمّاد الجوهرى، الصّحاح؛ الزّبیدى، تاج‏العروس؛ ابن منظور، لسان‏العرب؛ ابن الاثیر، النّهایه فى غریب الحدیث والأثر؛ ابن‏فارس، معجم‏مقاییس اللغه؛ عبدالرحیم صفى‏پورى، منتهى الأرب؛ الطریحى، مجمع البحرین، ذیل ماده سند.

٢- نهج‏البلاغه، ترجمه دکتر سید جعفر شهیدى، خطبه ١٨٢، ص ١٩٠.

٣- المجلسى، بحار الانوار، ١٢٧/٥٠.

٤- ابن الاثیر، النهایه فى غریب‏الحدیث والأثر؛ ابن منظور، لسان العرب، ذیل همان مادّه.

٥- السیوطى، تدریب الراوى، ٤١/١؛ زین‏الدّین العاملى الملقّب بالشهید الثانى، الدّرایه، ص ٧.

٦- السید حسن الصدر، نهایةالدّرایه، ص ١٢.

٧- السیوطى، پیشین، همان جا.

٨- الزمخشرى، اساس البلاغة، ذیل مادّه سند.

٩- الجوهرى، الصحاح؛ الزبیدى، تاج العروس؛ ابن منظور، لسان العرب؛ صفى‏پورى، منتهى الارب، ذیل ماده سند ونیز: على‏اکبر نفیسى (ناظم‏الاطباء)، فرنود سار یا فرهنگ نفیسى، ذیل ماده اِسناد.

١٠- الکلینى، الکافى، ١٨٤/٤؛ المجلسى، پیشین، ٢٩٩/٥٢. گفتنى است که این معنا در روایات بسیارى به‏کار رفته است. نک: على‏رضا برازش، المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحارالانوار، ذیل ماده «سند».

١١- الکلینى، پیشین (بخش اصول)، ٦٦/١؛ المجلسى، پیشین، ١٦١/٢.

١٢- السیوطى، تدریب الراوى، ٤٢/١؛ جمال‏الدین القاسمى، قواعد التّحدیث، ص ٢٠٢.

١٣- الکلینى، پیشین (بخش اصول)، ٥٢/١؛ محمدبن حسن‏الحرالعاملى، وسائل الشیعه ، ٥٦/١٨.

١٤- السید حسن الصدر، نهایةالدّرایه، ص ١٢.

١٥- ابن حِبّان البُستى، المجروحین، ص ٢٧.

١٦- نورالدّین عتر، منهج النّقد فى علوم الحدیث، ص ص ٣٤٥-٣٤٤.

١٧- ابن ابى‏حاتم، تقدمه المعرفة لکتاب الجرح والتعدیل، ص ٢٠.

١٨- المجلسى، ١٧٨/٢ و نیز ١٤٨.

١٩- «ماکُنّا نُسْنِد الحدیثَ اِلى اَنْ وقعتِ الفتنةُ». نک: محمّد ابوزهره، ابن حنبل، ص ٢٢٨.

٢٠- محمد جوادالحسینى الجلالى، «المسند (١)»، نور علم، ش ٤ (خرداد ١٣٦٣)، ص ١٤١.

٢١- السیوطى، تدریب، ٤٣/١؛ القاسمى، الفضل المبین، ص ٦٣؛ مدیر شانه‏چى، درایةالحدیث، ص ٢١؛ نورالدین عتر، منهج‏النقد، ص ٧٦؛ محمدعجاج الخطیب، اصول‏الحدیث، ص ٤٤٨.

٢٢- «بلقینى» مى‏نویسد: در جمع مسند هم مى‏توان گفت «مسانید» و هم مى‏توان گفت «مسانِد»؛ امّا بهتر آن است که گفته شود «مسانِد». او مى‏افزاید: «من دراین‏باره تصنیفى پرداخته و آن را ذکر الاسانید فى لفظه المسانید نام نهاده‏ام. شایسته است به مطالب آن نگریسته شود؛ زیرا در موضوع خود یکى از نوشته‏ هاى مهم به شمار مى‏آید». البلقینى، محاسن الاصطلاح، ص ١١٢.

٢٣- الزبیدى، تاج‏العروس؛ ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادّه سند.

٢٤- ابن فارس، معجم‏مقاییس اللغة، ذیل همان مادّه.

٢٥- لسان‏العرب، همان جا.

٢٦- پیشین. نیز نک: ا لجوهرى، صحاح؛ صفى‏پورى، منتهى‏الارب، ذیل همان ماده.

٢٧- ابوبکر عتیق نیشابورى (سورآبادى)، ترجمه و قصه‏ هاى قرآن، به سعى و اهتمام یحیى مهدوى و مهدى بیانى ، ج ٢، ص ١٢٠٨.

٢٨- عبدالرحیم صفى‏پورى، منتهى‏الارب، ذیل ماده سند.

٢٩- میبدى، کشف الاسرار، ١١١/١٠؛ الطریحى، مجمع البحرین، ذیل ماده سند.

٣٠- نک: على‏رضا برازش، المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار؛ وِنْسینک (A.J.WENSINCK)، المعجم‏المفهرس لالفاظ الحدیث النبوى، ذیل ماده سند.

٣١- براى آگاهى اجمالى درباره خط مسند و سرچشمه و الفباى آن نک: محمود رامیار، تاریخ قرآن، ص‏٤٩٤؛ سیّد محمّد باقر حجتى، پژوهشى در تاریخ قرآن کریم، ص ١٦٢. و نیز:

A.F.L. Beeston, The Encyclopaedia of Islam, Vol VII, p.٧٠٤.

٣٢- یعنى: سنگى که برآن نبشته‏اى به خط مسند یافت شده‏است. نک : ابن‏الاثیر، ذیل همان واژه.

٣٣- مُرْسَل حدیثى است که محدّث آن را با اسناد پیوسته به تابعى مى‏رساند. آنگاه تابعى مى‏گوید: رسول‏خدا (ص) گفت. (الحاکم النیسابورى، معرفة علوم الحدیث، ص ٢٥). مرسل یکى از انواع حدیث ضعیف است وسبب ضعف آن ناپیوستگى زنجیره سند آن است. (صبحى‏الصالح، علوم‏الحدیث و مصطلحه، ص ١٦٨).

٣٤- حدیثى است که از اسناد آن یک تن افتاده باشد یا دراسناد آن از فردى مبهم یاد شده باشد. منقطع نیز بسان مرسل یکى از انواع حدیث ضعیف و سبب ضعفش گسستگى سند آن است. (صبحى الصالح، پیشین، ص‏١٧٠).

٣٥- الشهید الثانى، الدّرایه، ص ٣٠.

٣٦- مرفوع بنابر مشهورترین تعریفها، گفتار یا کردار یا تقریرى است که به پیامبر (ص) نسبت داده‏اند. خواه آن را صحابى به پیامبر (ص) نسبت داده باشد؛ خواه تابعى و خواه مردمان دوره‏ هاى بعدى. چه اسناد آن پیوسته باشد؛ چه نباشد. (محمّد بن اسماعیل الامیرالحسنى الصنعانى، توضیح‏الافکار لمعانى تنقیح الانظار، ٢٥٤/١).

٣٧- متّصل یا موصول حدیثى است که سندش پیوسته باشد. خواه آن را به پیامبر (ص) نسبت داده باشند، خواه به صحابى یا پایین‏تر از او (تابعى). نک: (صبحى الصالح، پیشین، ص ٢٣١).

٣٨- الحاکم النیسابورى، پیشین، ص‏١٧.

٣٩- گفتار یا کردار یا تقریرى است که از صحابى پیامبر[ یامعصوم ] نقل شود، بى‏آنکه وى آن را به پیامبر (ص) اسناد دهد. چه زنجیره سند تا صحابى پیوسته باشد چه گسسته. نک: (صبحى الصالح، پیشین، ص ٢١٨؛ مدیر شانه‏چى، درایةالحدیث، ص ٧٩).

٤٠- حدیثى است که از زنجیره سند آن دوراوى یا بیشتر پى‏درپى افتاده باشد. این نوع حدیث ابهامش از منقطع بیشتر است. (صبحى الصالح، پیشین، ص ١٧٢).

٤١- الحاکم النیسابورى، پیشین، ص ١٨.

٤٢- پیشین، ص ١٩ و نیز السیوطى، تدریب الراوى، ١٨٣-١٨٢/١.

٤٣- مقطوع گفتار یا کردار یا تقریرى را گویند که از تابعى روایت شده‏باشد. (صبحى الصالح، پیشین، ص ٢٢٠).

٤٤- السیوطى، همان جا.

٤٥- عنعنه مصدر رباعى مجرّد و مقصود از آن تکرار «عن‏فلان» در سند حدیث از پایین به بالاست؛ بى‏آنکه با تعبیراتى از قبیل «حدّثنا»، «اخبرنا»، «سمعتُ» یا «قُرِى علیه وانااسمع» به چگونگى فراگیرى حدیث توسّط شاگرد از استاد اشاره شده‏باشد. ر.ک: الکفایة فى‏علم الروایة، ص‏٢١ ؛ قس: ابن‏الصلاح، مقدّمه، ص‏١١٩.

٤٦- نهایةالدرایة، صص ٤٩-٤٨.

٤٧- ابن عبدالبرالقرطبى، التمهید لما فى الموطا من المعانى والاسانید، ٢١/١ ونیز: الصّنعانى، توضیح‏الافکار، ٢٥٨/١.

٤٨- الصنعانى، همان جا.

٤٩- پیشین، ٢٥٩/١؛ صبحى‏الصالح، علوم‏الحدیث، ص ٢٢٩؛ قس: نورالدین عتر، منهج‏النقد، ص ٣٤٩.

٥٠- محمدرضا الحسینى الجلالى، «المصطلح‏الرجالى اسندعنه» تراثنا، العدد الثالث، السنة الاولى، قم، شتاء ١٤٠٦، ص‏١٠٣.

٥١- اساس البلاغه، ذیل مادّه سند ونیز: الزبیدى ، همان جا.

٥٢- المفید، الارشاد، ٢/ ١٦٥؛ قس: المجلسى، ٢٨٨/٤٦.

٥٣- السمعانى، الانساب، پشت برگ ٥٣٠ ؛ قس: الزبیدى، پیشین؛ عبدالرحیم صفى‏پورى، پیشین ، ذیل ماده سَنَدَ.

٥٤- ابن حجر العسقلانى، تهذیب التهذیب، ٩/٦.

٥٥- السیوطى، تدریب، ٤٢/١؛ جمال‏الدین القاسمى، قواعدالتحدیث، ص ٢٠٢؛ نورالدین عتر، پیشین، ص‏٣٥٠.

٥٦- کاتب چلبى، کشف‏الظنون، ١٠٦٧/٢ . کتاب شهاب‏الاخبار را چند تن شرح کرده و برخى از آن گزیده‏ ها و ویراسته‏ هایى فراهم آورده‏اند .نک: همو، همان جا.

٥٧- پیشین، ١٦٨٣/٢.

٥٨ پیشین، ١٦٨٤/٢؛ اسماعیل پاشا البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨٢/٢-.

٥٩- از مسندالشهاب دستنوشته‏ هایى در کتابخانه ظاهریه دمشق موجود است.ناصرالدین الالبانى، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهرّیه (المنتخب مِن مخطوطات الحدیث)، ص ٣٧٨.

٦٠- کاتب چلبى، ١٢٥٤/٢، ١٦٨٤؛ آغابزرگ الطهرانى، الذّریعه، ٢٨/٢١؛ حایرى، فهرست نسخ عکسى کتابخانه آیة اللَّه مرعشى نجفى،٢٧٠/١، ٣٩٨-٣٩٧، ٣١٣-٣١٢/٢. گفتنى است که فردوس الاخبار در سال ١٤٠٦ ق در بیروت در ٦ مجلّد چاپ شده. (حایرى ، پیشین، ٣٩٨-٣٩٧/١) و نسخه عکسى بخشهایى از کتاب مسند الفردوس نیز در کتابخانه مرحوم آیة اللّه مرعشى نگهدارى مى‏شود (حایرى، پیشین،١/ ٢٧٠ - ٢٧٦).

٦١- نک: السیوطى، تدریب‏الراوى، ٤٢/١؛ محمدبن جعفر الکتّانى، الرسالة المستطرفة، ص ٣٦؛ جمال‏الدین القاسمى، قواعدالتحدیث، ص ٢٠٢؛ احمد امین، ضحى‏الاسلام، ١٠٩/٢، ١٢٢-١٢١؛ محمد قزوینى، یادداشتها، ٩٩/٧؛ على اکبر دهخدا، لغت‏نامه، ذیل واژه مُسند؛ عبدالمنعم النمر، احادیث رسول‏الله کیف وَصَلَتْ الینا، ص ٧٥؛ احمد راتب عرموش، مقدمه مسندعبدالله بن عمر تألیف ابوامیّه محمدبن ابراهیم الطرسوسى، ص ٧؛ مدیرشانه‏چى، علم‏الحدیث، ص ٢١٩؛ همو، درایةالحدیث، ص ٢٨؛ محمود ابوریّه، اضواء على السنةالمحمّدیّه، ص ٢١٦.

٦٢- احمد امین، ضحى‏الاسلام، ١٠٩/٢؛ محمد عجاج الخطیب، اصول‏الحدیث، ص ١٨٣.

بخش اول

بخش اول :

مفهوم مسند (٢)

روشهاى تدوین حدیث وسنجش شیوه مسندنویسى با دیگر روشها

کتابهاى حدیث انواع گوناگونى دارد. صحاح، جوامع، مسانید، معاجم، مستدرکات، مستخرجات و اجزاء از معروفترین گونه‏ هاى کتابهاى حدیث هستند. نگارنده در این جا از باب «تُعْرفَ الاشیاءُ باضدادِها» بطور اجمال انواع کتابهاى حدیث را معرفى مى‏کند تا از رهگذر سنجش میان روشهاى گوناگون تدوین حدیث، روش مسندنویسى از دیگر روشها شناخته گردد و مقدار ارزش و فواید و کاستیهایش بیشتر دانسته شود. مهمترین گونه‏ هاى کتابهاى حدیث به شرح زیر است:

١- کتابهایى که برمحور ابواب تألیف شده‏اند:

روش تألیف این کتابها بدین گونه است که تمام احادیثى که به موضوعى واحد مربوط مى‏شوند، زیر عنوانى فراگیر مثل «کتاب الحجّة»، «کتاب الصّلاة»، «کتاب الزّکاة»، «کتاب النّکاح» در کنار هم قرار مى‏گیرند. آنگاه این احادیث در بابها توزیع مى‏شوند وهر بابى یک یا چند حدیث را در موضوعى جزئى دربر مى‏گیرد و براى هربابى عنوانى در نظر گرفته مى‏شود که موضوع آن باب را نشان مى‏دهد. مثل «بابُ مفتاحِ الصلاةِ الطّهُور» (بابِ پاکیزگى، کلید نماز است). برخى محدّثان این عنوان را «ترجَمه» نامند.

فایده این گونه کتابها این است که رجوع به آنها آسان است. زیرا پژوهنده اگر بخواهد در مسأله معینّى به احادیث آگاهى یابد، موضوع آن احادیث او را وامى‏دارد که به ابواب رجوع کند و اگر بخواهد حدیثى را که پیش از این دیده بجوید و آن را درمآخذ معتبر بیابد، موضوع حدیث او را به بابى که حدیث در آن هست، رهنمون مى‏سازد.

البته بهره‏ورى ازاین کتابهابه‏برخوردارى‏ازذوق علمى وآگاهى‏از روش محّدثان‏بزرگ درتبویب‏کتابهایشان نیاز دارد؛ تاجوینده بتواند به‏موضوع حدیث رهنمون گردد. بساکه دیده شده مؤلّفانْ حدیثى را در غیرازآن‏بابى که انتظار مى‏رود، آورده‏اند واین بدان جهت است که یک حدیث گاه به چند موضوع مربوطمى‏گردد.

تصنیف‏برمحورابوابْ خود روشهاى گوناگونى‏دارد که پاره‏اى‏از آنها یاد مى‏گردد:

الف - جوامع جامع (که جمع آن جوامع است) در اصطلاح حدیث‏شناسان کتابى است که احادیث و ابواب آن تمام موضوعات دینى را در برمى‏گیرد. برخى شمار ابواب اصلىِ این موضوعات را هشت‏باب دانسته‏اند، بدین قرار: عقاید، احکام، تاریخ وسیر، آداب‏خوردن وآشامیدن، تفسیر، فتن واشراط السّاعة، شمایل یا باب سفرو نشستن و برخاستن، مناقب و مثالب. (١) توضیح اینکه کلمه «جامع» در زبان عربى از لحاظ گستردگى معنا، بر مفاهیمى که در آنها جامعیّت واحاطه‏اى وجود دارد، اطلاق مى‏شود. (٢)

دانشمندان مسلمان نیز از گستردگى و فراگیرى این واژه بهره برده، آن دسته از کتابهاى خودرا که در موضوع خود جامع الاطراف و در بردارنده همه یا بیشتر مسایل وابسته به آن موضوع بوده، «جامع» نام نهاده و با ترکیب وصفى یا اضافى مثلاً گفته اند: «الجامع الصحیح» یا «جامع الاحکام». (٣)

کتابهاى جامع در حدیث بسیارند. نام‏آورترین آنها در شیعه عبارتند از:

١- الکافى‏اثر ابوجعفر محمّدبن یعقوب کلینى رازى (د . ٣٢٩ ق).

٢- الوافى از محمّدبن مرتضى معروف به ملامحسن فیض‏کاشانى (د.١٠١٩ ق).

٣- بحارالانوار از مولى محمّد باقربن محمّد تقى مجلسى اصفهانى (د . ١١١٠ یا ١١١١ ق).

و در میان کتابهاى سنیّان معروفترین جوامع بدین قرار است:

١- الجامع‏الصحیح از محمد بن اسماعیل بخارى (د . ٢٥٦ ق).

٢- الجامع‏الصحیح از مسلم بن حجاج قُشیرى نیشابورى (د . ٢٦١ ق).

این دو کتاب به «صحیحین» (دو صحیح) معروفند.

ب - سنن سنن کتابهایى است که احادیث احکام را در برمى‏گیرد. این احادیث برپایه ابواب فقه مدوّن شده‏است. نام‏آورترین کتابهاى سنن بدین قرار است:

١- السنن از ابوداوود سلیمان بن اشعث اَزْدى سِجِستانى (د . ٢٧٥ ق).

٢- السنن از ابوعبداللَّه محمدبن یزید قزوینى معروف به "ابن‏ماجه" (د.٢٧٥ ق).

٣- السنن از محمدبن عیسى بن سَوْرَه تِرمذى (د . ٢٧٩ ق). کتاب ترمذى به نام جامع هم معروف است.

٤- السّنن معروف به المجتبى‏ اثر ابوعبدالرّحمن‏احمدبن شعیب نسائى (د . ٣٠٣ ق).

این چهار کتاب به "سنن چهارگانه" معروفند.

باید افزود در میان مجموعه‏ هاى حدیثى شیعه، کتابى که به نام سنن معروف باشد، وجود ندارد. امّا مجموعه‏ هاى زیر از جهت در برداشتن احادیث فقهى همانند سننِ یاد شده هستند:

١- من‏لایحضره الفقیه از ابوجعفر محمّد بن على‏بن بابویه قمى ملقّب به "صدوق" (د . ٣٨١ ق).

٢- تهذیب الاحکام از ابوجعفر محمّدبن‏حسن طوسى ملقّب به "شیخ الطائفه" (د . ٤٦٠ ق).

٣- الاستبصار فیما اختلف من‏الاخبار از دانشمند پیشگفته.

٤- وسائل الشیعه الى تحصیل مسائل الشریعة از محمدبن‏حسن معروف به "شیخ حرّ عاملى" (د . ١١٠٤ ق).

ج - صحاح صحاح (جمعِ صحیح)، کتابهایى هستند که مولّفان آنها به پندار خویش کوشیده اند تاتنها احادیث صحیح را در کتاب خود به ودیعت گذارند؛ نه احادیث ضعیف یا ساختگى را. به سخن دیگر، مولّفان این کتابها ابتدا شرایطى را براى صحّت حدیث در نظر گرفته، آنگاه احادیث را بر وفق آن شرایط بر گزیده و مدوّن ساخته‏اند. در میان مجموعه‏ هاى حدیثى اهل سنّت کتابهاى بسیارى را «صحیح» مى‏خوانند. ولى غالباً از واژه «صحاح»، صحیح بخارى و مسلم و سنن چهارگانه پیش گفته مورد نظر است.

د - مصنفّات مصنّف کتابى است که براساس ابواب مدوّن شده؛ امّا در کنار احادیث مرفوع، احادیث موقوف و مقطوع را نیز در بردارد. (٤) معروفترین مصنّفها یکى مصنّف عبدالرزاق‏بن‏همام صنعانى (د . ٢١١ ق) و دیگرى مصنّف ابى بکر بن ابى شیبه (د . ٢٣٥ ق) است.

ه - مستدرکات مستدرک کتابى است که به عنوان متمّم کتابى دیگر نوشته مى‏شود. مؤلّف در مستدرک تلاش مى‏کند تا احادیثى را که با شروط کتاب پیشین موافق است و از آن کتاب فوت شده، گردآورد. نام‏آورترین مستدرکها یکى مستدرک الصحیحین است از ابوعبداللَّه حاکم نیشابورى و دیگرى مستدرک‏الوسائل از میرزاحسین نورى (د.١٣٢٠ق).

و - مستخرجات در مستخرج، مؤلّف احادیثِ کتابى را در نظر مى‏گیرد و آن احادیث رانه با طریق صاحب کتاب، بلکه با سندى که خود از طریق استادان خویش در اختیار دارد، نقل مى‏کند. البتّه در طبقاتِ بالاتر، طرق روایت به یکدیگر مى‏پیوندد. مانند مستخرج ابوبکر اسماعیلى نسبت به صحیح بخارى و مستخرج ابوعوانه اسفراینى (د.٣١٦ق) نسبت به صحیح مسلم. گفتنى است که در پاره‏اى از کتابها مستخرج ابوعوانه را به غلط در شمار مسندها یاد کرده‏اند. (٥)

٢ - کتابهایى که برمحور نامهاى صحابه مدوّن شده‏اند:

در این کتابها تمام احادیثى که یک صحابى روایت مى‏کند، در یک جا فراهم مى‏آید. در این روش چنانچه پژوهنده نام صحابى ناقل حدیث مورد نظر خود را بداند، به آسانى بدان دست مى‏یابد. افزون برآن، این روش براى آگاهى از شمار مرویات یک صحابى از پیامبر (ص) و نوع آنها سودمند تواند بود. این کتابها خود دوگونه‏اند:

الف - مسانید سیوطى مى‏نویسد:

دانشمندان در تألیف و گردآورى حدیث دو روش دارند: «[نخستین و] بهترین آنها، روش تألیف براساس ابواب فقهى است. همچون کتابهاى ششگانه و شُعَب الایمان و البعث والنشور اثر بیهقى و جز اینها. بنابراین روش، تمام روایاتى که در دسترس مؤلّف است درباب مورد نظر ذکر مى‏شود. روایاتى که در باب مسأله‏اى وارد شده و بر اثبات یا نفى آن مسأله حکم مى‏کند. در اینجا شایسته‏تر آن است که به آوردن احادیث صحیح و حسن قناعت ورزد و اگر تمام احادیث مربوط را گردمى‏آورد، علّتِ ضعف احادیث ضعیف را بیان دارد.

«روش دیگر، تألیف به شیوه مسانید است. به این معنا که به دنبال نام هر صحابى تمام مرویات او را اعم از صحیح و حسن و ضعیف گردمى‏آورند. بنابراین سبک، گاه مسندهاى صحابه براساس حروف الفباى نام ایشان مرتّب و پس و پیش مى‏گردد. [ مثلاً از احادیث اُبَىّ بن کَعْب واُسامةبن زید و ... شروع مى‏شود و به همین ترتیب ادامه مى‏یابد ]. این آسان‏یاب‏ترین روش در تألیف مسندهاست. و گاهِ دیگر قبایل را در نظر مى‏گیرند و در نتیجه از بنى‏هاشم، یعنى نزدیکترین خویشاوندان رسول خدا (ص) شروع مى‏کنند و از نزدیکتر به دورتر پیش‏مى‏روند. گاهى هم پیشى‏جستن در ورود به آیین مسلمانى را معیار قرار مى‏دهند. در نتیجه [ در میان مردان ] از "عشره مبشرّه" (٦) آغاز مى‏کنند و پس از آن به ترتیب احادیث بدریان، شرکت کنندگان در صلح حدیبیّه، صحابیانى که در فاصله صلح حدیبّیه و فتح مکّه هجرت کردند، آنان که در روز فتح مکّه به آیین مسلمانى در آمدند و در واپسین مرحله، مسند صحابیانى را مى‏آورند که کم سنّ و سال‏ترین بوده‏اند. مثل سائب بن یزید و ابوطفیل. [ در تمام این شیوه‏ ها ] مسندهاى زنان [ غالباً ] پس از مردان آغاز مى‏شود و درمیان زنان از همسران پیامبر (ص) شروع مى‏کنند وبه دیگر زنان به پایان مى‏رسانند». (٧)

به عقیده "ابن صلاح" روش اخیر نیکوتر است. (٨) امّا نباید فراموش کرد که همه مسلمانان درباره برترى صحابه با یکدیگر همسخن نیستند. روش دوم هم با تعالیم اسلام ناسازگار مى‏نماید؛ بلکه مى‏توان گفت تقدیم و تأخیر برپایه وابستگیهاى قبیله‏اى بیشتر از اندیشه‏ هاى جاهلى مایه مى‏گیرد. بنابراین، ترتیب نخست از بیماریها و کاستیهاى دو روش اخیر عارى به‏نظر مى‏رسد.

باید افزود که عادت بیشتر مؤلّفان مسندها چنین است که مسند خود را با احادیث ابوبکر آغاز مى‏کنند؛ پس از آن احادیث دیگر خلفاى راشدى را به ترتیبى که خلافت کرده‏اند، مى‏آورند.آنگاه احادیث دیگران از عشره مبشَّره را یاد مى‏کنند. چنانکه در مسند ابوداوود طیالسى و حُمَیْدى و احمد همین ترتیب به چشم مى‏خورد. بنابر حکایت "شاه‏عبدالعزیز" در کتاب بستان المحدّثین، ترتیب مسندعبدبن حُمَید وابى یَعْلى‏ وبزّار نیز به همین گونه است. (٩)

مسندها بسیار گونه‏گون هستند. مؤلّفان در تدوین مسندها گاه بر احادیث یک تن صحابى بسنده کرده‏اند؛ مثل مسندامیرالمؤمنین یا مسندابى‏بکر و گاهى احادیث چند تن از اصحاب را فراهم آورده‏اند؛ مثل مسندالاربعه یا مسندالعشرة. گاهى هم احادیث گروه مخصوصى را فراهم ساخته‏اند که در داشتن ویژگى واحدى مشترکند؛ مثل مسند المُقلّین و مسند الصّحابة الّذین ماتوا فى زمان النبى (ص) ودر بسیارى موارد هم مرویات شمار فراوانى از اصحاب را گردآورى کرده‏اند؛ مانند مسنداحمدبن حنبل ومسندابى یَعْلى‏ مَوْصِلى.

کتابى که مسند نام گرفته گاه به مولّفش منسوب است، مانند مسنداحمدبن حنبل و گاه به راوى اش، مانند مسند امام موسى‏بن‏جعفر (ع) ومسند الامام زیدبن على (ع) و مسندابى حنیفه. نگارنده دراین نوشتار - به خواست خداوند - این دوگونه مسند را طى دو بخش جداگانه معرّفى خواهد کرد. گفتنى است که هرگاه بطور مطلق و بدون هرگونه قیدى از مسند نام برده شود، مسند احمد مورد نظر است. (١٠)

ب - اطراف اطراف جمعِ طَرَف و طَرْف، به معناى نوک و لبه هر چیزى است‏ (١١) و طَرَفِ حدیث، جانِ کلام و برجسته‏ترین بخش از متن حدیث و نمودار آن است. مانند جمله «الاعمالُ بالنیّات» در این حدیث: «اِنّما الاَعْمالُ بالنیّاتِ ولکلّ امرى‏ء مانَوَى. فَمنْ کانَتْ هجرتُه اِلى اللَّهِ - عزَّوجلَّ - فهجرتُهُ اِلى ماهاجَرَ الیه، و مَنْ کانتْ هجرتُهُ لِدُنیا یُصیبُها اَوْ امراَةٍ ینکحُها فهجرتُهُ اِلى ماهاجرالیه». (١٢)

مقصود از کتابهاى اطراف، کتابهایى است که مولّف به ذکر برجسته‏ترین بخش حدیث قناعت مى‏کند؛ آنگاه طرق نقل و اسانید آن حدیث را از مآخذى که آن را روایت کرده‏اند، یکجا گرد مى‏آورد. برخى از مولّفان، تمام طرق نقل یک حدیث را فراهم مى‏آورند و برخى به ذکر پاره‏اى از طرق بسنده مى‏کنند. بنابراین مى‏توان گفت، کتابهاى اطراف در واقع حکم فهرست راهنما یا فرهنگ حدیثْ یاب را دارند. این فرهنگها از دو جهت سودمند است: یکى آنکه آگاهى بر اسانید حدیثها را آسان مى‏کند. زیرا تمام طرق در یکجا فراهم آمده‏است. دیگر آنکه نشان مى‏دهد از صاحبان منابع و مجموعه‏ هاى حدیثى چه کسانى آن حدیث را نقل کرده و در چه بابى از کتاب خود آورده‏اند.

این قبیل فهرستها بسیارند. معروفترینِ آنها تحفةُالاشراف بمعرفة الاطراف، اثر حافظ ابوالحجّاج یوسف بن عبدالرّحمنِ مزّى (د . ٧٤٢ ق) است. مولّف دراین کتاب، اطرافِ احادیث صحاح ششگانه و پاره اى کتابهاى دیگر را گردآورده است. این کتاب براساس ترتیب الفبایى نام صحابه مدوّن شده واز همین رو با مسند "أَبیض بن حمّال" آغاز شده‏است. (١٣)

٣- معاجم

معاجم، جمع معجم و معجم کتاب حدیثى است که احادیث در آن به ترتیب صحابه یا استادان یا شهرها آورده شود. معجم‏ها غالباً به ترتیب حروف الفبا هستند. به این معنا که مولّفِ معجم از میان استادان خود مثلاً از احادیث ابان شروع مى‏کند. سپس احادیث ابراهیم را مى‏آورد وبه همین ترتیب پیش مى‏رود. (١٤) گاهى هم ترتیب معجم‏ها براساس تاریخ وفات استاد یا برمبناى فضیلت و تقدّم و تاخّر آنان در دانش و پرهیزکارى است. (١٥)

نام‏آورترین معجم‏ها، معاجم سه‏گانه ابوالقاسم سلیمان بن احمد طبرانى (د. ٣٦٠ ق) مى‏باشد. در میان این سه معجم، المعجم الصغیر و المعجم الاوسط براساس نام استادانِ مؤلّف فراهم آمده و المعجم‏الکبیر مسندهاى صحابه را به ترتیب حروف الفباى نام آنان در بردارد. معجم کبیر بزرگترین معجم‏هاست‏و شهرتش به حدّى است که هرگاه بطور مطلق بگویند «معجم» یا بگویند «طبرانى این حدیث را در کتابش آورده» همین معجم کبیر مورد نظر است. (١٦) به نظر نگارنده معجم کبیر خود گونه‏اى از مسندهاست.

٤ - کتابهایى که براساس واژه‏ هاى آغازین احادیث مرتّب شده‏اند

این کتابها براساس نخستین واژه از متن حدیث وبه ترتیب الفبا نظم یافته‏اند. این روش براى مراجعه بسى آسان است؛ ولى پژوهشگر باید دقیقاً عین نخستین واژه از حدیث مورد نظر خود را بداند وگرنه تلاش او براى یافتن آن حدیث سودمند نمى‏افتد. این تألیفات دوگونه اند.

الف - کتابهایى که احادیث مجموعه‏ هاى حدیثى گوناگون را در خود فراهم آورده‏اند. مهمترین این کتابها دوتاست: یکى، الجامع‏الکبیر یا جمع‏الجوامع از جلال‏الدین سیوطى . متّقى هندى کتاب کنزالعمّال را برشالوده این کتاب بنا کرده‏است. دیگرى، الجامع الصّغیر لاحادیث البشیر النذیر از دانشمند پیشگفته. سیوطى این کتاب را از اثر پیشین برگرفته و احادیث تکرارى آن را حذف و روایاتى را برآن افزوده است. شمار احادیث این کتاب ١٠٠٣١ فقره است.

ب - کتابهایى که احادیثى را در خود فراهم ساخته‏اند که بر سر زبان مردمان جارى است. مانند حدیث «الحربُ خُدعة» (١٧) (جنگ نیرنگ است). هدف دانشمندان از جمع این احادیث، روشن ساختن حال این احادیث است. نام‏آورترین این گونه کتابها عبارتند از:

١- المقاصد الحسنة فى‏الاحادیث المشتهرة على الالسنة از شمس‏الدین محمدبن عبدالرحمن سخاوى (د . ٩٠٢ ق). این کتاب ١٣٥٦ حدیث از احادیث متداول بر سر زبانها را در بردارد. مؤلّف در بیان حال احادیث، گاه مى‏گوید: «لااصلَ‏له»؛ یعنى: این حدیث را سندى نیست و در هیچ‏یک از مجموعه‏ هاى حدیثى، این روایت به چشم نمى‏خورد و گاهى مى‏گوید: «لااَعْرِفه»؛ یعنى: «من براى این حدیث به سندى دست نیافته‏ام».

٢- کشف‏الخفاء و مزیل الإلباس عمّا اشتهر من‏الحدیث على‏السنة النّاس اثر اسماعیل بن محمد عجلونى (د . ١١٦٢ ق). وى احادیث کتاب سخاوى را همراه با گزیده سخن وى در کتاب خود آورده و احادیث بسیارى را برآن افزوده، تا جایى که شمار احادیث کتاب مزبور به ٣٢٥٠ رسیده‏است. آنگاه مطالب سودمندى در فنّ حدیث چاشنى آن کرده‏است. از همین رو در نوع خود فراگیرترین کتاب به‏شمار مى‏آید.

٥- مجامع یا کتابهاى فراگیر

این کتابها در عین حال که احادیث شمارى از مآخذ حدیث را در برگرفته، برمحور ابواب تألیف شده‏اند. مهمترین این‏گونه مجموعه‏ ها بدین قرار است:

الف) جامع‏الاصول من احادیث الرّسول اثر مبارک بن محمّد جزرى معروف به "ابن‏اثیر" (د . ٦٠٦ ق). وى دراین کتاب احادیث صحیح بخارى و مسلم، موطّأ مالک، سنن نسایى، ترمذى و ابوداوود را فراهم آورده و احادیث را از اسانید مجرّد ساخته و در پى هر حدیث، واژه‏ هاى نامأنوس آن را به گونه‏اى کوتاه شرح داده است.

ب) کنز العُمّال فى سنن الاقوال و الافعال از على بن حسام متقّى هندى (د.٩٧٥ق). مؤلّف دراین مجموعه تخمیناً احادیث ٩٣ کتاب را یک‏جا گردآورده و ازاین حیث، کتاب مزبور به بحارالانوار از مرحوم علامه مجلسى شباهت دارد. اساس کنزالعمّال همان جمع‏الجوامع سیوطى است.

ج) التّاج الجامع للاصول فى احادیث‏الرَسول اثر منصور على ناصف (د . پس از ١٣٧١ ق / ١٩٥١ م). التّاج که شامل ٥٨٨٧ حدیث است، (١٨) احادیث صحیح بخارى و مسلم، سنن ابوداوود و ترمذى و مجتبى اثر نسایى را در بر مى‏گیرد. مؤلّف احادیث را از اسانیدش عارى ساخته است.

٦- زواید

گاه مولّفى دو کتاب حدیث را در نظر مى‏گیرد و محتویات آن دو را با یکدیگر مى‏سنجد واحادیث زاید یکى بردیگرى را در کتابى گرد مى‏آورد. این گونه کتابها را "زواید" خوانند. (١٩) مانند:

الف) مجمع الزّواید و منبع الفواید اثر نورالدّین على بن ابى‏بکر هَیْثَمى (د . ٨٠٧ ق) که احادیث زاید بر صحیح‏هاى ششگانه را از مسند احمد وابى‏یعلى و بزّار و معجم‏هاى سه‏گانه طَبَرانى بیرون کشیده و حالِ احادیث را از جهت صحّت و ضعف و پیوستگى و گسستگى سند، روشن ساخته است.

ب) المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیّة اثر ابن حجر عسقلانى (د. ٨٥٢ ق). نگارنده - به خواست خداوند - در فصل مسند حُمَیدى درباره این کتاب و اهمیّت آن به تفصیل سخن خواهد گفت. از همین رو در این جا درباره آن سخنى نمى‏گوید.

٧- کتابهاى تخریج

تخریج کتابى است که براى نشان‏دادن منابع و مآخذ احادیث کتابى معیّن نوشته مى‏شود. مانند: المُغْنى عن حمل الأسفار فى‏الأَسفار فى تخریج مافى الإحیاء مِنَ الاخبارِ تألیف حافظ عبدالرحیم بن حسین عراقى (د . ٨٠٦ ق). عراقى در کتاب خود احادیث احیاء علوم‏الدّینِ غزّالى را تخریج کرده؛ به این معنا که ابتدا طَرَف هر حدیث از احادیث احیاء را ذکر مى‏کند. سپس نشان مى‏دهد که چه کسى آن حدیث را در کتاب خود آورده و کدام صحابى آن را روایت کرده و پس از آن بیان مى‏کند که آن حدیث صحیح است یا حسن یا ضعیف . این اثر همراه با احیاء چاپ شده‏است. (٢٠)

٨- اجزاء

اجزاء جمع جزء است و جزء، مجموعه حدیثى است که تنها از یک تن نقل شده باشد، چه آن کس از طبقه صحابه باشد یا از طبقه‏ هاى بعدى. مانند جزء حدیث ابى‏بکر و جزء حدیث مالک. به یک مجموعه حدیثى هم که درباره یک مطلب گردآمده باشد،جزء گویند. مانند جُزء القراءة خلفَ الامامِ اثر بخارى. نوشته‏اى را هم که به بررسى اسنادهاى یک حدیث واحد بپردازد، جزء خوانند. مانند اختیار الاَوْلى فى حدیث اختصام الملأالأعلى از ابن رجب حنبلى. (٢١) بخشهاى گوناگون خصالِ شیخ صدوق هم حکم اجزاء را داراست.

اربعین‏نویسى هم که از دیرزمان رواج داشته، خود نوعى جزءنویسى است. باید دانست، اربعین‏نویسى به استناد حدیثى است که از رسول اکرم (ص) نقل کرده‏اند. آن حدیث چنین است: «مَنْ حَفِظَ على اُمَّتى اربعینَ حدیثاً ممّا یَحْتاجونَ الیه فى امرِدینهِم بَعَثَهُ اللَّهُ یومَ القیامَةِ فقیهاً عالماً». (٢٢)

حجم اجزاء از چند برگ تا دهها برگ در نوسان است. امّا غالباً جزء، مجموعه‏اى کوچک است. امتیاز جزء این است که دانش و ژرفکاوى نویسنده‏اش را نشان مى‏دهد. زیرا نوشتن مطلب درباره یک موضوع کوچک به ژرف‏نگرى و بررسى همه‏جانبه نیاز دارد.

٩- مشیخات

مشیخات جمعِ مَشِیخه (به کسر شین) و مَشِیخه اسم مکان از کلمه شیخ و شیخوخه به معناىِ محلّ یادکردن استادان و اِسنادهاست و مقصود از آن کتابى است که محدّثان نام استادان خود و کتابها و احادیثى را که از آنان فرا گرفته‏اند، در آن فراهم مى‏آورند و اسناد خود را به آن کتابها درآن مى‏نویسند. (٢٣) مثل مشیخه الفقیه اثر شیخ صدوق که به پیوست کتاب مَنْ لایحضره الفقیه چاپ شده‏است. محدّثان در تألیف مشیخه روشهاى گوناگون دارند. پاره‏اى از مشیخه‏ ها را "فهرست" نامند. به نظر نگارنده مشیخه به کتابهاى رجال بیشتر شباهت دارد تابه کتابهاى حدیث.

١٠- علل

علل جمع علّت و علّت عبارت از عیب پنهان و پیچیده‏اى است که بر حدیث عارض مى‏گردد و در نتیجه صحّت و سلامت حدیث را خدشه‏دار مى‏سازد و "معلَّل" حدیثى است که در آن بیماریى یافت شود که به سلامت حدیث لطمه وارد کند؛ با آنکه آن حدیث برحسب ظاهر تهى از عیب به‏نظر مى‏رسد. حدیث معلّل خود اقسامى دارد:

(١) معلّل در سند، (٢) معلّل در متن، (٣) معلّل در هردو. (٢٤)

"علل" کتابهایى است که احادیث معلّل را همراه با بیان علتش درآن گرد مى‏آورند. (٢٥) تصنیف کتابهاى علل، اوج تلاشهاى محدّثان به حساب مى‏آید. زیرا درتتبّع اسانید به تلاش پیگیر و شکیبایى بسیار و باریک‏بینى و ژرفکاوى نیاز است تا بتوان ازاین رهگذر به عیبهاى پوشیده و پنهان حدیث پى‏برد. المسندالمعلّل اثر یعقوب بن شیبه سدوسى‏ (٢٦) (د . ٢٦٢ ق) را مى‏توان نمونه‏اى از کتابهاى علل به‏شمار آورد.

١١- امالى

امالى (جمع املاء) (٢٧)، غالباً کتاب حدیثى را گویند که شیخ حدیث در مجالس متعدّد، آن را برشاگردان املاء کرده باشد؛ مانند امالى شیخ صدوق. از همین رو امالى را "مجالس" نیز نامند. گفتنى است که همه امالى‏ها به موضوع حدیث مربوط نمى‏شود؛ بلکه برخى از آنها به حدیث و برخى دیگر به تفسیر، ادب و غیره مربوط مى‏گردد. (٢٨)

نقد و سنجش روش مسندنگارى

هریک از روشهاى تدوین حدیث که در بالا بدانها اشارت رفت، از فوایدى برخوردار است و در کنار این فواید، کاستیهایى هم دارد. مسندنگارى هم از این قاعده مستثنى‏ نیست. بیشترین خرده‏اى که منتقدان بر این روش گرفته‏اند، دشواریاب بودنِ آن است. «احمدعبدالرحمن البنّا» مشهور به «ساعاتى» (٢٩) در نقد این روش مى‏نویسد:

«هدف از نگاشتن مسندها در آن عصر، تنهاگرد آوردن احادیث پراکنده صحابه، تابعان واتباعِ تابعان بوده تا مبادابه دست روزگار تباه و نابود گردد. روشن است که مولّفان مسندها درباره دسته‏بندى و تبویب این احادیث چندان اندیشه نکرده‏اند. این ترتیب در روزگار پیشینیان سودمند بوده؛ زیرا ایشان به حافظه تکیه مى‏کردند، در نتیجه جاى حدیث مورد نظر و نیز جاى احادیث همانندِ آن را در کتاب مى‏دانستند وبراى یافتن آن سرگردان نمى‏شدند. امّا امروزه که اعتماد مردمان بر نوشتن و نوشته است، این ترتیب، آنان را سودمند نخواهد بود، زیرا پژوهنده نمى‏تواند به آسانى به حدیث معیّنى رهنمون گردد و نیز نمى‏تواند میان احادیث پراکنده‏اى که درباره موضوع واحدى روایت شده، جمع کند. به ویژه اگر این احادیث از طریق چند تن از صحابیان روایت شده باشد؛ در آن صورت انسان ناگزیر است تا مسندهاى جملگى آنان را بخواند. این در حالى است که پژوهشگر اسم راوى حدیث را بداند؛ امّا اگر نام او را نداند، راهى جز خواندن تمام کتاب در برابر خود نمى‏بیند و این کارى است که هیچ کس توان انجام آن را ندارد. از همین رو بهره‏جویى از کتابهاى مسند رو به کاهش نهاده و میان مردم کمتر تداول دارد». (٣٠)

محمد ابوزهره هم این روش را به همین‏سان ارزیابى مى‏کند و مى‏نویسد:

«مى‏بینیم احمد در ترتیب مسند روشى را پیشه ساخته که محدّثانِ پس از او در مقام مراجعه بدان، آن روش را دشوار یافته‏اند. این روش با شیوه کتابهاى پیشین و پسین تفاوت دارد. موطّأ که پیش از آن و صحاح که پس از آن تألیف شده، جملگى براساس موضوعات فقهى و غیر فقهى مرتّب شده‏اند و بدین ترتیب رجوع بدانها و بهره‏ورى از آنها آسان است؛ زیرا کسى که مى‏خواهد به حدیثى در موضوعى دینى استشهاد کند، به کتاب حدیثى که در اختیارش هست، پناه مى‏برد و آن را زیر عنوان مربوط به آن موضوع مى‏جوید و مى‏یابد. امّا گردآورنده مسندِ احمدْ آن را براساس صحابیى که حدیث پیامبر (ص) به او منتهى مى‏شود، مرتّب ساخته واگر حدیث مرسل بوده، آن را براساس نام تابعى منظّم کرده‏است. در نتیجه با احادیث عشره مبشره آغاز کرده تا به تابعان رسیده‏است. از این بابت مى‏توان گفت این روش دشواریاب است و تنها حافظان حدیث بدان رجوع مى‏کنند و تنها آنان که در حدیث و دانشهاى وابسته به آن ورزیده هستند، از آن بهره مى‏برند». (٣١)

امّا انصاف این است که بگوییم در کنار این دشواریابى، این روش سودهایى را هم در پى داشته و دارد. از آن جمله:

١- مسندنگارى در زمان پیدایشِ خود، یک گام تازه در تدوین حدیث بوده که استقلال حدیث از فقه را مى‏توان از مزایاى آن به‏شمار آورد. زیرامرویات هریک از اصحاب را جمع و کتابهاى حدیث را ازاقوال صحابه و فتواهاى تابعان پیراسته مى‏ساخت. (٣٢)

٢- این روش نشان مى‏دهد از طریق هر صحابى چه تعداد حدیث نقل شده و مرویات او از چه نوع است. (٣٣)

٣- این روش یکى از راههایى است که براى استخراج حدیث مفید تواند بود. به این معنا که اگر پژوهنده، نام صحابى راوى حدیث را بداند، مى‏تواند از رهگذر مسندها به حدیث مورد نظر خود دست یابد. (٣٤)

٤- روش تدوین مسندها گرایش سیاسى، حزبى و قبیله‏اى صحابه را نشان مى‏دهد و معلوم مى‏دارد که فلان حدیث یا فلان گونه احادیث را چه کسى یا کسانى نقل کرده‏اند. در نتیجه تا حدودى روشن مى‏سازد که آیا آن حدیث با منافع گروهى و مصلحت اشخاص ویا تعصّب حزبى و سلیقه‏ هاى فردى توأم شده یا خیر؟ به عنوان نمونه با نگریستن به مسند احمد دانسته مى‏شود از میان چهارده حدیثى که "سبرةبن‏معبد جهنى" روایت کرده، ده حدیث به نسخ حلیّت ازدواج موقّت در حیات رسول اکرم (ص) مربوط مى‏شود (٣٥) واز میان چهار حدیثى که "نافع‏بن‏عبدالحرث" [ یاالحارث ] نقل کرده، دو حدیث در منقبت ابوبکر، عمر و عثمان است به همان ترتیبى که برتخت جانشینى نشسته‏اند، (٣٦) و طرق متعدّد حدیث «اِنَّ المیّتَ لَیُعذَّبُ بِبُکاء الحَىِّ علیه» (٣٧) غالباً به عمربن خطّاب و پسرش عبدالله باز مى‏گردد. بنابراین مى‏توان گفت مسندنویسى به نقد داخلى و خارجى حدیث‏ (٣٨) کمک شایانى مى‏کند.

امّا دشواریاب بودنِ مسندها را فهرستهاى علمى کنونى، که به پایان کتابها مى‏افزایند، تا اندازه‏اى چاره‏کرده و ازاین بابت مشکلى بر سر راه پژوهندگان وجود ندارد.

سبب نهادن نام مسند بر کتابهاى مورد بحث

گویا مسندها را به تبعِ احادیث کامل‏الاسنادى که در آنها به ثبت رسیده، مسند خوانده‏اند. به این معنا که این نام یا وصف را از یک حدیثِ منفرد برگرفته و به کلّ مجموعه داده‏اند (٣٩) و این از باب تسمیه کل به جزء است. سخن زیر از حاکم نیشابورى مى‏تواند گواه این ادّعا باشد. او مى‏نویسد:

«گاه مى‏بینیم صحابى چنین مى‏گوید: "به ما فرمان داده‏اند که چنین کنیم" ، "ما را از این کار و آن کار باز داشته‏اند"، "ما به فلان کار مأمور بودیم"، "ما از انجام فلان کار ممنوع بودیم"، "ما چنین مى‏کردیم"، "ما سخن مى‏گفتیم و رسول خدا در میان ما بود"، "ما آن چیز یا آن کار را عیب نمى‏دیدیم"، "چنین و چنان گفته مى‏شد"، "یکى از سنّتها چنان بود" و عباراتى شبیه به آنچه گفته شد. هرگاه صحابیى که به مصاحبت با پیامبر شناخته شده، عباراتى از این دست بگوید، آن سخن در زمره حدیث مسند است و تمام این قبیل موارد را در کتابهاى مسند آورده اند». (٤٠)

افزون براین، در برخى از مجموعه‏ هاى حدیثى مى‏بینیم که به دنبال مسندهاى صحابه، مراسیل تابعان را آورده‏اند (٤١) و این خودْ یکى از قرینه‏ هایى است که نشان مى‏دهد، نام مسندها از حدیث مسند در برابر مرسل گرفته شده‏است.

یکى از پژوهندگان معاصر در همین باره مى‏نویسد:

«اگر اطلاق واژه «مسند» بر حدیث، مجاز باشد - چنانکه زمخشرى بر این باور است (اساس البلاغه، ص‏٤٦١) - اطلاق این واژه بر کتاب «مسند» هم جنبه مجازى دارد؛ خواه مسند را به مولّفش نسبت داده باشند، خواه به استاد مولّف که از او روایت مى کند. [البتّه‏] این سخن در صورتى درست است که این واژه اسم مفعول از اَسْنَدَ الحدیثَ (به معناى حدیث را پله پله بالا برد و به پیامبر (ص) نسبت داد) باشد. زیرا چنین کتابى، احادیث مرفوعى را در بردارد که در اصطلاح آن را «مسند» خوانده اند». (٤٢)

البته باید افزود: اِسناد احادیث موجود در مسندها جملگى مسند و پیوسته نیستند؛ بلکه در این کتابها احادیث منقطع بسیارى به چشم مى‏خورد. براى نمونه با بررسى دویست حدیث از آغاز مسندابن حنبل به سى حدیث منقطع برخورد مى‏کنیم. آن حدیثها به ترتیب بدین قرار است: (٤٣) حدیث شماره ٧، ١٨، ٢٧، ٣٧، ٤٦، ٤٩، ٦٠، ٦٢، ٦٤، ٦٥، ٦٦، ٦٨، ٦٩، ٧٠، ٧١، ٨١، ٩٨، ١٠٦، ١٠٧، ١٠٨، ١٠٩، ١١٣، ١١٥، ١١٨، ١٢٦، ١٣٢، ١٤٠، ١٤٢، ١٩٣، ١٩٤. در میان این حدیثها پاره‏اى گسسته بودنشان روشن و آشکار است و پاره‏اى دیگر به ظاهر پیوسته مى‏نمایند، امّا باژرفکاوى در اسناد حدیث، دانسته مى‏شود که پیوسته نیستند. بنابراین، مسند نامیدن کتابهاى مزبور از باب تغلیب وبا در نظرگرفتن بیشتر احادیث آنهاست.

هرج و مرج و بى‏قانونى در به‏کار بردن نام مسند

اکنون که با معناى مسند آشنا شدیم و دانستیم که درمیان کتابهاى حدیث، به کدامیک مسند مى‏گویند، شایسته است که به پاره‏اى از بى‏ضابطه‏گى‏ها در به‏کار بردن این نام اشاره شود. براى بیان این مقصود باید گفت: برخى از مجموعه‏ هاى حدیثى را مى‏بینیم که از طریق دونام شناخته شده‏اند. براى نمونه سنن عبداللَّه بن عبدالرحمن دارِمى را مسند هم مى‏خوانند. با آنکه از نظر نظم و ترتیب میان این کتاب و مسندها همانندى به‏چشم نمى‏خورد. مصنّف ابن‏ابى‏شیبه را هم گاه با نام مسند یاد مى‏کنند. در پاره‏اى از منابع متأخّر شیعه از مصنّف عبدالرزاق‏بن‏همام صنعانى نیز با نام مسند سخن به‏میان آمده‏است. (٤٤) مستخرجِ ابى‏عوانه اسفراینى بر صحیح مسلم را هم غالباً با نام مسند مى‏شناسند. شگفت‏آورتر از همه اینکه ابن‏خلدون از کتابهاى بخارى و مسلم با عنوان "المسند الصّحیح" (٤٥) سخن مى‏گوید و از سنن ابوداوود و ترمذى و نسایى در کنار دو کتاب پیشگفته با عنوان "مسانید" یاد مى‏کند و مى‏گوید: «اینها مسندهاى مشهور در اسلام است». (٤٦) با آنکه مى‏دانیم کتابهاى یاد شده را معمولاً به نام "صحاح" مى‏شناسند و نام مسند، این کتابها را به‏خاطر نمى‏آورد.

به‏نظر مى‏آید، این آشفتگى و هرج و مرج نشان از این باشد که تشخیص مجموعه‏ هاى حدیثى که متعلّق به این نوع است یا آن نوع، در دوره‏ هاى نخستین تا حدودى از ضوابط مشخّص پیروى نمى‏کرده است. (٤٧) افزون برآن، ناروا نخواهد بود اگر بگوییم که مؤلّفان در روزگاران کهن، برخلاف نویسندگان امروزى، براى کتاب خود نامى برنمى‏گزیده‏اند و این امر راه را براى اعمال سلیقه‏ هاى گوناگون باز مى‏گذاشته‏است. براى نمونه مى‏توان از کتابى از ابوعبیداللَّه محمّدبن عمران مرزبانى (د . ٣٨٤ ق) یاد کرد که یاقوت آن را مسندالنحویین نامیده‏است. او مى‏نویسد:

«نخستین کسى که در اخبار نحویان کتابى نگاشت، ابوبکر محمّدبن‏عبدالملک تاریخى است، که کتابى کوچک دراین باره فراهم آورد. پس از او مرزبانى کتابى بزرگ و گسترده دراین باره تألیف کرد که سزاوار است آن را مسندالنحویین بنامند. من برآن کتاب دست یافتم و مطالب سودمند آن را در این کتاب (معجم‏الادبا) نقل کردم». (٤٨)

نمونه مهمتر از آنچه گفته شد، بوستان سعدى است که نامش را سعدى خود انتخاب نکرده‏است. درنسخه‏ هاى قدیم نام این کتاب سعدى‏نامه است. که گویا آن را هم سعدى خود انتخاب نکرده باشد وبه حدس محمدعلى فروغى، کار استنساخ کنندگان تواند بود. پس از آن، خداوندان ذوق نام بوستان را به قرینه گلستان براى این کتاب برگزیده‏اند. (٤٩)

گفتنى است که پاره‏اى از گزارشها حکایت از آن دارد که بخارى کتاب خود را مسند نامیده. (٥٠) افزون برآن، از ز بان مسلم گزارش شده که درباره صحیح خود گوید: «من این مسند صحیح را از میان سیصدهزار حدیثى که خود شنیده‏ام، تألیف کرده‏ام». (٥١) حاکم نیز در چندجا از کتاب مسلم با عنوان "المسندالصحیح" نام برده‏ (٥٢) واین گواهِ درستى آن گزارش تواند بود. درباره مقصود مسلم از تعبیر"مسند صحیح" دو احتمال به‏نظر مى‏رسد: یکى اینکه مقصودش این باشد که احادیث این کتاب دوبار نقد و ارزیابى و غربال شده‏است. به بیان دیگر اسناد احادیث این کتاب هم مسند است (یعنى: زنجیره راویانش از مولّف تا پیامبر (ص) پیوسته است) و هم صحیح. دیگر اینکه این تعبیر را در برابر مجموعه‏ هایى چون مسنداحمدبن‏حنبل و اسحاق‏بن‏راهویه و... به‏کار برده باشد که اسناد جملگى احادیث آنها اصطلاحاً صحیح نیست. امّا اسناد احادیث صحاح دست‏کم از نگاه مؤلّفان خود، جملگى صحیح است.

نتیجه آنکه، درمیان انبوه کتابهاى حدیث که مسند خوانده مى‏شوند، شمار چشمگیرى کتاب هست که از نظر نظم و ترتیب با مسندها همانندى ندارند؛ بلکه از آن جهت که برپایه ابواب و بر محور موضوعات تألیف شده‏اند، شایسته است در زمره مصنّفها به‏حساب آیند. نگارنده در بخشهاى آینده خواهد کوشید تا مجموعه‏ هایى را که به خطا یا از روى سهل‏انگارى در ردیف مسندها قلمداد شده‏اند، معرفى کرده و آنها را از مسندهاى واقعى باز شناساند.

نوعى دیگر از مسندها

با گذشت زمان دامنه معناى مسند گسترش یافته و در نتیجه هرکتابى را که تنها مرویات یکى از پیشوایان معصوم-علیهم‏السّلام- یا مرویات یکى از راویان را در برداشته باشد، مسند خوانده‏اند. مانند مسندالامام‏الصادق (ع)، مسندالامام‏الرضا (ع)، مسندالامام‏زید، مسندابى‏حنیفه ومسندالشافعى. احادیث این کتابها غالباً براساس موضوع دسته‏بندى و تبویب شده واز این حیث درست به مسندبَقىّ‏بن‏مَخْلَدقُرطبى شباهت دارند. زیرا بَقىّ در مسند خود احادیث هر صحابى را برپایه ابواب فقهى دسته‏بندى کرده است. (٥٣)

از همین رو "کتّانى" در مقام تعریف "مسند" مى‏نویسد:

«گاه مسند نزد محدّثان بر کتابى اطلاق مى‏شود که برپایه ابواب یا حروف یا کلمات مرتّب‏شده؛ نه بر پایه صحابه و این نامگذارى به خاطر مرفوع و مسندبودن احادیث چنین کتابى است که پله‏پله آنها را بالا برده وبه پیامبر (ص) نسبت داده‏اند. (٥٤)

این مسندها برخلاف گونه نخست، بیشتر به راویان خود منسوبند تا به مؤلّفان خود و غالباً هم آنها را به نام راویانش مى‏شناسند. این مسندها در آینده طى گفتارى جداگانه معرّفى خواهند شد.

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١- نک: الصّنعانى، توضیح الافکار ١٥/٢؛ قس: الکتّانى، الرسالة المستطرفه، ص ٣٢؛ نورالدین عتر، منهج‏النقد، ص ١٩٩.

٢- الجوهرى، الصحاح، ذیل ماده جَمَع.

٣- براى آگاهى بیشتر نک: محمد واعظ زاده خراسانى، «تحقیق درباره کتاب کافى». نامه آستان قدس، ش‏٣ (بهمن ١٣٣٩ خورشیدى)، صص ٤٩ - ٥٠.

٤- نورالدین عتر، منهج‏النّقد، ص ٢٠٠.

٥- مدیر شانه‏چى، علم‏الحدیث، ص ٦١.

٦- ده‏تنى که به عقیده سنیّان، پیامبر (ص) پس از بیعت رضوان بدانان مژده بهشت داد. آنان به ترتیب عبارتنداز: ابوبکر، عمر، عثمان، امیرالمؤمنین على (ع)، سعدبن ابى‏وقّاص ، سعید بن زید، طلحه، زبیر، عبدالرحمن بن عوف و ابوعبیده جرّاح . به عقیده عامّه اینان برترین یاران رسول خدایند. نک: ابوبکر عبداللَّه بن زُبیر ا لحُمَیْدى، المسند، ٤٥/١؛ السیوطى، تدریب، ٢٢٣/٢.

٧- السیوطى، تدریب، ١٥٥-١٥٣/٢ . نیز نک: ابن الصّلاح ، مقدمه، ص ٣٧٥؛ الکتّانى ، الرساله ، صص‏٦١-٦٠ ؛ صبحى الصالح، پیشین، ص ٣٠٥.

٨- مقدّمه، همان جا.

٩- حبیب الرّحمن‏الاعظمى، مقدمه مسند الحمیدى، ٢٢/١.

١٠- الکتانى، الرساله، ص ٣٦.

١١- ابراهیم أَنیس (با همکارى دیگران)، المعجم‏الوسیط، ذیل ماده طَرَف.

١٢- احمدبن حنبل، المسند، چاپ احمد محمدشاکر، ١٧٠/١، حدیث شماره ١٦٨.

١٣- براى آگاهى بیشتر درباره کتابهاى اطراف نک: السیوطى، تدریب، ١٥٥/٢؛ الکتّانى، الرساله، صص‏١٧٠-١٦٨ ؛ نورالدین عتر، منهج، صص ٢٠٢-٢٠١ ونیز:

G.H.A. Juynboll, MUSNAD, Encyclopaedia of Islam, Vol. VII, p.٧٠٦.

١٤- الکتّانى، الرّساله، ص ١٠١؛ عتر، منهج‏النقد، ص ٢٠٣.

١٥- جمال الدین القاسمى، الفضل المبین، ص ١٠٦.

١٦- نورالدّین عتر، همان جا.

١٧- البخارى، صحیح، ٤/ ٧٧. براى آگاهى از پاره‏اى دیگر از این قبیل احادیث نک: عتر، منهج، صص‏٤١٢-٤١١.

١٨- الزرکلى، الاعلام، ٣٠١/٧.

١٩- نورالدین عتر، منهج النّقد، ص ٢٠٦.

٢٠- پیشین، صص ٢٠٨-٢٠٧.

٢١- الکتانى، الرساله، صص ٦٥-٦٤ ؛ نورالدین عتر، پیشین، ص ٢٠٩.

٢٢- بهاءالدین العاملى، الاربعین، ص ٦. ترجمه حدیث بدین قرار است: «هرکس براى امّت من چهل حدیث را که درکار دین خود بدانها نیازمندند، حفظ کند؛ خداوند در روز رستاخیر او را فقیه و دانشمند برمى‏انگیزد». طرق نقل این حدیث نزد عامّه و خاصّه مستفیض است. نک: پیشین، ص ١١.

٢٣- میرداماد، الرواشح السماویّه، ص ٧٥؛ قس: نورالدین عتر، منهج، ص ٢٠٩.

٢٤- السیوطى، تدریب، ٢٥٢-٢٥١/١؛ عتر، منهج‏النقد، ص ٤٤٧. براى آگاهى بیشتر به مأخذ اخیر (صص‏٤٥٤-٤٤٧) مراجعه شود.

٢٥- عتر، پیشین، ص ٢١٠.

٢٦- کاتب چلبى، کشف‏الظنون، ١٦٧٨/٢.

٢٧- عبدالسّلام محمد هارون در مقدّمه امالى زجّاجى مى‏نویسد: امالى جمع کلمه املاء و آن بر خلاف قیاس جمعهاى عربى است». نک: امالى الزجّاجى، مقدّمه، ص‏١٤.

٢٨- در تقسیم‏بندى کتابهاى حدیث، چارچوب کلّى مطلب از کتاب منهج النقد فى‏علوم الحدیث اثر دکتر نورالدین عتر (صص ٢١٠-١٩٧) برگرفته شد.

٢٩- یکى از حدیث پژوهان معاصر مصرى که پس از سال ١٣٧١ ق / ١٩٥١ م در گذشته است. ساعاتى در حدیث آثارى دارد. براى آگاهى بیشتر نک: الزرکلى، الاعلام، ١٤٨/١.

٣٠- السّاعاتى، منحةالمعبود، ج ١، ص ١٥؛ قس: احمد راتب عرموش، مقدمه مسندعبداللَّه بن عمر، ابوامیه محمدبن ابراهیم الطرسوسى، ص ٧؛ هنرى لائوست (H.Laoust)، مقاله «احمد بن حنبل» در دانشنامه ایران واسلام.

٣١- ابن حنبل: حیاته و عصره، آراءُه و فقهه، صص ١٦٣-١٦٢. نیز نک: کاتب چلبى، ٦٣٨/١.

٣٢- احمدامین، ضحى‏الاسلام، ١٠٩/٢.

٣٣ پیشین، ١٢٢/٢؛ نورالدین عتر، منهج-‏النقد، ص ٢٠٠.

٣٤- نورالدین عتر، همان جا.

٣٥- احمدبن‏حنبل، المسند، چاپ میمنیّه، ١٣١٣ ق، ٤٠٦-٤٠٤/٣.

٣٦- پیشین، ٤٠٨-٤٠٧/٣.

٣٧ یعنى: همانا مرده به سبب گریه زندگان براو، شکنجه مى-‏بیند.

٣٨- نقد و ارزیابى حدیث به دوگونه است: یکى نقد خارجى که عبارت است از بررسى احوال راویان و جرح و تعدیل آنان و دیگرى نقد داخلى که پرداختن به متن حدیث است که آیا مثلاً با موازین عقلى، کتاب خدا، سنت قطعى رسول‏اکرم (ص) ویا با واقعیّت تاریخى و... هماهنگ است یا خیر؟ براى آگاهى بیشتر نک: احمدامین، ضحى‏الاسلام، ١٣٠/٢؛ همو، فجرالاسلام، صص ٢١٨-٢١٧.

٣٩- Juynboll, HADITH, Shorter Encyclopaedia of Islam, p.١١٩

٤٠- معرفةعلوم الحدیث، ص ٢٢. عبارت اصل چنین است: «اذا قالَه الصّحابىُ المعروفُ بالصّحبةِ فهو حدیثٌ مسندو کلُّ ذلک مخرَّجٌ فى‏المسانید».

٤١- براى نمونه نک: جلال‏الدین السیوطى، جامع‏الاحادیث، ج ٢٠، و پس از آن.

٤٢- محمدرضا الحسینى الجلالى، مسندالحبرى، ص ٢٨٧.

٤٣- احمدشاکر در شرح خود بر مسند احمد گسستگى اسناد این حدیثها را خاطرنشان ساخته‏است.

٤٤- آغابزرگ الطهرانى، الذریعه، ٢٧/٢١.

٤٥- مقدمه، ص ٤٤٢ و نیز ترجمه فارسى آن، ٨٩٩-٨٩٨/٢.

٤٦- پیشین، همان جا.

٤٧-G.H.A. Junyboll, MUSNAD, Encyclopaedia of Islam, Vol. VII, p. ٧٠٦

٤٨- یاقوت الحموى، معجم‏الادبا، ٤-٣/١ و نیز آغابزرگ الطهرانى، الذریعه، ٢٨/٢١.

٤٩- غلامحسین یوسفى، مقدمه بر بوستان سعدى (سعدى‏نامه)، ص ١٥.

٥٠- السیوطى، تدریب الراوى، ١٧٤/١.

٥١- «صنفّتُ هذاالمسندَ الصحیحَ مِنْ ثلاثماةِ الف حدیثٍ مَسْموعةٍ». النووى، المنهاج فى‏شرح صحیح مسلم‏بن‏الحجاج، ٢٢/١. نیز نک: السیوطى، پیشین، ٥٠/١؛ جمال‏الدین القاسمى، الفضل‏المبین، ص‏١٤٦.

٥٢- براى نمونه نک: معرفة علوم‏الحدیث، ص ٥، ١٣.

٥٣- کاتب چلبى، ١٦٧٩/٢.

٥٤- الرسالةالمستطرفة، ص ٧٤.

بخش دوم

بخش دوم :

مسند نویسى در تاریخ تدوین حدیث

١- جایگاه مسندنویسى در مراحل تدوین حدیث اهل سنّت

تدوین حدیث در میان پیروان مکتب اهل‏بیت (ع) و پیروان مکتب خلیفگان سرنوشتى متفاوت دارد. با اینکه اهتمام به شنیدن و ضبط و نقل احادیث هم درمیان پیروان اهل‏بیت وجود داشت و هم درمیان پیروان خلیفگان، یک تفاوت ریشه‏اى در سده نخست هجرى میان خاصّه و عامّه به‏چشم مى‏خورد و آن اینکه عامّه در مدّت یک سده به پیروى از دستور خلیفه دوم و نظر برخى صحابه دیگر، نوشتن حدیث را نمى‏پسندیدند و عذر آنان براى این کار این بود که مبادا حدیث با قرآن مشتبه شود ویا اهتمام به حدیث جاى اهتمام به قرآن را بگیرد. (١) ولى پیروان اهل‏بیت از همان آغاز، همچنان که نسبت به استماع و ضبط و نقل احادیث اهتمام مى‏ورزیدند، نسبت به نوشتن و تدوین آن نیز اهتمام داشتند.

عامّه در آغاز سده دوم به اشتباه خود پى برد و این سد را که خلیفه دوم بنانهاده بود، عمربن‏عبدالعزیز خلیفه زاهد اموى، که خود از سوى مادر از تبار خلیفه دوم بود، شکست. بنابراین شیعه دست‏کم یک سده در تدوین و نگارش حدیث از اهل سنّت جلو افتاد. (٢) البتّه ناگفته نماند که در میان عامّه نیز از همان ابتدا برخى از صحابه و تابعان برحسب شرایط و یا تشخیص فردى به نگارش احادیث مى‏پرداختند. امّا این کار رسماً امرى پسندیده نبود و تدوین رسمى با فرمان عمربن‏عبدالعزیز آغاز گشت. (٣)

پس از فرمانى که عمربن عبدالعزیز صادر کرد و طى آن به کتابت و تدوین سنّت‏نبوى (ص) فرمان داد، موجى از تلاش و نشاط علمى براى تدوین حدیث در میان سنیّان پدید آمد. هنوز اندکى از این نشاط علمى نگذشته بود که مجموعه‏ هاى حدیثى گوناگونى بردست مردمان نیمه نخست سده دوم فراهم آمد. این کتابها و مصنّفات بطور همزمان در شهرها و مناطق مختلف پدیدار گشت. گویند ابتدا حدیث‏پژوهان احادیث مختلف را در دفترها و جزوه‏ ها گردهم مى‏آوردند و سپس آنها را براساس موضوع مرتّب مى‏ساختند و نظم مى‏دادند. مجموعه‏ هاى یادشده در بردارنده سنن و مسایل وابسته به آن بود. شمارى از این کتابها و مجموعه‏ ها را «مصنّف» و پاره‏اى دیگر را «جامع» یا «مجموع» و جز آن مى‏نامیدند. (٤) در اینکه نخستین بار چه کسى پس از فرمان عمربن‏عبدالعزیز مجموعه‏اى فراهم ساخت، اختلاف است. معروف است که محمّدبن مسلم‏بن شهاب زهرى (د .١٢٤ ق) نخستین کسى است که فرمان عمر را اجابت کرده‏ (٥) و خود در مقام افتخار به کارش گفته: «هیچ کس پیش از من این دانش را تدوین نکرده است». (٦) گویند: پس از وى عبدالملک‏بن‏جریج بصرى (د . ١٥٠ ق) در مکّه، مالک‏بن‏انس (د . ١٧٩ ق) یا محمدبن اسحاق (د . ١٥١ ق) یا محمّدبن‏عبدالرحمن‏بن ابى‏ذئب (د . ١٥٨ ق) در مدینه، ربیع‏بن‏صبیح (د .١٦٠ ق) یا سعیدبن‏ابى‏عروبه (د . ١٥٦ ق) یا حمّادبن‏سَلَمه (د . ١٦٧ ق) در بصره، سفیان ثورى (د . ١٦١ ق) در کوفه، معمربن راشد (د . ١٨١ ق) در خراسان، هُشَیم‏بن‏بشیر (د . ١٨٣ ق) در واسط ، جریر بن عبدالحمید (د . ١٨٨ ق) در رى و عبدالله بن وهب‏ (٧) (د . ١٩٧ ق) در مصر نخستین کسانى هستند که مصنّفانى را پدید آورده اند. آنگاه بسیارى از محدّثان راه و روش آنان را دنبال کردند.

بیشتر مصنّفات و مجموعه‏ هاى یادشده، افزون بر حدیث شریف نبوى (ص)، سخنان صحابه و فتواهاى تابعان را هم در برداشت. چنانکه در موطّأ مالک این وضع به‏چشم مى‏خورد. (٨)

مدّتى بعد برخى از محدّثان بهتر دیدند که احادیث پیامبر را از فتواهاى صحابه و تابعان جدا سازند و آنها را در کتابهایى ویژه مدوّن کرده، با مطالبى که شایسته نام حدیث نیست، در نیامیزند. به دنبال پیدایش این اندیشه، مسندها تألیف شد و مرویات هر صحابى، هر چند که به موضوعات گوناگون مربوط بود، زیر نام مسند فلان وفلان گردهم آمد. در این بُرهه، اسدبن‏موسى‏اموى (د . ٢١٢ ق)، عبیدالله‏بن موسى عَبْسى (د.٢١٣ق)، عبداللَّه‏بن زُبیر حُمیدى مکّى (د.٢١٩ق)، مسدَّد بن مُسَرْ هَدبصرى (د.٢٢٨ق)، یحیى‏بن‏عبدالحمید حِمّانى کوفى (د.٢٢٨ق) و نُعیم‏بن‏حمّاد خزاعى (د.٢٢٨ق) هریک مسندى تألیف کردند و اندکى بعد محدّثان نامدارى چون اسحاق‏بن راهویه (د.٢٣٨ق)، عثمان‏بن‏ابى‏شَیبه (د.٢٣٩ق) و احمدبن حنبل (د.٢٤١ق) و دیگران از آن روش پیروى کردند و آثار خود را برهمان منوال مرتّب ساختند. (٩)

اینان حدیث را گردآورده، همراه با اسانیدش تدوین کردند و براى هر حدیثى طرق بسیارى ذکر کردند تا آگاهان و ژرف‏کاوان بتوانند صحیح را از ضعیف و درست را از نادرست باز شناسند. کارى که براى هر جوینده‏اى میّسر نیست. از آن جا که دراین مرحله، همه توجّه محدّثان به جدا ساختن احادیث منسوب به رسول‏خدا (ص) از سخنان و نظرات دیگران معطوف گشت، به نقد و پالایش مرویات خویش از حیث صحّت و ضعف چندان عنایتى نشان ندادند. آنان تا حدّ امکان و به فراخور آگاهیهاى خویش از نقل احادیث ساختگى تن زدند. امّا احادیثى را که جعلى بودنش نزد آنان قطعى و مسلّم نبود، پذیرفته و در مسندهاى خویش وارد ساختند. از همین رو در این مسندها احادیث درست و نادرست در هم آمیخت و تشخیص صحّت و ضعف این احادیث به عهده خوانندگان نهاده شد. تردیدى نیست که این وضع بار سنگینى را بردوش خواننده مى‏گذارد. بویژه کسى که به ابزار نقد و سنجش حدیث کاملاً مسلّح نباشد. امّا آنچه در این مرحله رخ داد، طبیعى بود. زیرا این مرحله نمودار گامى از تحوّل تدوین حدیث بود که جمع و تدوین ناگزیر باید از آن بگذرد و راه را براى رشد بیشتر و روش کاملتر هموار سازد.

چون نوبت به بخارى و مسلم و معاصرانشان رسید، دریافتند که مسندها هم احادیث صحیح و حسن‏را در بردارند و هم احادیث ضعیف و بلکه ساختگى را. در نتیجه همّت آنان براى گردآوردن احادیث صحیح که به پندار آنان هیچ‏کسى در آن تردید نکند، به جنبش درآمد. احساس وجود کاستى و نیاز به رفع آن حتّى نزد خود مولّفان مسندها همواره وجود داشت. تا آن جا که بخارى اعتراف مى‏کند که استادش اسحاق‏بن راهویه بود که او را به تألیف صحیح رهنمون ساخت. او مى‏گوید:

«نزد اسحاق بن راهویه بودیم که گفت: اى‏کاش کتابى مختصر ویژه سنّت صحیح رسول‏خدا (ص) فراهم مى‏ساختید! این سخن در ژرفاى وجودم اثر نهاد و در نتیجه الجامع‏الصحیح را تألیف کردم». (١٠)

این نکته در این جا شایان ذکر است که محدّثانى که به پندار خویش در جهت فراهم‏آوردن احادیث صحیح کوشیدند، بویژه صاحبان صحاح ششگانه همگى تقریباً در زمان واحدى مى‏زیسته‏اند. جدول زیرنشان مى‏دهد که آنان همگى تقریباً در مطلع سده سوم‏زاده شده و در نیمه نخست این قرن بالیده و به مرحله بارورى رسیده‏اند. هر چند که دوران حیاتشان تا نیمه دوم سده سوم هم ادامه یافته است. تنها نسایى است که به دلیل زندگانى نسبتاً درازش تا نخستین سالهاى سده چهارم زیسته‏است.

نمودار : دوران زندگانى صاحبان صحاح‏ ردیف / نام / ولادت / درگذشت / سن :

١-بخارى‏١٩٤ ق‏٢٥٦ ق‏٦٢ سال‏

٢-مسلم‏٢٠٤ ق‏٢٦١ ق‏٥٧ سال‏

٣-ابوداوود٢٠٢ ق‏٢٧٥ ق‏٧٣ سال‏

٤-ابن ماجه‏٢٠٩ ق‏٢٧٣ ق‏٦٤ سال‏

٥-ترمذى‏٢٠٩ ق‏٢٧٩ ق‏٧٠ سال‏

٦-نسایى‏٢١٥ ق‏٣٠٣ ق‏٨٨ سال‏

این همزمانى‏نشان مى‏دهد پدیده "صحیح‏نگارى" (١١)- البتّه به پندار مؤلّفانش - در خلأپیدا نشده؛بلکه زاییده اوضاع خاص دینى، فرهنگى و اجتماعى زمان بوده‏است. پیش از این گفته شد که بخارى از آرزوى استادش ابن‏راهویه که گفت «کاش کتابى ویژه سنّت صحیح رسول خدا (ص) فراهم مى‏ساختید» تأثیر پذیرفت. چه عاملى سبب شد که پسر راهویه این آرزو را در دل بپروراند؟ با آنکه او خود پیش از این یک مسند تألیف کرده و احادیث درست و نادرست را در آن گردآورده بود. چه انگیزه‏اى سبب شد که امثال‏ابن‏راهویه به ضرورت پالایش مسندها و گزینش احادیث صحیح پى‏ببرند؟

پاسخ دقیق این پرسش را بایداز رهگذر مطالعه و بررسى شرایط خاص دینى، فرهنگى و سیاسى آن زمان جستجو کرد. در این جا مجال بررسى گسترده آن شرایط در اختیار نگارنده نیست. امّا یکى از پژوهندگان معاصر تلاش کرده تا پاسخ این پرسش را بیابد. وى پاره‏اى از علل و عوامل این تحوّل را در پدیده‏ هاى زیر جستجو مى‏کند: (١٢)

١- پیدایش متکلّمان به ویژه متکلّمان معتزلى که خردگرایى براندیشه آنان چیرگى داشت. مطالعه آثار ترجمه شده فیلسوفان یونان نیز این خردگرایى را در آنان هرچه بیشتر تقویت مى‏کرد و در نتیجه با حدیث‏گرایان به مناظره مى‏نشستند. دراین مناظره‏ ها غالباً این متکلّمان احادیث ضعیف یا ساختگى را دستاویز قرار داده و براهل حدیث خرده مى‏گرفتند. اهل حدیث در مقام دفاع مى‏گفتند: این احادیث در مسانید موجودند و در مسانید هم احادیثِ درست هست و هم احادیثِ نادرست و اعتماد کردن به جملگى منقولات این کتابها روا نیست. ولى این استدلال مفید واقع نمى‏شد.

٢- در این دوره فرقه‏ هاى دینى و سیاسى گوناگونى پدید آمده بود. از آن جا که احادیث رسول‏خدا (ص) پس از قرآن، معتبرترین سرچشمه اندیشه دینى بود، غالباً این فرقه‏ ها براى تأیید نظر خود به تحریف احادیث نبوى یا برساختن احادیثى از زبان آن حضرت (ص) دست مى‏یازیدند. مؤلّفان مسندها تا سرحدّ توان خویش سعى کرده بودند این قبیل احادیث را کنار بگذارند. امّا خواه‏ناخواه برخى از آنها به کتابهاى ایشان راه‏یافته بود. زیرا احادیث ساختگى در میان مردم رواج یافته وبا احادیث صحیح سخت در آمیخته بود.

٣- در کنار این فرقه‏ هاى دینى و سیاسى، زندیقانى در جامعه مى‏زیستند که با اسلام سردشمنى داشتند و براى پیشبرد اهداف خویش به حدیث‏سازى مى‏پرداختند. تا آن جا که گاه برخى از آنان در کتابهاى محدّثان مشهور مخفیانه دست مى‏برده و درآنها احادیثِ جعلى وارد مى‏ساخته‏اند و آن محدّث آن احادیث را به پندار آنکه از شنیده‏ هاى خودش است، روایت مى‏کرد؛ چنانکه نوشته‏اند: عبدالکریم‏بن‏ابى‏العوجاء پسر زن حمّاد بن سلمه (د . ١٦٧ ق) در کتابهاى او حدیث ساختگى وارد مى‏کرد. (١٣) معروف است که همین ابن‏ابى‏العوجاء در وقت اعدامش فریاد برآورده گفت: «اینک که مرا مى‏کشید؛ بدانید که من چهارهزار حدیث از خود ساخته و در میان ا حادیث شما مسلمانان پراکنده‏ام. به موجب آن سخنانِ ساختگى، حلال را حرام و حرام را حلال نشان داده‏ام». (١٤)

٤- افزون بر عوامل یادشده، قصّه‏گویان و واعظانى پیدا شده بودند که وظیفه پنددادن مردم را در مساجد و دیگر جاها به عهده داشتند. اینان حریص بودند که هرچه بیشتر مردم را به گرد خویش جمع کنند و از سخنان خویش بهره‏مند سازند. در میان آنان گاه واعظانى کم‏مایه و کژاندیش پیدا مى‏شدند که احادیث حقیقى را با افسانه‏ ها و داستانهاى شگفت‏انگیز در مى‏آمیختند و بدین طریق عامّه مردم را جذب سخنان خویش ساخته، بازار خویش را گرم مى‏کردند. چنانکه حکایت کرده‏اند: یحیى‏بن مَعین وابن‏حنبل به مسجدى وارد شدند. داستان‏گویى را دیدند که از زبان آنان براى مردم احادیثى را نقل مى‏کند که آنان هرگز آنها را روایت نکرده‏بودند. ابن معین به او اعتراض کرد. امّا او نپذیرفت و براین که آن سخنان را از ابن‏معین‏و احمد روایت مى‏کند، پافشارى کرد. ابن‏معین ناگزیر خود را معرّفى کرده گفت:من ابن‏معین هستم و این هم احمد است وما این سخنان را نگفته‏ایم! دراین هنگام داستان‏گو گفت: آیا در دنیا فقط یک یحیى‏بن‏معین واحمدبن‏حنبل وجود دارد؟ آنگاه مسخره‏کنان از آن‏دو دور شد. (١٥) این پدیده‏ ها و جریانات که در جامعه اسلامى آن عصر حاکم بود، محدّثان آن زمان را واداشت تا به گزینش احادیث صحیح و پالایش مسانید همّت گمارند و آن احادیث را در کتابى ویژه مدوّن سازند.

٢- مراحل تدوین حدیث نزد اهل سنّت

با توجّه به آنچه گفته شد، روشن گشت که تدوین حدیث مراحلى را پشت سر گذاشته و در هر مرحله دگرگونیهایى به‏خود دیده‏است. مسندنویسى در چهارمین مرحله از مراحل تدوین پدیدار شده‏است. آن مراحل را به شرح زیر مى‏توان خلاصه‏کرد:

١- در مرحله نخست آن را از بر کرده‏اند. زیرا طبیعت و روش زندگى آنان این کار را تا حدودى براى آنان میّسر مى‏ساخت.

٢- در مرحله بعد، زمانى که استعداد حفظ کردن کاهش یافت؛ تلاش کردند تا احادیث رسول‏خدا (ص) را از حافظه راویان گردآورند و بنویسند. به عقیده برخى، این کار در دفترهایى ویژه حدیث، جامع و دسته‏بندى شده‏صورت نمى‏گرفت؛ بلکه در آن دفترها فقه، نحو، لغت و شعر با حدیث همنشین گشته بود. این نشان مى‏دهد که حدیث در آن ایّام "دوران کودکى" خود را مى‏گذرانده‏است. هیچ‏یک از دفترهایى‏که دراین مرحله نگاشته شده، مستقلاً به دست ما نرسیده‏است.

٣- در روزگار عبّاسیان تدوین حدیث چهره دیگرى به‏خود گرفت. دراین روزگار محدّثان احتمالاً براثر آشنایى با دانش و فرهنگ و تمدّن کشورهاى همسایه، محتواى دفترهاى یادشده را پاکیزه و مرتّب ساخته و روایات بیشترى را بدان افزودند و سخنان صحابیان و فتواهاى تابعان را بدان پیوست کردند. بدین ترتیب، کتابهایى دسته‏بندى شده ویژه حدیث و مطالب مربوط به آن پدید آمد. موطّأ مالک نمودار روشن کتابهایى است که دراین مرحله فراهم آمده‏است.

٤- در پایان سده دوم و آغاز سده سوم، تدوین حدیث به مرحله تازه‏اى قدم نهاد. دراین مرحله محدّثان تلاش کردند تا برخلاف روش گذشته، احادیث نبوى (ص) را از سخنان صحابه و فتواهاى تابعان که شایسته نیست برآنها نامِ حدیث نهند، جداسازند. در نتیجه این گرایش و تلاش تازه، مسندهاى بسیارى نوشته شد که نام‏آورترین آنها مسند احمد است.

٥- چون در مسندهاى یادشده احادیث صحیح و ضعیف، و درست و نادرست فراهم آمده بود، بخارى و معاصرانش مجموعه‏ هاى مختصرى فراهم ساختند و درآن مجموعه‏ ها احادیثى را نوشتند که براساس روش خود در پژوهشهاى حدیث‏شناختى معتقد به درستى و صحّت اسناد آن بودند. بنابراین با پیدایش "صحیح‏نویسى" تدوین حدیث به مرحله "پالایش و گزینش" منتقل گشت.

٦- پس ازسپرى‏شدن عصر مؤلّفانِ صحاح، غالباً تلاش حدیث‏پژوهان صرف تهذیب، شرح و گزیده ساختن کتابهاى پیشینیان شده‏است. (١٦)

٣- نخستین مؤلّف مسند کیست؟

بطور مسلّم نمى‏توان گفت چه‏کسى نخستین‏بار مسندى فراهم آورده واحادیث پیامبر (ص) را از سخنان دیگران جداساخته است. زیرا در این باره برهان قاطعى در دست نیست. معروف است که ابوداوود سلیمان بن جارود طیالسى (د . ٢٠٤ ق) نخستین کسى است که مسندى تألیف کرد. (١٧) آنگاه گروهى از معاصرانش از اتباعِ تابعان واَتْباعِ اتباع تابعان در این روش از او پیروى کردند و در نتیجه عبیدالله‏بن موسى عَبْسى کوفى (د . ٢١٣ ق) و مُسَدَّد بن مُسرْهَد بصرى (د . ٢٢٨ ق) و اسدبن موسى اموى (د . ٢١٢ ق) و نُعَیْم بن حمّاد خزاعى (د . ٢٢٨ ق) هر یک مسندى تألیف کردند. سپس پیشوایان بزرگ در پى آنان ره سپردند. تا آنجا که کمتر پیشواى حافظى را توان‏یافت که مرویات خود را به روش مسانید تألیف نکرده باشد. (١٨)

برخى برآنچه دراین‏باره معروف شده، خرده گرفته و گفته‏اند: شمارى از مردمان پنداشته‏اند ابوداوود نخستین کسى است که مسندى تألیف کرده‏است. منشأ این پندار، تقدّم عصر طیالسى نسبت به دیگر مؤلّفان مسندهاست. این قبیل افراد گمان کرده‏اند طیالسى خود به تصنیف و فراهم‏آوردن این مسند دست‏زده و حال آنکه چنین نیست. زیرا این مسند فراهم ساخته خود او نیست؛ بلکه یکى از حافظان خراسانى تنها روایاتى را که‏یونس بن حبیب‏ (١٩) از ابو داوود روایت کرده، گردآورده وابو داوود به همین مقدار یا بیشتر احادیثى دارد که دراین مسند نیامده‏است. (٢٠)

امّا باید گفت تا جایى که نگارنده جستجو کرد، در خود مسند طیالسى به اینکه این مسند را کسى دیگر جز ابو داوود تألیف کرده‏باشد، تصریح یا اشاره‏اى وجود ندارد. شاید به دلیل همین تردیدى که درباره مؤلّف واقعى مسند طیالسى وجود دارد، محدّثان و رجال‏شناسان اهل سنّت در سده چهارم به گونه‏اى دیگر در این باره نظر داده ویا به نحوى تردیدآمیز دراین‏باره سخن گفته‏اند.

چنانکه دارقطنى (د . ٣٨٥ ق) گوید: «نخستین کسى که مسند تألیف کرد، نُعیم‏بن حماد خزاعى مروزى بود» و خطیب بغدادى افزاید: «اسدبن‏موسى‏هم مسندى فراهم ساخته واین اسد از نعیم سالمندتر است و زودتر از او به استماع حدیث پرداخته. احتمال مى‏رود نعیم در جوانیش به تألیف مسند دست زده و در نتیجه در این کار از اسدبن موسى پیش افتاده باشد». حاکم نیشابورى (د . ٤٠٥ ق) گوید: «عبیدالله‏بن‏موسى عَبْسى وابو داوود طیالسى نخستین کسانى هستند که مسند تألیف کرده و احادیث را براساس راویان مدوَّن ساخته‏اند» و بالاخره ابن‏عدى (د . ٣٦٥ ق) درباره نخستین مؤلّف مسند در هر شهر و سرزمین سخن گفته و از اظهارنظر درباره نخستین مسندنویس بطور مطلق خوددارى کرده‏است. او گوید: «آورده‏اند یحیى حِمّانى [ ابوزکریایحیى بن عبدالحمید ] اوّل کسى است که در کوفه مسندى تألیف کرد و مسدّد بن مسرهد نخستین کسى است که در بصره مسندى فراهم آورد. نخستین مسندنویس در مصر اسدالسنّه [ اسدبن موسى‏اموى ] است و اسد پیش از آن‏دو مى‏زیسته و از آن‏دو تن زودتر مرده‏است». عقیلى از زبان على‏بن‏عبدالعزیز نقل مى‏کند که گفت: «از یحیى حِمّانى شنیدم که مى‏گفت: به سخن اهل‏کوفه گوش نکنید. زیرا آنان به خاطر آنکه من نخستین کسى هستم که مسند فراهم آورده‏ام، برمن رشک مى‏برند». (٢١)

به عقیده نگارنده هیچ‏یک از سخنان بالا از دقّت علمى برخوردارنیست. زیرا آنان از عبداللَّه بن زبیر حُمَیدى (د . ٢١٩ ق) که در مکّه مسندى فراهم ساخته و مسندش هم تا به امروز از دستبرد رخدادها مصون مانده، سخنى نمى‏گویند و حال آنکه بى‏تردید او یکى از پیشگامان مسندنویسى است.

از میان پژوهندگان معاصرْ «سزگین»، بى‏آنکه از فرد خاصّى نام ببرد، پیدایش مسندنویسى را یکبار به واپسین سالهاى سده دوم (٢٢) و باردیگر به نیمه دوم آن سده‏ (٢٣) مربوط مى‏داند و یکى از پژوهندگان امامى پا را فراتر مى‏گذارد و مى‏نویسد:

«در خلال بررسى کتابهاى حدیث در مى‏یابیم که مسند نامیدنِ مجموعه‏ هایى که احادیثش از طریق یکى از امامان معصوم (ع) از پیامبر (ص) روایت شده، چون مسندِ حَسن یا حسین یا باقر یا صادق -علیهم‏السّلام - در زمان امام صادق و بلکه در زمان امام باقر متداول بوده‏است. از این جا مى‏توان گفت که تاریخ تألیف مسندها به نیمه‏ هاى سده دوم، بلکه به نخستین سالهاى این سده باز مى‏گردد. چون امام باقر در سال ١١٤ قمرى از دنیا رفته و در میان مؤلّفان مسندها شمارى از یاران آن امام به چشم مى‏خورند. بنابراین، ما این اشتباه را تصحیح مى‏کنیم که تاریخ تألیف مسندها را در واپسین سالهاى سده دوم دانسته‏اند یا آنکه آن را به مؤلّفانى نسبت داده‏اند که در آغازین سالهاى سده سوم در گذشته‏اند». (٢٤)

آنگاه وى از رهگذر نقد و بررسى آراء حدیث‏پژوهان و رجال‏شناسان امامى درباره اصطلاح "اَسْنَدَ عَنْه" (٢٥) نتیجه مى‏گیرد: راویى را که شیخ طوسى او را با تعبیر"اسندعنه" به وصف در آورده، کتابى تألیف کرده که جملگى روایات آن کتاب از طریق آن امام از پیامبر (ص) روایت شده‏است. از این کتابها گاه به‏نام «نسخه»، گاه به نام «اصل» و گاه به نا م «مسند» یاد کرده‏اند. (٢٦) سپس پژوهنده مزبور درباره یک یک این راویان به تتبّع مى‏پردازد و از رهگذر بررسى فهرستها نشان مى‏دهد که این راویان اثرى به روش یادشده پدید آورده‏اند. از میان این کسان، براى نمونه مى‏توان از دو تن یاد کرد:

١- موسى‏بن‏ابراهیم مروزى که مجموعه‏اى به نام مسندالامام موسى‏بن جعفرالکاظم دارد. وى که آموزگار فرزند سندى بن شاهک بوده، روایات این مجموعه را پیش از سال ١٨٣ قمرى (سال شهادت امام) از امام شنیده و فراهم آورده‏است. (٢٧)

٢- احمدبن عامربن سلیمان طایى که مجموعه‏اى دارد به نام صحیفةالرضا یامسندالرضا. البته روشن است که مجموعه‏ هایى که بدین گونه تألیف شده به گستردگى مسندهایى که در سده سوم فراهم آمده، نیست. ولى مى‏تواند نمودار نخستین تلاشها دراین عرصه به‏شمار آید.

گفتنى است که در کتابخانه ظاهریه، پاره‏ هایى از یک مجموعه حدیثى وجود دارد که از آن به نام مسند عبداللَّه‏بن مبارک (د . ١٨١ ق) یاد کرده‏اند. (٢٨) مادرباره چند و چون آن مجموعه، آگاهى درستى در اختیار نداریم. اگر آن مجموعه به سبک مسندها تألیف شده ونسبتش به ابن مبارک درست باشد، باید وى را یکى از پیشگامان روش مسندنویسى به‏شمار آورد.

٤- جایگاه نخستین مسندنویسان در طبقه‏بندى ابن‏حجر از محدّثان وراویان

ابن حجر عسقلانى (د . ٨٥٢ ق) در کتاب تقریب خود محدّثان و راویان را به دوازده طبقه تقسیم کرده‏است . بدین قرار:

١) طبقه‏ (٢٩) صحابه با اختلاف مراتب آنان.

٢) طبقه تابعان بزرگ؛ مانند ابن مُسَیَّب.

٣) طبقه تابعان میانین؛ مانند حسن بصرى و ابن‏سیرین.

٤) طبقه تابعانى که بیشتر از تابعان بزرگ روایت مى‏کنند؛ مانند زُهرى و قتاده.

٥) طبقه تابعان کوچک که یکى دوتن از صحابه را ملاقات کرده، ولى حدیثى از آنان نشنیده‏اند؛ مانند اعمش.

٦) طبقه‏اى که با طبقه پنجم هم‏عصر بوده، ولى هیچ‏یک از صحابه را ندیده‏اند؛ مانند ابن جُرَیْج.

٧) طبقه بزرگانِ اتباعِ تابعان؛ مانند مالک و ثَوْرى.

٨) طبقه میانین از اتباع تابعان؛ مانند ابن عُیَیْنَه و ابن عُلَیَّه.

٩) طبقه اتباع کوچک تابعان؛ مانند یزیدبن هارون، شافعى، ابوداوود طیالسى و عبدالرّزاق.

١٠) طبقه بزرگان تابعانِ اتباع که دانش را از اتباع تابعان فراگرفته و تابعان صحابه را هرگز ندیده‏اند؛ مانند احمدبن حنبل.

١١) طبقه میانین از تابعان اتباع؛ مانند ذُهْلى و بخارى.

١٢) طبقه تابعان کوچک اتباع؛ مانند ترمذى. برخى از کسانى را هم که وفاتشان اندکى دیرتر بوده، به این طبقه پیوست کرده‏است؛ مانند برخى از استادان نسایى.

زمان وفات راویان یادشده به نحو اجمال چنین است: کسانى که در طبقه یکم ودوم جاى دارند، پیش از تمام شدن سده نخست در گذشته‏اند. راویانى که در طبقه سوم تا هشتم مى‏باشند، در سده دوم مرده‏اند و آنان که در شمار طبقه نهم تا دوازدهم به حساب مى‏آیند، پس از سده دوم از جهان رخت بربسته‏اند. (٣٠)

بنابرآنچه گفته شد، نخستین مسندنویسان در طبقه هشتم یعنى طبقه میانین از اتباع تابعان و طبقه نهم یعنى طبقه اتباع کوچک تابعان جاى دارند.

٥- منزلتِ مسندها در میان مجموعه‏ هاى حدیث

از مطالب گذشته تا اندازه‏اى دانستیم که مسندها در مقایسه با دیگر مجموعه‏ هاى حدیث از کتابهاى درجه اوّل به‏شمار نمى‏آیند. زیرا مسندنویسان به نقد و پالایش احادیث از حیث صحّت و ضعف چندان عنایتى نشان نداده‏اند. در نتیجه، دراین کتابها احادیث درست ونادرست با یکدیگر درآمیخته است. دراین جا براى دستیابى به آگاهیهاى بیشتر به بررسى نظر دانشمندان دراین‏باره مى‏پردازیم. ابن‏صلاح در مقدمه معروف خود در علوم حدیث مى‏نویسد:

«کتابهاى مسند چون مسند ابو داوود طیالسى، مسند عبیداللَّه بن موسى، مسند احمدبن حنبل، مسند اسحاق‏بن راهویه و مسند عبدبن حُمید، مسند دارمى، (٣١) مسند ابى یعلى مَوْصِلى، مسند حسن‏بن سفیان، مسندابوبکر بزّار و مانند اینها از حیث احتجاج و اعتماد به مندرجاتشان به کتابهاى پنجگانه [صحیح بخارى، مسلم، سنن ابوداوود، نسایى و جامع ترمذى ] ملحق نشده و در ردیف آنها به حساب نمى‏آیند. زیرا عادت مسندنویسان این است که در مسند هر صحابى تمام احادیثى را که به نام آن صحابى نقل شده، مى‏آورند؛ بى‏آنکه به این نکته پایبند باشند که آن حدیث شایسته احتجاج باشد. از همین روست که این کتابها از حیث رتبه، پس از کتابهاى پنجگانه و دیگر مصنّفاتِ مشابه قرار گرفته‏اند». (٣٢)

همو در جاى دیگرى از کتابش درباره شناخت آدابى که برجوینده حدیث واجب است، مى‏نویسد:

«شایسته است که جوینده حدیث پیش از هر کتابى دو صحیح را فراگیرد و صورت درست و واژه‏ هاى مشکل آن دو کتاب را ضبط کند و معانى دشوار آن را به نیکى بفهمد. آنگاه با همین هدف به ترتیب به سراغ سنن ابوداوود و سنن نسایى و جامع ترمذى برود. سزاوار است از کتاب السنن‏الکبیر اثر بیهقى غفلت نکند. زیرا به عقیده ما در موضوع خود بى‏نظیر است. سپس به فراگیرى دیگر مجموعه‏ هاى حدیث از قبیل مسندها و جوامع که حدیث‏پژوهان سخت به آنها نیازمندند، بپردازد؛ از قبیل مسند احمدبن حنبل، موطّأ مالک بن انس، کتاب العلل از احمد بن حنبل و...». (٣٣)

این حزم اندلسى در کتاب مراتب الدّیانه از میان کتابهاى حدیث ابتدا دو صحیح و پس از آن دو، صحیح ابن السّکن [ سعیدبن عثمان بغدادى ] و المنتقى اثر ابن جارود و المنتقى اثر قاسم بن اصبغ را در خور بزرگداشت مى‏داند. از نگاه وى کتابهاى ابوداوود، نسایى، مصنَّف قاسم‏بن اصبغ، مصنّف طحاوى و مسندهاى احمد، بزّار، ابوبکر و عثمان پسران ابى شیبه، ابن راهویه، طیالسى، حسن‏بن سفیان، مُسنَدى، ابن‏سنجر، یعقوب بن شیبه، على بن مدینى و ابن ابى غَرَزَه و دیگر کتابهاى مشابه در مرتبه بعدى قرار دارند. (٣٤)

ابن حجر مى‏نویسد:

«بخارى چون پس از مدّتى بررسى و موشکافى به این نکته پى برد که در مسندها احادیث درست و نادرست و صحیح و ضعیف با هم درآمیخته و در کنار هم آمده و در نتیجه بازشناسى آنها از یکدیگر براى خوانندگان دشوار است، بر آن شدتا احادیث صحیح را از میان هزاران حدیث گلچین کند تا دیگر براى کسى جاى دودلى نماند». (٣٥)

علاّمه شیخ طاهر جزایرى‏ (٣٦) در این‏باره مى‏نویسد:

«منزلت مسندها پایین‏تر از کتابهاى سنن است... زیرا روش نویسندگان این کتابها این است که در مسند هریک از صحابه تمام روایات او را، خواه درست باشد و خواه نادرست، گرد مى‏آورند. از همین رو بطور مطلق نمى‏توان برمندرجات این کتابها استناد کرد». (٣٧)

احمد امین هم درست همین عقیده را دارد. او مى‏نویسد:

«اینان [ مسندنویسان ] در مسند هریک از صحابه مرویات او را اعم از درست و نادرست گرد مى‏آورند. از همین رو کتابهاى مسند را در موضوع حدیث، کتابهاى درجه یک به حساب نمى‏آورند». (٣٨)

نویسنده کتاب اضواء على السنّة المحمدیة برهمین عقیده پاى مى‏فشارد و مى‏نویسد:

«هرچند که در تألیف مسندها هدف تنها تدوین حدیث پیامبر (ص) و در نیامیختن آن با سخنان صحابه و دیگران بود؛ امّا در عین حال باید گفت: در این گونه کتابها احادیث درست و نادرست، که سیل روایتْ آنها را تا این زمان پیش آورده بود، با یکدیگر همنشین گشته‏است. زیرا در آن روزگار تقسیم حدیث به صحیح، حسن و ضعیف هنوز متداول نشده بود. (٣٩) از این رو مرتبه این مسندها پایین‏تر از مرتبه کتابهاى سنن است». (٤٠)

برخى دیگر از دانشمندان کتابهاى حدیث را برحسب مراتب دسته‏بندى کرده‏اند. دراین دسته‏بندى، پاره‏اى از مسندها را در طبقه دوم و پاره‏اى را در طبقه سوم و برخى را در طبقه چهارم نهاده‏اند. بدین شرح:

طبقه نخست : در این طبقه تنها صحیح بخارى و مسلم و موطّأ مالک جاى دارند. در این کتابها احادیثِ متواتر، صحیح آحادى و حَسَن را به ودیعت نهاده‏اند. (٤١)

طبقه دوم : جامع ترمذى، سنن ابو داوود، مسند احمد، مجتبى‏ اثر نسایى دراین طبقه جاى مى‏گیرند. این کتابها از نظر ارزش و اعتبار به پایه دو صحیح و موَطّأ نمى‏رسند؛ امّا مؤلّفان آنها نسبت به شروطى که در نظر داشته‏اند، سهل‏انگارى نکرده‏اند. کتابهاى یادشده هرچند که از احادیث ضعیف تهى نیست، ولى مردم دوره‏ هاى بعدى آنها را پذیرفته‏اند. حدیث‏پژوهان اهل سنّت به کتابهایى که دراین دو طبقه جاى مى‏گیرند، به نحوى ویژه اعتماد دارند و اصول عقیده و احکام شریعت را از دل آنها بیرون مى‏کشند.

طبقه سوم : در این طبقه مسندها، جوامع و کتابهایى قرار دارند که انواع احادیث ضعیف از قبیل شاذّ، منکر، مقلوب و... در آنها فراوان یافت مى‏شود. افزون بر آنکه حال رجال و راویان احادیثِ آن کتابها براى ما ناشناخته و احادیث شاذّ و منفرد آن شایع و متداول نیستند؛ چون مسند ابن ابى شیبه، طیالسى، عبدبن حُمَید، مصنَّف عبدالرزّاق و کتابهاى بیهقى، طَبَرانى و طحاوى. این کتابها همواره گمنام و ناشناخته مانده‏اند. هدف مؤلّفان کتابهاى یادشده گرد آوردنِ یافته‏ هاى خویش بوده، نه گزینش و پالایش آن یافته‏ ها. از کتابهاى این طبقه جز حدیث‏شناسان برجسته که زندگانى خویش را در راه کسب دقایق این دانش سپرى کرده‏اند، نمى‏توانند سود جویند.

طبقه چهارم : تصنیفات سست و بى‏ارزشى که در زمانهاى متأخّر از زبان داستان‏پردازان، واعظان، صوفیان، مورّخان ناعادل، هوى‏ پرستان و بدعت‏گذاران گردآورى شده، دراین طبقه نهاده مى‏شود. کتابهاى خطیب، ابونعیم، ابن عساکر، دیلمى، ابن مردویه، ابن شاهین و... و تا اندازه‏اى مسند خوارزمى از این دسته به‏شمار مى‏آیند. موادّ کتاب موضوعات ابن‏جوزى از میان این کتابها فراهم آمده‏است. روشن است که حدیث‏شناسان به این طبقه از کتابهاى حدیث توجّهى ندارند و به آنها اعتماد نمى‏ورزند؛ زیرا این کتابها را سرچشمه هواها و بدعتها مى‏دانند. (٤٢)

آنچه گذشت شمّه‏اى بود از داورى دانشمندان درباره منزلت و رتبه مسندها در میان کتابهاى حدیث و اگر بگوییم این داورى نزد دانشمندان اجماعى است، سخنى گزاف نخواهد بود.

٦- مسندها مایه‏ هایى براى تألیف صحاح و سنن

محدّثانى که در سده سوم وپس از آن زیسته‏اند، غالباً موادّ کتابهاى خود را از لابه‏لاى مسندها برگزیده‏اند. از همین روست که احمد محمد شاکر شارح مسند احمد، آن مسند را به منزله ریشه و اساس تمام یا بیشتر مجموعه‏ هاى حدیث اهل سنّت مى‏داند. (٤٣) گواهِ درستى این ادّعا سخنى است که درباره حاکم نیشابورى گزارش کرده‏اند. گویند: ابوعبداللَّه حاکم نیشابورى گفته است:

«در سال ٣٥٦ هجرى نزد ابومحمّد مزنى [ یکى از حافظان حدیث ] بودم که فردى علوى از بغداد بر وى وارد شد. این فرد براى نوشتن حدیث در بغداد اقامت گزیده بود. مزنى از این کس پرسید که درنگْ در بغداد چه دستاوردى برایش داشته است؟ آن کس در لابه‏لاى سخنانش گفت: مسند احمد حنبل را از ابوبکر بن مالک [قطیعى ] در یکصد و پنجاه جزء شنیدم. مزنى از این سخن در شگفت مانده گفت: یکصدو پنجاه جزء از حدیث احمد حنبل! زمانى که ما در عراق بودیم اگر جزئى از حدیث احمدبن حنبل را نزدیکى از استادان مى‏دیدیم، سخت در شگفت مى‏ماندیم. اکنون چگونه در مدّتى چنین کوتاه این مسند بزرگ را فراگرفتى!

«آنگاه حاکم عزم کرد تا المستدرک على الصحیحین را تألیف کند؛ امّا مسند اسحاق [ بن راهویه ] حنظلى و مسند عبداللَّه بن شیروَیه و مسند ابوالعبّاس سرّاج‏ (٤٤) را در اختیار نداشت. سخنى را که از ابو محمّد مزنى شنیده بود، در صفحه خاطرش مانده بود. در سال ٣٦٧ هجرى براى حج‏گزاردن بیرون شد. دربازگشت از سفر حج در سال ٣٦٨ هجرى چندماهى در بغداد درنگ کرد و جملگى مسند احمد را از ابوبکر بن مالک شنید. آنگاه به وطن خویش بازگشت و دست‏اندرکار تألیف مستدرک شد». (٤٥)

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ با آنکه پیامبر (ص) به روشنى به عبداللَّه پسر عمروبن‏عاص فرموده بود: « [ آنچه را از من مى‏شنوى ] بنویس. سوگند به آنکه جانم به دست اوست، از زبان من جز حقّ بیرون نمى‏آید» نک : ابن حنبل، المسند، تحقیق احمدشاکر، ١٦-١٥/١٠ ؛ ٥٦/١١، ١٤٠-١٣٩. بنابراین اگر ممنوعیّتى هم از نگارش حدیث وجود داشته، به عقیده محقّقان اهل سنّت بااین فرمان از میان رفته و نسخ شده‏است. نک : توضیحات احمدشاکر در زیر همان حدیث.

٢ السید حسن الصدر، تأسیس الشیعه، ص ٢٨٤.

٣ صبحى الصالح، علوم‏الحدیث و مصطلحه، صص ٣٨-١٢؛ محمد عجّاج الخطیب، اصول‏الحدیث، صص ٢٢١-١٣٩.

٤ عجاج الخطیب، اصول‏الحدیث، ص ١٨٢.

٥ السیوطى، تدریب الراوى، ٩٠/١.

٦ الکتانى، الرسالةالمستطرفه، ص ٤.

٧ بخشى از اثر ابن‏وهب به‏نام الجامع‏فى‏الحدیث در جنوب مصر یافت شده و آن نسخه به کوشش خاورشناس دیوید ویل (J.David Weill) با برخى حواشى در قاهره چاپ شده‏است. (عجاج الخطیب، اصول‏الحدیث، زیرنویس ). همچنین در کتابخانه ظاهریه نسخه‏اى به نام مسندابن‏وهب موجود است. (الالبانى، ص ١٣٠، ٣٥٥) که احتمال دارد نسخه یا بخشى دیگر از همان کتاب پیشین باشد.

٨ در موطّأسه هزار مسأله و حدود هفتصدحدیث وجود دارد. نک: الکتّانى، الرسالةالمستطرفه، ص ١١.

٩ ابن حجر، هدى‏السّارى (مقدمه فتح‏البارى)، صص ٥-٤ ؛ السیوطى ، تدریب‏الراوى، ٨٩-٨٨/١؛القاسمى، الفضل‏المبین، صص ٢٤١-٢٣٩؛ کاتب چلبى، ٦٤٠-٦٣٦/١؛ احمدامین، ضحى‏الاسلام، ١٠٩-١٠٧/٢؛ محمودابوریّه، اضواءعلى‏السّنةالمحمدّیه، صص ٢١٤-٢١٣؛ محمدعجاج‏الخطیب، اصول‏الحدیث، صص ١٨٥-١٨١؛ احمدشاکر، تعلیقه بر مقالة الحدیث در دائرةالمعارف‏الاسلامیّه، ٣٤٠/٧ ؛ نورالدین‏عتر، منهج‏النقد، ص ٦١؛ حسین‏سلیم اسد، مقدمه برمسندابى‏یعلى‏الموصلى، ج ١، صص‏٨-٧؛ عبدالمنعم‏النمر، احادیث رسول‏الله کیف وصلت الینا، صص ٧٥-٦٦؛ ذبیح‏الله صفا، تاریخ‏ادبیات در ایران، ٧٤/١؛ سزگین، تاریخ‏التراث‏العربى، ١٢٣-١١٩/١/١؛ همو، گفتارهایى پیرامون تاریخ علوم عربى واسلامى، ترجمه محمّدرضاعطایى، صص‏١٦١-١٦٠.

١٠ ابن حجر، هدى‏السّارى، ص ٥؛ السیوطى، تدریب الراوى، ٨٨/١.

١١ درباره صحیح‏نگارى و اهمیّت و ارزش آن نک: ابن خلدون، مقدمّه، صص ٤٤٣-٤٤٢ و ترجمه آن، صص ٩٠١-٨٩٨.

١٢ عبدالمنعم النمر، احادیث رسول‏الله کیف وَصَلَتْ الینا، صص ٨٤-٧٩.

١٣ ابن الجوزى، الموضوعات، ٣٧/١؛ الذهبى، میزان‏الاعتدال، ٥٩٣/١.

١٤ الذهبى، میزان‏الاعتدال، ٦٤٤/٢؛ صبحى الصالح، علوم‏الحدیث و مصطلحه، ص ٢٩١؛ سیدمرتضى عسگرى، نقش ائمه در احیاء دین، ج ٧، استدراک برجلد هفتم، ص ٢.

١٥ ابن الجوزى، الموضوعات، ٤٦/١؛ الصنعانى، توضیح‏الافکار، ٧٧-٧٦/٢.

١٦ محمود ابوریّه، اضواءعلى‏السنة المحمدیه، صص ٢١٦-٢١٥ (با اندکى دگرگونى)؛ قس: عبدالمنعم النمر، پیشین، صص ٧٨-٧٧.

١٧ ابن‏خیرالاشبیلى، فهرسه، ص ١٤١؛ جمال‏الدّین القاسمى، الفضل‏المبین، ص ١١٦، ٣٠٨؛ کاتب چلبى، ١٦٧٩/٢؛ الکتانى، الرسالة المستطرفه، ص ٤٦؛ صبحى‏الصالح، علوم‏الحدیث ومصطلحه، ص‏٤٠، ٣٠٥؛ محمد عجّاج الخطیب، اصول‏الحدیث، ص ١٨٣؛ مدیرشانه‏چى، علم‏الحدیث، زیرنویس .

١٨ ابن حجر، هدى‏السّارى، صص ٥-٤؛ السیوطى، تدریب الراوى، ٨٩/١؛ احمدامین، ضحى‏الاسلام، ١٠٩-١٠٨/٢؛ عجاج الخطیب، پیشین، صص ١٨٤-١٨٣.

١٩ ابوبشر یونس بن حبیب عجلى اصفهانى (د . ٢٦٧ ق) که راوى مسند طیالسى است.

٢٠ القاسمى، پیشین، صص ٣٠٩-٣٠٨؛ کاتب چلبى، ١٦٧٩/٢.

٢١ السیوطى، تدریب الراوى، ١٥٤/٢؛ نیز نک: الذهبى، میزان‏الاعتدال، ٣٩٢/٤؛ القاسمى، پیشین، صص‏١١٦-١١٥؛ الکتانى، الرسالة المستطرفة، ص ٤٧.

٢٢ تاریخ‏التراث العربى، ١١٩/١/١.

٢٣ پیشین، ١٦٥/١/١.

٢٤ محمدرضا الحسینى الجلالى، المصطلح الرجالى: اسندعنه (مقاله)، صص ١٠٤-١٠٣.

٢٥ در کتابى که به نام رجال‏الطوسى چاپ شده، ٣٤١ تن با تعبیر "اسندعنه" به وصف درآمده‏اند. از این تعداد یک تن از یاران مشترک امام‏باقر و امام صادق - علیهماالسّلام - ، ٣٣٠ تن از یاران امام صادق (ع)، دو تن از یاران امام کاظم (ع)، هفت‏تن از یاران امام رضا (ع) و یک تن از یاران امام هادى (ع) هستند. (پیشین، صص ١٠٥-١٠٤).

٢٦ پیشین، ص ١٢٦. براى آگاهى بیشتر نک : صص ١٤٢-١١٧.

٢٧ علم‏الهدى فیض، نضدالایضاح، ص ٣٤٠.

٢٨ الالبانى، صص ١٠٤-١٠٣؛ سزگین، ١٧٥/١/١.

٢٩ طبقه در اصطلاح گروهى را گویند که در یک عصر مى‏زیسته و در دیدار استادان و شنیدن حدیث از آنان با یکدیگر شریک باشند.

٣٠ ابن حجر، تقریب التّهذیب، ٦-٥/١. نیز نک: محمود شهابى، ادوار فقه، ٣٨٦-٣٨٤/١.

٣١ در دنباله این نوشتار خواهیم دید که این کتاب را به غلط مسند نامیده‏اند.

٣٢ مقدمه، ص ١١٢؛ نیز نک: السیوطى، تدریب الراوى، ١٧١/١؛ القاسمى، الفضل‏المبین، صص‏١١٧-١١٦؛ محمود ابورّیه، اضواء على السنّة المحمدّیه، ص ٢٧٠. گفتنى است که "بلقینى" بر سخن ابن صلاح خرده مى‏گیرد وبراین مطلب پافشارى مى‏کند که مولّفان مسندها از نگاه خویش احادیثى را آورده‏اند که براى احتجاج شایستگى دارند. نک: البلقینى، محاسن الاصطلاح، صص ١١٣-١١٢.

٣٣ ابن الصّلاح، مقدمه، ص ٣٧٣، نقل با اندکى تلخیص.

٣٤ السیوطى، پیشین، ١١٠/١؛ قس: مدیر شانه‏چى، علم‏الحدیث، صص ٦٦-٦٥.

٣٥ ابن حجر، هدى‏السّارى، ص ٥.

٣٦ طاهر بن صالح جزایرى دمشقى پرچمدار نهضت علمى در سرزمین شام در سده اخیر است. جزایرى در سال ١٣٣٨ ق / ١٩٢٠ م درگذشته است. درباره او نک: الزرکلى، الاعلام، ٢٢١/٣.

٣٧ طاهر الجزایرى، توجیه النظر الى علم الاثر، ص ١٥٣؛ به نقل از محمود ابوریّه، اضواء على السنّةالمحمدیه، ص‏٢٦٩.

٣٨ احمد امین، ضحى‏الاسلام، ١٠٩-١٠٨/٢.

٣٩ گویند نخستین بار ترمذى حدیث را به صحیح، حسن‏و ضعیف تقسیم کرد. پیش از او حدیث را تنها به صحیح و ناصحیح تقسیم مى‏کردند. (محمود ابوریّه، اضواء...، ص‏٢٦٥).

٤٠ محمود ابوریّه، پیشین، ص ٢١٤ و نیز : صص ٢٧٠-٢٦٨.

٤١ روشن است که سخن بالا از گزافه تهى نیست؛ زیرا در کتابهاى یاد شده بى‏تردید بسیارى از احادیثِ ساختگى و یا دست‏کم ضعیف یافت مى‏شود.

٤٢ شاه ولى الله الدهلوى، حجة اللَّه البالغه، صص ٢٨٥-٢٨٠؛ صبحى الصالح، علوم الحدیث و مصطلحه، صص ٢٩٨-٢٩٧؛ ابوریّه، پیشین، ص ٢٤٤. براى آگاهى بیشتر در این باره نک: الدهلوى، پیشین، صص ٢٨٤-٢٧٣؛ ابوریّه، پیشین، ص ٢٦٩؛ یوسف القرضاوى، کیف نتعامل مع السنّه، ص‏٦١؛ عبدالمنعم النمر، احادیث رسول اللَّه کیف وصلَتْ الینا، ص ٧٦؛ نورالدین عتر، منهج النقد، ص‏٢٧٤؛ جعفر سبحانى، مقدمه بر رساله بررسى مسند امام احمدبن حنبل، صفحه هفده.

٤٣ احمدبن حنبل، المسند، مقدمه احمد شاکر، ٨/١.

٤٤ در دنباله این نوشتار خواهیم دید که مسند سرّاج براساس موضوع تألیف شده‏است.

٤٥ ابوموسى المدینى، خصایص المسند، صص ٢١-٢٠؛ و نیز: ابن الجزرى، المصعدالاحمد، ص ٣٢.

بخش سوم

بخش سوم :

آشنایى اجمالى با مسندهایى که به مؤلّفان خود منسوبند (١)

١- اشاره به گونه‏گونى و کثرت مسندها

پیش از این گفته شد کتابى که مسند نام گرفته، گاه به مولّفش منسوب است، مانند مسند احمدبن حنبل و گاه به راوى اش، مانند مسندالامام زید. باید دانست مسندهاى گونه نخست معروفتر و رایج‏ترند و گویا نخستین بار آن‏گونه کتابها را مسند خوانده‏اند. امّا بعدها اندک اندک دامنه آن دانشواژه را گسترش داده و برمجموعه مرویاتِ یکى از پیشوایان یافقیهان یا محدّثان هم‏مسند نام نهاده‏اند. هرچند که آن مجموعه به ترتیب موضوع مدوّن شده باشد. نگارنده تلاش دارد مسندها را دسته بندى کند و آنها را از یکدیگر باز شناساند و در خلال این بخش و بخش چهارم فهرست‏وار و به اجمال معرّفى کند.

پیش از آنکه با مسندها آشنا شویم، یادآورى چند نکته را بایسته مى‏داند:

(١) آن گونه که از کتابهاى رجال، تذکره‏ ها و فهرستها برمى‏آید، در سده‏ هاى سوم و چهارم کمتر محدّثى را توان یافت که مسندى تألیف نکرده باشد. پاره‏اى از این مسندها چاپ شده و در دسترس پژوهشگران است. پاره‏اى دیگر هنوز به‏صورت دستنوشته در کنج کتابخانه‏ ها مانده و از دسترس پژوهندگان دور است. شمار بسیارى هم با گذشت زمان از میان رفته و تنها نامى از آنها بر جاى مانده و یا دست کم تاکنون نسخه‏اى از آنها شناخته نشده‏است. در نتیجه، داورى درباره چند و چون آنها کارى‏دشوار و بلکه بى‏پایه خواهد بود. یکى از نویسندگان بزرگ معاصر مى‏نویسد: «هرگونه نقد تاریخى یا ذوقى ویا لغوى که در بابِ آثارِ شاعران و نویسندگان بشود تا بر متون صحیحِ معتبر متکّى نباشد، سندیّت ندارد». (١) این سخن هرچند درباره آثار و نوشته‏ هاى ادبى گفته شده؛ امّا درباره هر اثر دیگرى که پیشینیان از خود برجاى نهاده‏اند از جمله درباره کتابهاى حدیث هم صادق است. بنابراین تنها راه آشنایى با بخش بزرگى از مسندها مراجعه به فهرستها و تذکره‏ هاست و این کتابها هم‏چیزى جز آگاهیهایى کلّى در اختیار ما نمى‏گذارند.

(٢) شمار فراوان و انبوه مسندها ما را از ژرفکاوى درباره آنها باز مى‏دارد. چه روشن است که هرچه گستره موضوع بیشتر باشد، انسان کمتر مى‏تواند به ژرفاى آن دسترسى یابد. بنابراین، اگر خواننده مطالب این دوبخش را اندکى سطحى یافت، این را بر نگارنده خرده نگیرد. زیرا در این دو بخش، هدف آشنایىِ فهرست‏گونه و اجمالى با مسندها و تصویر یک دورنماى کلّى از کمیّت و کیفیّت مسندنویسى در صفحه ذهن خواننده است. روشن است که ژرفکاوى درباره هر یک از این مسندها خود مى‏تواند موضوع یک پژوهش مستقل باشد.

(٣) مسندهاى شیعى با آنکه غالباً به راویان خود منسوبند و به نام آنان شناخته مى‏شوند و در نتیجه در شمار مسندهاى گونه دوم به‏حساب مى‏آیند، نگارنده ترجیح مى‏دهد آنها را در بخش «شیعه و مسندنویسى» معرّفى کند. بنابراین، دراین دو بخش خوانندگان گرامى تنها با مسندهاى اهل سنّت آشنا خواهند شد.

(٤) شمارى از مسندها چنین است که مؤلّف در آنها مرویات یک صحابى را گردآورده و مجموعه خود را به نام آن صحابى نامگذارى کرده؛ مانند مسند الامام على از نسایى و مسند بلال بن رباح الموذّن الصحابى اثر ابوعلى حسن زعفرانى، و این درست همانند عناوین بخشهاى مسندهایى چون مسند طیالسى، مسند احمد و مسند ابى یَعْلى مَوْصِلى است. از همین‏رو ما مسندهایى از این دست‏را با آنکه به ظاهر به راویان خود منسوبند، در ردیف مسندهاى گونه نخست به‏شمار آورده‏ایم. زیرا هدف از این دسته‏بندى، پیشگیرى از اختلاط و اشتباه میان راویان و مؤلّفان است تا براى نمونه کسى گمان نکند مقصود از مسند شافعى این است که شافعى خود آن مجموعه را فراهم آورده‏است. روشن است که درباره مسندهاى مورد اشاره چنین اشتباهى رخ نخواهد داد. چه بدیهى است کسى امیرالمؤمنین (ع) یا بلال را مؤلّف آن مجموعه‏ ها نخواهد پنداشت. افزون برآن، مسندهاى مورد اشاره از نظر بافت و ساختمان داخلى غالباً با مسندهاى نوع اوّل همگون است نه با نوع دوم.

٢- آشنایى با مسندها و مرورى بر پاره‏اى از احوال مسندنویسان

اینک نوبت آن است که با مسندهاى گونه نخست آشنا شویم:

١- المسند منسوب به ابوعبدالرحمن عبدالله بن مبارک حنظلى مروزى (د . ١٨١ ق / ٧٩٧ م).

ابن مبارک یکى از محدّثان، مورّخان، فقیهان و صوفیان بزرگ شمرده مى‏شود. گویند: بیست ساله بود که طلب حدیث را آغاز کرد. (٢) در سفرهایش بسیارى از استادان را دیده و از آنان حدیث شنیده است. (٣) ابن مبارک مجلس درس ابوحنیفه را دوست مى‏داشت و به قولى وى را فقیه‏ترین مردم مى‏دانست. (٤) او نزد مالک نیز فقه آموخت و کتاب الموطّأ او را از خودش روایت کرده‏است. (٥)

برجسته‏ترین ویژگى ابن مبارک، پرداختن به حدیث است؛ تاجایى که خود مى‏گفت: از چهارهزار استاد حدیث شنیده و از هزارتن روایت کرده‏است. (٦) از وى مقدار چشمگیرى حدیث در صحاح ششگانه دیده مى‏شود (٧) و این نشان مى‏دهد که مرویات او نزد محدّثان بزرگ حجّت تلقّى مى‏شده‏است. افزون برآن، رجال‏شناسان اهل سنّت به روشنى او را توثیق کرده‏اند (٨). در مجموعه‏ هاى حدیثى معتبر شیعه وجود روایتى از ابن مبارک مسلّم نیست. (٩) یحیى بن معین، ابن راهویه، ابوبکر بن ابى‏شَیْبَه، و... از جمله محدثان نامدارى هستند که از وى حدیث روایت کرده‏اند. (١٠) رجال‏شناسان پیشین و متأخّر افزون بر ستایش مقام علمى‏او، وى را با اوصافى چون دلیر، زاهد، پارسا، عابد و سخى ستوده و حتّى او را با یاران پیامبر (ص) سنجیده‏اند. (١١) گویند او تاجرپیشه و ثروتمند بود و کتابخانه‏اى غنى و بزرگ در اختیار داشت. وى آثار و تألیفات بسیارى در زمینه قرآن کریم، حدیث شریف نبوى (ص)، تاریخ و تصوّف داشته که مورد مراجعه جویندگان دانش بوده‏است. (١٢) برخى از آثار او را در نوع خود نخستین اثر شمرده‏اند. (١٣)

پاره‏ هایى از مسند منسوب به وى به خط ابن عساکر قاسم‏بن على همراه با گواهى سماع او به تاریخ ٥٤٩ قمرى در کتابخانه ظاهریه دمشق نگهدارى مى‏شود. این نسخه‏ ها گویا از طریق حسن بن سفیان نسوى (د . ٣٠٣ ق) روایت شده‏است. (١٤) اگر انتساب این مسند به ابن مبارک درست باشد، باید وى را یکى از نخستین مسندنویسان به‏شمار آورد.

٢- المسند از ابوالعبّاس محمّد بن صَبیح بن سمّاک مُذکِرّ کوفى (د . ١٨٣ ق/ ٧٩٩ م).

وى از اعمش و سفیان ثورى روایت مى‏کند واز او احمد وابن نُمیر حدیث نقل مى‏کنند. ابن سمّاک ظاهراً بیش از آنکه محدّث باشد، یک واعظ بوده‏است. شاگردش ابن نُمیر یکبار او را راستگو خوانده و بار دیگر حدیث او را قابل توجّه ندانسته است. (١٥) تا جایى که نگارنده بررسى کرد، در هیچ‏یک از کتابهاى رجال، فهرستها و تذکره‏ ها از مسند ابن سمّاک سخن به میان نیامده، تنها فاضل معاصر آقاى محمد جواد حسینى جلالى، بى‏آنکه مأخذ خود را به دست دهد، از این مسند نام برده؛ (١٦) ولى نگارنده درباره بود و نبود این مسند سخت تردید دارد.

٣- المسند اثر ابو داوود سلیمان بن داوود طَیَالِسى (د . ٢٠٣ ق / ٨١٨ م).

وى ایرانى‏تبار و از حافظان بزرگ حدیث است. در بصره مى‏زیست و در همان جا در گذشت. طیالسى از سفیان ثورى و شعبه و دیگران استماع حدیث کرد و احمد بن حنبل و على‏بن مدینى و دیگران از وى حدیث نقل کرده‏اند. بیشتر رجال‏شناسان اهل سنّت او را ثقه و شایسته اعتماد مى‏دانند و در عین حال بر آنند که لغزشهایى هم داشته است. (١٧) ظاهراً این لغزشها از آن جا سرچشمه مى‏گرفت که وى با تکیه به نیروى حافظه و بى‏آنکه از اصول مدوّن بهره گیرد، حدیثِ بسیار مى‏گفت. یونس بن حبیب اصفهانى شاگرد و راوى مسندش گوید: «ابوداوود برما وارد گشت واز حافظه‏اش یکصدهزار حدیث برما املا کرد. در این میان از او در هفت مورد خطا سرزد. چون به بصره باز گشت، به ما نوشت که من در هفت جا خطا کرده‏ام. آنها را درست کنید»! (١٨) ابن عدى گوید: «ابوداوود در روزگار خود حافظترین مردم بصره بود... کسى که چهل هزار حدیث را از حافظه نقل مى‏کند، اگر در احادیثى بلغزد، شگفتى ندارد...» (١٩). از مطالعه معجم رجال الحدیث اثر مرحوم آیةاللَّه خویى دانسته مى‏شود که در کتابهاى معتبر حدیثى شیعه، حدیثى از طریق طیالسى وجود ندارد.

در بخش پیشین دیدیم که غالباً طیالسى را نخستین کسى مى‏دانند که مسندى فراهم ساخته. امّا برخى هم براین باورند که این مسند ساخته و پرداخته خود او نیست؛ بلکه یکى از حافظان خراسانى روایات او را از طریق یونس بن حبیب اصفهانى به این سبک مدوّن کرده‏است. امّا در خود مسند طیالسى به این مطلب تصریح یا اشاره‏اى نشده؛ بنابراین، براساس آگاهیهاى موجود ناگزیر باید این مسند را به طیالسى نسبت داد، نه به کسى دیگر.

از مسند طیالسى چند دستنوشته در دست است. (٢٠) افزون برآن، این کتاب در سال ١٣٢١ قمرى در حیدرآباد هندوستان چاپ شده که البته نسخه‏ هاى آن بسیار کمیاب است. شمار احادیث این مسند براساس چاپ موجود ٢٧٦٧ فقره است. (٢١) در مسند طیالسى از ٢٨٧ تن صحابى، حدیث نقل شده که سى‏تن از آنان زنان صحابى هستند. ظاهراً از نسخه‏ هاى این کتاب، مسندهاى هشت‏تن از صحابه به نامهاى عبّاس بن عبدالمطلب، فضل‏بن عبّاس، عبداللَّه بن جعفر، کعب بن مالک، سلمةبن اکوع، سهل‏بن سعد ساعدى، معاویة بن ابى‏سفیان و عمروبن عاص افتاده است. (٢٢) در کتاب یادشده، مسندهاى صحابه ظاهراً با معیار افضلیّت مرتّب شده، زیرا این کتاب با احادیث ابوبکر آغاز مى‏شود وبا احادیث دیگر صحابه از عشره مبشِّره ادامه مى‏یابد و در میان مسندهاى زنان ابتدا احادیث حضرت فاطمه-علیهاالسّلام - و در پى آن احادیث عایشه و پس از آن احادیث حفصه و سپس احادیث دیگران را مى‏آورد. پایان بخش کتابْ مسند ابن عبّاس است.

باید افزود، براساس نسخه‏ هاى موجود چند تن از راویان مسند طیالسى به ترتیب عبارتند از:

یک - صاحب نسخه که آن را در سال ٥٩٢ قمرى در اصفهان از استادش قاضى ابوالمکارم شنیده‏است.

دو - قاضى ابوالمکارم احمد بن محمد معدل (د . ٥٩٧ ق) که آن را در سال ٥١٢ قمرى از استادش ابن مقرى شنیده است.

سه - ابوعلى حسن بن احمدبن حسن حدّاد مُقرى که آن را در سال ٤٢٢ قمرى از استادش ابونعیم سماع کرده‏است.

چهار - حافظ ابونعیم احمدبن عبدالله که آن را در سال ٣٤٤ قمرى از استادش فرا گرفته است.

پنج - ابومحمّد عبدالله بن جعفر که آن را از یونس بن حبیب نقل کرده‏است.

شش - ابوبِشر یونس بن حبیب اصفهانى (د . ٢٦٧ ق) که آن را از طیالسى سماع کرده‏است. (٢٣)

گفتنى است که "احمدبن عبدالرحمن بنّا" مشهور به "ساعاتى" چون بهره‏بردارى از مسند طیالسى را به سبکى که مؤلّف تدوین کرده‏است دشوار دیده، آن را براساس موضوع مرتّب ساخته و ترتیب خود را منحة المعبود فى ترتیب مسند الطیالسى ابى‏داود نامیده است. ساعاتى احادیث کتاب مورد بحث را به هفت بخش به شرح زیر تقسیم کرده: الف- توحید واصول دین. ب - فقه. ج - تفسیر. د-ترغیب. ه - ترهیب. و - تاریخ. ز - علامات السّاعة والفتن و القیامة واحوال الاخرة. آنگاه هریک از این بخشهاى هفتگانه را به کتابها و هرکتابى را به بابهایى تقسیم کرده‏است. (٢٤)

همچنین ابن حجر عسقلانى در کتاب المطالب العالیة و احمدبن ابى‏بکر بوصیرى (د . ٨٤٠ ق) در اتحاف الخیرة بزوائد المسانید العشرة، زواید این مسند را بر صحاح ششگانه بیرون کشیده‏اند. (٢٥) سیوطى هم در جمع الجوامع از این مسند بهره‏مند بوده‏است. (٢٦)

٤- مسندالمطوعى از ابراهیم بن نصر (د . ٢١٠ ق / ٨٢٥ م).

نگارنده درباره این مسند و مؤلّفش تتبّع بسیار کرد؛ امّا با این همه، نشانى از مسند مزبور و مؤلّفش به دست نیاورد. تنها آقاى حسینى جلالى بى‏آنکه مأخذ خود را نشان دهد، از این مسند نام برده و از آن طریق به برخى نوشته‏ هاى دیگر نیز راه یافته‏است. (٢٧)

٥- المسند از اسدبن موسى اموى معروف به «اسدالسنّه» (د . ٢١٢ ق / ٨٢٧ م).

وى نواده ولید بن عبدالملک خلیفه اموى است. در مصرزاده شد و در همان جا درگذشت. اسد از ابن ابى ذئب و شعبه و طبقه آنان روایت مى‏کند و ربیع بن سلیمان جیزى و احمدبن صالح از وى روایت مى‏کنند. (٢٨) از نگاه رجال‏شناختى، باید دانست بخارى حدیث او را مشهور دانسته و در صحیح خود بدان استناد کرده ونسایى وابوداوود هم به حدیث او اعتماد کرده‏اند. در همین حال نسایى درباره او گفته است: «وى ثقه‏اى است که اگر تصنیف نمى‏کرد، برایش بهتر بود». ابن حزم اندلسى هم او را ضعیف و حدیثش را منکر شمرده است. امّا ذهبى تضعیف ابن حزم را مردود مى‏داند. (٢٩)

در بخش پیشین دیدیم که این اسد را یکى از پیشگامان مسندنویسى شمرده‏اند. گویند: وى نخستین مؤلّف مسند در مصر است. (٣٠) امّا گویا از مسندوى تاکنون اثرى به دست نیامده است.

٦- المسند از ابوعبداللَّه محمّد بن یوسف فریابى [ = فاریابى ] (د . ٢١٢ ق/ ٨٢٧ م). (٣١)

فریابى ترک تبار بود؛ امّا در قیساریّه (فلسطین) اقامت گزید و در همان جا درگذشت. اوزاعى و سفیان ثورى از نامدارترین استادان و بخارى از نامدارترین راویان او هستند. (٣٢) نوشته‏اند: احمدبن حنبل براى تحصیل حدیث آهنگ وى کرد؛ امّا درراه خبر مرگش را شنید و بازگشت. رجال‏شناسان فریابى را با واژه‏ هایى چون ثقه، صدوق، فاضل و عابد ستوده‏اند. (٣٣) در عین حال نوشته‏اند در نقل پاره‏اى از احادیث از خود لغزش نشان داده است. (٣٤) بخارى در ٢٦ جا از وى روایت مى‏کند. (٣٥) در منابع کهن اشاره‏اى به مسند او دیده نمى‏شود. ابن ابى‏حاتم به کتابى از فریابى اشاره مى‏کند؛ امّا از مسند وى نامى نمى‏برد. (٣٦)

٧- المسند تالیف ابوبکر عبدالله بن زبیر حُمَیدى (د . ٢١٩ ق / ٨٢٤ م).

درباره این مسند در بخشى جداگانه به گونه‏اى گسترده سخن خواهیم گفت.

٨- المسند اثر ابوعبداللَّه نُعَیْم بن حَمّاد خزاعى (د . ٢٢٨ ق/ ٨٤٤ م).

نعیم در مرورود زاده شد. سالها در مصر زیست و در ماجراى مِحْنَه (یا باور پُرسى محدّثان و فقیهان درباره آفریده یا ناآفریده بودن قرآن) او را به بند کشیده، به عراق آوردند و در سامرّا زندانیش کردند. وى در زندان درگذشت. نُعیم در آثارش از ابن‏مبارک و هشیم و دیگران روایت مى‏کند و از وى یحیى‏بن مَعین، دارمى و ابوزرعه و بسیارى دیگر روایت مى‏کنند. رجال‏شناسان اهل سنّت درباره وى هم‏سخن نیستند. یحیى بن معین واحمدبن حنبل و برخى دیگر او را ثقه دانسته‏اند. در مقابل ابوداوود گفته: نعیم در میان مرویّاتش حدود بیست حدیثِ بى‏پایه از پیامبر (ص) روایت کرده‏است. نسایى هم در عین حال که او را به خاطر پیشگامى در دانش ستوده، وى را ضعیف مى‏شمارد و احادیثش را شایسته استناد نمى‏داند و بخارى احادیث او را مقرون با احادیث دیگران نقل مى‏کند. نُعیم با جَهْمیان سخت مبارزه مى‏کرد. گویند: وى از کسانى بود که در تخطئه ابوحنیفه حدیث جعل مى‏کرد و پراکنده مى‏ساخت و این کار خود را پشتیبانى از سنّت مى‏پنداشت. حتّى ابن معین پاره‏اى از احادیث او را در تخطئه رأى‏گرایان بى‏پایه شمرده‏است. (٣٧)

چنانکه پیش از این دیدیم، نعیم یکى از نخستین مسندنویسان است. حتّى در پاره‏اى از منابع به غلط وى را نخستین کسى شمرده‏اند که «مسند» فراهم ساخته است. (٣٨) از مسند وى تاکنون اثرى به دست نیامده؛ امّا نسخه‏ هایى از دیگر آثارش در برخى کتابخانه‏ ها نگهدارى مى‏شود. (٣٩)

٩- المسند اثر ابوالحسن مسدَّدبن مُسَرْهَد اسدى بَصْرى‏ (٤٠) (د.٢٢٨ق/٨٤٣م).

وى یکى از محدّثان بلند آوازه است. او در نامه‏اى به احمدبن حنبل از وى درباره قدر، اعتزال، خلق قرآن، ارجاء و رفض و فتنه‏اى که مردم بر سر این مسایل بدان گرفتار آمده‏اند، مى‏پرسد واحمد در نامه‏اى بلند به او پاسخ مى‏گوید. (٤١) ابوزرعه، بخارى و ابوداوود از وى روایت مى‏کنند. رجال‏شناسان اهل سنّت غالباً او را ثقه و مرویاتش را شایسته اعتماد مى‏دانند. (٤٢)

در بخش پیشین دیدیم که وى را از پیشگامان مسندنویسى دانسته و گفته‏اند: وى نخستین کسى است که در بصره مسندى تالیف کرد. (٤٣) از مسند مسدّد گویا تاکنون نسخه‏اى شناخته نشده؛ امّا ابن حجر شمارى از احادیث آن را برگزیده و در کتاب المطالب العالیة آورده. بنابه تصریح ابن حجر در کتاب یادشده، وى نسخه‏اى کامل از آن مسند را در اختیار داشته است. (٤٤) همچنین احمدبن ابى‏بکر بوصیرى در کتاب اتحاف الخیرة بزوائد المسانید العشرة، زواید آن را بر صحاح ششگانه به ودیعت نهاده‏ (٤٥) و محمّد بن اسلم طوسى (د. ٢٤٢ ق) بر مسند مسدّد شرحى نگاشته است. (٤٦) ذهبى مى‏گوید: من بخشهایى از مسند مسدّد را شنیده و فراگرفته‏ام. (٤٧)

١٠- المسند اثرابوجعفر عبدالله بن محمّد بخارى ملّقب به مسنَدى (د . ٢٢٩ ق / ٨٤٤ م).

وى را از آن‏رو «مسندى» خوانده‏اند که همواره احادیث مسند را مى‏جست نه مرسلها و مقطوعها را (٤٨) یا چون نخستین کسى است که در ماوراءالنهر مسند صحابه را فراهم آورد. (٤٩) این محدّث را در سرزمین ماوراءالنهر پیشواى بلامنازع حدیث دانسته‏اند. مسندى از نگاه همفکرانش از محدّثان ثقه، صدوق و قابل اعتماد به‏شمارمى‏آید.

او شاگرد ابن عینیه و بخارى شاگرد اوست. بخارى، ابوحاتم و ابوزرعه‏رازى از او روایت مى‏کنند. (٥٠) از مسند او نشانى در دست نیست.

١١- المسند از ابوالحسن على‏بن جَعْد جوهرى بغدادى (د . ٢٣٠ ق/ ٨٤٥م).

از میان محدّثان نامدار بخارى، ابوداوود، ابوزرعه، ابوحاتم، ابویعلى‏مَوْصِلى و ابوالقاسم بغوى از وى حدیث نقل کرده‏اند. (٥١) رجال شناسان درباره ثقه بودن یا نبودنش جملگى بریک رأى نیستند. (٥٢) بخارى در سیزده جا از او حدیث نقل کرده. (٥٣) امّا مسلم با آنکه او را ثقه شمرده، در صحیح خود از وى حدیثى نقل نکرده و این گویا بدان سبب بوده که او را جَهْمى مى‏دانسته است. (٥٤) برخى هم او را شیعه شمرده‏اند. (٥٥) درباره مسند جوهرى باید دانست، سیزده بخش از آن در دارالکتب قاهره و نیز پاره‏ هایى از آن در کتابخانه ظاهریه دمشق نگهدارى مى‏شود. بخشهایى از این دستنوشته‏ ها در روزگارى نسبتاً کهن نگاشته شده و از این جهت از اهمیّت چشمگیرى برخوردار است. (٥٦)

١٢- المسند اثر ابومحمّد خلف بن سالم مُخَرِّمى سندى‏ (٥٧) (د . ٢٣١ ق/٨٤٦م)

.

وى سندى‏تبار و از محدّثان برجسته بغداد بوده‏است. مخرّمى اندکى گرایش به تشیّع داشته؛ از همین رو برخى از رجال‏شناسان اهل سنّت بر او خرده گرفته‏اند. امّا بیشتر آنان با واژه‏ هایى چون حافظ ، ثقه و صدوق او را ستوده‏اند. (٥٨) از مسند مخرّمى نشانى در دست نیست.

١٣- المسند اثر ابوزکریا یحیى بن مَعین بغدادى (د . ٢٣٣ ق / ٨٤٧ م).

وى یکى از بلندآوازه‏ترین محدّثان و رجال‏شناسان اهل سنّت در نیمه نخست سده سوم است. ذهبى او را «سرور حافظان» خوانده و هم طراز او احمدبن حنبل گفته: «درمیان ما آگاهترین کس به رجال یحیى بن معین است». (٥٩) در کتابهاى رجال غالباً در جرح و تعدیل راویان به گفته‏ هاى او استناد مى‏کنند. به همین سبب ابن حجر وى را «پیشواى جرح و تعدیل» نامیده‏است. (٦٠) از شخصى به نام ابراهیم بن‏هانى حکایت کرده‏اند که گفته: «ابوداوود را دیدم که بر یحیى‏بن معین خرده مى‏گیرد. گفتم: بر کسى چون یحیى خرده مى‏گیرى! ابوداوود گفت: هرکس دُم مردم را بکشد، دمش را مى‏کشند». (٦١) یحیى در ماجراى «محنه» از خویشتن اندکى نرمش‏نشان داد. از همین رو ابن حنبل نوشتن حدیث را از وى نمى‏پسندید و مى‏گفت: «نوشتن حدیث را از کسى که در محنه [ به خواست مأموران خلیفه ] پاسخ گفته، نمى‏پسندم». (٦٢) مسلم، بخارى، ابوداوود و بسیارى دیگر از او حدیث نقل مى‏کنند. از یحیى آثارى چندبرجاى مانده که بیشتر آنها در نقد راویان حدیث است. (٦٣) بخش کوچکى از مسند ابن معین به روایت ابوبکر احمدبن على مروزى (د . ٢٩٢ ق) در کتابخانه ظاهریه یافت شده‏است. (٦٤)

١٤- المسند از ابوخَیْثَمه زُهَیربن حرب نسایى بغدادى‏ (٦٥) (د . ٢٣٤ ق / ٨٤٨م).

بیشتر محدّثان بزرگ از جمله بخارى، مسلم، ابوداوود، ابویعلى و بغوى از او حدیث نقل مى‏کنند. (٦٦) مسلم بیش از هزار حدیث از طریق او نقل کرده‏است. (٦٧) رجال‏شناسان اهل سنّت غالباً او را راستگو و ثقه مى‏دانند. (٦٨) از مسند ابوخیثمه نشانى به دست نیامده، امّا از برخى دیگر از آثارش دستنوشته‏ هایى وجود دارد. (٦٩)

١٥- المُسندُ بِعلَلِهِ اثر ابوالحسن على‏بن عبداللَّه بصرى‏ (٧٠) معروف به «ابن‏مَدینى» (د. ٢٣٤ ق / ٨٤٩ م)

از همطرازان احمدبن حنبل و یحیى بن معین. عبدالرّزاق صنعانى، عبدالرحمن بن مهدى، ابوداوود طیالسى و سفیان بن عینیه از معروفترین استادان او هستند. او در بغداد مجلس درس داشت و در آن مجلس محدثان نامدارى چون بخارى، ابوحاتم رازى و... گرد مى‏آمدند و از او حدیث مى‏شنیدند. (٧١) حتى همطرازان وى چون ابن حنبل هم از او حدیث آموخته‏اند. (٧٢) استادش سفیان‏بن عُیَیْنَه مى‏گفت: «به خدا سوگند، من بیشتر از آنچه او از من یاد مى‏گیرد، از او فرا مى‏گیرم» (٧٣) و بخارى گفته: «خود را جز در برابر او کوچک نیافتم». (٧٤) همانگونه که یحیى بن معین به خاطر آگاهى گسترده‏اش به احوال راویان شهرت دارد، ابن مدینى هم به سبب آگاهى عمیقش به علل و بیماریهاى پنهان حدیث شهرت یافته‏است. ابن مدینى در ماجراى محنه دست کم در ظاهر به عقاید معتزله گردن نهاد و این کار موج مخالفت را در برابر او برانگیخت. تا آن جا که حتّى اظهار نظرهاى علمى و مرویات او پذیرشى نداشت. (٧٥) گویند وى حدود دویست اثر در زمینه‏ هاى گوناگون علوم حدیث از خود برجاى نهاده‏ (٧٦) و بخارى در ٢٩٤ جا از این نوشته‏ ها بهره برده. (٧٧) از میان آن آثار تنها سه‏چهار عنوان شناخته شده‏ (٧٨) که یکى از آنها به نام علل الحدیث و معرفةالرجال در بیروت و حلب چاپ شده‏است. از مسند او نیز تاکنون جز نامى به دست نیامده است.

١٦- المسند اثر ابویعقوب‏اسحاق‏بن‏ابراهیم حنظلى‏مروزى (د .٢٣٨ ق/٨٥٣ م)

مشهور به «ابن راهَوَیْه» (٧٩) فقیه، مفسّر و محدّث بلندآوازه خراسانى. وى ابتدا در نیشابور مى‏زیست و سپس براى کسب دانش به عراق، حجاز، شام و یمن سفر کرد و سرانجام به نیشابور بازگشت. در همین دوره بود که آوازه دانشش نزد خراسانیان بلند گشت. (٨٠) رجال‏شناسان سنّى او را با واژه‏ هایى چون حافظ ، ثقه، امام و مأمون ستوده و همطراز احمد دانسته‏اند. (٨١) این اسحاق همان است که به شاگردش بخارى سفارش کرد که صحیح را از کتابهاى فراوان حدیث برگزیند و تألیف کند. (٨٢) گویند او نخستین کسى است که احادیث تفسیرى را از سایر اخبار جدا ساخته، به ترتیب قرآن یکجا فراهم ساخت. (٨٣) درباره نیروى حافظه‏اش نوشته‏اند که حافظ تمام مواد کتابهاى فراوانش بود تا آن جا که میان احادیثى که با تکیه برکتابها روایت مى‏کرد با روایاتى که از بر مى‏خواند، تفاوتى نبود. (٨٤)

درباره مناسبات او با پیشوایان معصوم (ع) باید گفت؛ شیخ طوسى او را درشمار یاران امام على‏بن موسى‏الرضا (ع) یاد کرده‏ (٨٥) و ابن بابویه نوشته است که هنگام عبور امام (ع) از نیشابور گروهى از دانشمندان و محدّثان نیشابور نزد امام آمدند و از او خواستند که از احادیثى که از پدران خود شنیده براى آنها بازگوید. امام حدیث معروف «سلسلة الذهب» را براى آنان نقل کرد. (٨٦) اسحاق یکى از آن محدّثان بود که آن حدیث را شنیده و روایت کرده‏است. (٨٧)

ابن ندیم از سه عنوان کتاب از ابن راهویه یاد مى‏کند که از آن جمله یکى مسند اوست. (٨٨) ابوزرعه رازى از ابن راهویه نقل کرده که درباره مسندش گفته است: «از هر صحابى برترین روایات را در کتابم آورده‏ام». (٨٩) از این مسند که شش جلد بوده، (٩٠) تنها جلد چهارم آن در قاهره و بخش کوچکى از آن در کتابخانه ظاهریه موجود است‏ (٩١) و بخشى از آن نیز از روى همین دستنوشته‏ ها یا دستنوشته‏ هاى دیگر در رساله دکترى خانم جمیله شوکت (کمبریج، ١٩٨٤ م) تصحیح و ویرایش شده‏است. این بخشِ تصحیح شده تنها احادیث منسوب به عایشه را در بردارد. (٩٢) باید افزود؛ ابن حجر عسقلانى بر نیمى از مسند ابن راهویه دست یافته و زواید آن را در کتاب المطالب العالیه آورده‏ (٩٣) و سیوطى هم در تألیف جمع الجوامع از این مسند بهره‏مند بوده‏است. (٩٤)

١٧- المسند تألیف ابوالحسن عثمان بن محمّد بن ابى شَیْبَه عَبْسى کوفى‏ (٩٥) (د . ٢٣٩ ق/ ٨٥٣ م).

او نیز همانند برادرش ابوبکر از محدّثان چیره‏دست و صاحبْ تألیف است. یحیى بن معین او را ثقه دانسته و احمدبن حنبل از او به نیکى یاد کرده‏است. در عین حال بر پاره‏اى از مرویاتش خرده مى‏گیرند. (٩٦) از مسند عثمان بن ابى شیبه نشانى جز نام در دست نیست.

١٨- المسند اثر ابوعبداللَّه‏احمدبن‏محمدبن‏حنبل شیبانى (د . ٢٤١ ق/٨٥٥م).

درباره این مسند در بخشى جداگانه به گونه‏اى گسترده سخن خواهیم گفت.

١٩- المسند از ابوعلى حسن بن على خلاّل حُلوانى‏ (٩٧) (د . ٢٤٢ ق / ٨٥٦ م).

حُلوانى ساکن مکّه بوده‏است. رجال‏شناسان اهل سنّت او را ثقه و حافظ مى‏دانند. (٩٨) از مسند وى جز نام آگاهى دیگرى در اختیار نداریم.

٢٠- المسند اثر ابوالحسن محمدبن اسلم طوسى کِنْدى (د.٢٤٢ق/ ٨٥٦م).

ذهبى او را با لقب «پیشواى ربّانى» و «شیخ مشرق» ستوده و از حافظان ثقه شمرده است. برخى هم در مقام ستایش، او را به یاران پیامبر (ص) تشبیه کرده‏اند. (٩٩) از میان رجال‏شناسان امامى شیخ طوسى او را از یاران امام‏رضا (ع) شمرده و درباره‏اش گفته: «اَسْنَدَ عنه». (١٠٠) توضیح اینکه نوشته‏اند: در سفر امام به نیشابور محمدبن اسلم به همراه ابوزرعه خدمت امام رسیدند و از امام درخواست کردند تا براى آنان حدیثى از پیامبر (ص) از طریق پدرانش - علیهم‏السلام - باز گوید و امام در پاسخ این درخواست، حدیثى گفت که بعدها به حدیث «سلسلةالذهب» معروف گشت. (١٠١) با توجّه به اصطلاح «اسند عنه» که شیخ طوسى درباره محمّد بن اسلم به کار برده، احتمال دارد مسند او مجموعه احادیثى باشد که از طریق امام‏رضا (ع) از پیامبر (ص) گردآورده باشد. (١٠٢) باید افزود، کاتب چلبى درباره مسند محمدبن اسلم توضیحى دارد که مضطرب و مغشوش به‏نظر مى‏رسد. او مى‏نویسد: «کتابِ وى مُسْتَخْرَجى (مخرَّجى) بود برکتاب ترمذى. ولى او در بسیارى از استادان و شیوخِ روایت با ترمذى شریک است». (١٠٣) حال آنکه ترمذى در سال ٢٧٩ یعنى ٣٧ سال پس از ابن اسلم درگذشته و این فاصله زمانى، در طبقه بندى راویان خود یک طبقه به حساب مى‏آید. گفتنى است محمدبن اسلم آثار دیگرى هم داشته که از آن جمله گویا یکى شرحى است بر مسند مسدّد بن مسرهد. (١٠٤)

٢١- المسند از ابوعبداللَّه محمدبن یحیى عَدَنى معروف به «ابن ابى عمر» (١٠٥) (د . ٢٤٣ ق / ٨٥٨ م).

وى ابتدا قاضى عدن بود، سپس به مکّه کوچید. رجال‏شناسان اهل سنّت با اوصافى چون صدوق، صالح وعابد او را ستوده و در عین حال غفلتهایى را هم به او نسبت داده‏اند. (١٠٦) ابن حجر نسخه‏اى کامل از مسند او را در اختیار داشته و زواید آن را در المطالب العالیه آورده‏است. (١٠٧) بوصیرى هم در اتحاف الخیره زواید آن را ثبت کرده‏ (١٠٨) و سیوطى در تالیف جمع الجوامع از آن بهره‏مند بوده‏است. (١٠٩) امّا گویا تاکنون نسخه‏اى از آن مسند شناخته نشده‏است.

٢٢- المسند تألیف ابوجعفر احمدبن مَنیع‏بغوى‏اصم‏ (١١٠) (د.٢٤٤ق/ ٨٥٩م).

وى نیاى ابوالقاسم‏بغوى است. رجال شناسان اهل سنّت او را حافظ و ثقه مى‏دانند. (١١١) از میان مؤلّفان صحاح ششگانه،بخارى با واسطه و دیگران بى‏واسطه از او حدیث‏نقل کرده‏اند. (١١٢) ابن‏حجر از مسند ابن‏منیع، نسخه‏اى کامل‏در اختیار داشته و زواید آن را در المطالب العالیه به ودیعت نهاده است. (١١٣) بوصیرى هم در اتحاف الخیره زواید آن را استخراج کرده‏ (١١٤) و همچنین سیوطى در پدیدآوردن جمع الجوامع از آن سود جسته است. (١١٥) پاره‏اى از مسند ابن منیع که احادیث اسامة بن زید را در بردارد، در کتابخانه ظاهریه نگهدارى مى‏شود. (١١٦)

٢٣- مسند سعدبن ابى‏وقاص اثر ابوعبداللَّه احمدبن ابراهیم دَوْرَقى (د . ٢٤٦ق / ٨٦٠ م).

دورقى از اسماعیل‏بن عُلَیَّه و یزید بن هارون حدیث شنیده و مسلم، ابوداوود، ترمذى و ابن ماجه از او روایت کرده‏اند. او نزد سنیّان محدّثى ثقه و راستگو شمرده مى‏شود. (١١٧) از این مسند دستنوشته‏ هایى در ظاهریه وجود دارد. (١١٨)

٢٤- المسند اثر ابواسحاق ابراهیم بن سعید جوهرى بغدادى‏ (١١٩) (د . ٢٤٧ ق / ٨٦١ م).

جوهرى محدّثى کثیر الحدیث بوده، صاحبان صحاح ششگانه بجز بخارى از وى روایت کرده‏اند. همفکرانش او را محدّثى ثقه مى‏دانند. (١٢٠) آورده‏اند که کسى از جوهرى درباره حدیثى از مسند ابوبکر پرسید. جوهرى کنیزش را فرمود: جزء بیست‏وسوم از مسند ابى بکر را برایم بیاور. آن کس گفت: ابوبکر بیست حدیث صحیح ندارد، ٢٣ جزء را از کجا آورده‏اى! او در پاسخ گفت: هر حدیثى که به صد وجه نزد من نباشد، من در آن یتیم هستم. (١٢١) از سرنوشت مسند او آگاهیى در دست نیست.

٢٥- المسند الکبیر (١٢٢) تألیف ابومحمّدعَبْد بن حُمَیْد کَشّى‏ (١٢٣) (د .٢٤٩ ق/ ٨٦٣ م).

رجال‏شناسان اهل سنّت او را محدّثى ثقه مى‏دانند. (١٢٤) مسند عبدبن حُمَید گویا کتاب مهمّى بشمار مى‏آمده؛ زیرا هم‏اکنون دستنوشته‏ هاى بسیارى از آن در کتابخانه‏ هاى بزرگ دنیا از جمله در ظاهریه، واتیکان، قرویین درفاس، ایاصوفیا، فیض‏الله افندى در استانبول، برلن، آصفیّه در هندوستان و بسیارى جاهاى دیگر یافت مى‏شود. ظاهراً این دستنوشته‏ ها بیشتر گزیده یا بخشهایى از آن مسند را در بر دارند. (١٢٥) جمال‏الدین قاسمى به نقل از یکى از دانشمندان مى‏نویسد:

«مسند عبدبن حمید منتخب نام دارد و این کتاب آن مقدار از آن مسند است که ابراهیم بن خزیم [ چاچى ] آن را [ از مولّف ] شنیده و برگزیده است... امّا خود آن کتاب در اصل کتابى بزرگ بوده. زیرا مسندهاى بسیارى از صحابه نامدار در این منتخب وجود ندارد». (١٢٦)

ذهبى نیز مى‏نویسد: گزیده مسند او با اسناد عالى (کمترین واسطه) در اختیار خاندان ماست. (١٢٧) افزون بر آنچه گفته شد، از این مسندگزیده‏ هایى هم با عنوانهاى زیر در کتابخانه‏ ها به چشم مى‏خورد:

الف - الثلاثیات الواقعة فى منتخب المسند که نسخه‏ هایى از آن در ایاصوفیه و ظاهریه یافت مى‏شود. (١٢٨) این گزیده احتمالاً همان است که چلبى با عنوان ثلاثیات عبدبن حمید از آن نام برده است. (١٢٩)

ب - احادیث عوال من مسند... که نسخه‏اى از آن در قاهره موجود است. (١٣٠)

ج - عوالى مسند عبدبن حمید؛ گزیده عبدالاوّل بن عیسى سجزى صوفى (د . ٥٥٣ ق) که در ظاهریه نگهدارى مى‏شود. (١٣١) گفتنى است که ابن حجر در المطالب‏العالیه و بوصیرى در اتحاف الخیره زواید این مسند را آورده‏اند. (١٣٢) سیوطى هم در جمع الجوامع از این کتاب سود جسته است. (١٣٣) همچنین اخیراً احادیث مسند عبدبن حمید از طریق کتاب المسند الجامع در دسترس پژوهندگان قرار گرفته‏است. (١٣٤)

٢٦- المسند اثر محمّد بن هشام سدوسى بصرى (د . ٢٥١ ق / ٨٦٥ م).

وى ساکن مصر بود. ابن حجر او را ثقه مى‏داند (١٣٥) و مى‏نویسد: بر بخشهایى از مسند او دست یافته، امّا از آن چیزى نقل نکرده‏است. (١٣٦) گویا از مسند او نسخه‏اى شناخته نشده‏است.

٢٧- المسند اثر ابو یوسف یعقوب بن ابراهیم دَوْرقى‏ (١٣٧) (د . ٢٥٢ ق / ٨٦٦م).

او را محدّثى قابل اعتماد مى‏دانند. (١٣٨) از مسند وى اثرى در دست نیست.

٢٨- المسند الکبیر اثر ابو یعقوب اسحاق بن بُهلول تَنُوخى انبارى (د . ٢٥٢ ق/ ٨٦٦ م).

وى فقیهى حنفى و دلبسته حدیث بود. از سفیان بن عینیه و ابن عُلَیَّه و اقران آنان حدیث شنیده و ابراهیم حربى و دیگران از او حدیث نقل کرده‏اند. او را ثقه مى‏دانند. وى آثار دیگرى هم دارد. (١٣٩) از مسند او نسخه‏اى شناخته نشده‏است.

٢٩- المسند اثر ابوالحسن على‏بن‏حسن‏ذُهَلى‏اَفطس‏ (١٤٠) (د . حدود ٢٥٣ ق/ ٨٦٧ م).

ذهلى از مردم نیشابور است. از سفیان بن عینیه حدیث شنیده. برخى او را متروک الحدیث دانسته‏اند. (١٤١) از مسند ذهلى گویا تاکنون اثرى یافت نشده‏است.

٣٠- المسند الکبیراثر ابوعبداللَّه محمّد بن اسماعیل بخارى (د . ٢٥٦ ق/ ٨٧٠ م)

صاحب برجسته‏ترین کتاب حدیث اهل سنّت، یعنى الجامع الصحیح. شهرت بخارى ما را از هرگونه سخنى درباره او بى‏نیاز مى‏سازد. بخارى آثار بسیارى داشته که بخش چشمگیرى از آن از میان رفته است. این مسند نیز از جمله آن کتابهاست که از سرنوشت آنها آگاهیى در دست نیست. گفتنى است که این اثر را شاگردش «فربرى» به او نسبت داده است. (١٤٢)

٣١- المسند از ابوعبداللَّه محمد بن عبداللَّه بن سنجر جرجانى معروف به «ابن‏سنجر» (١٤٣) (د . ٢٥٨ ق / ٨٧٢ م).

ابن سنجر در جرجان زاده شد. لختى در بصره بزیست. سپس در مصر سکونت گزید. گویند مسند او بیست جزء بوده؛ (١٤٤) ولى از سرنوشت آن آگاهیى در دست نیست. ابن سنجر را محدّثى ثقه مى‏دانند. (١٤٥)

٣٢- المسنداثر ابومسعود احمد بن فرات ضبّى رازى‏ (١٤٦) (د . ٢٥٨ ق / ٨٧٢م).

ابن فرات یکى از حافظان بزرگ حدیث به‏شمار مى‏آید. گویند در حدیث تألیفات بسیارى داشته است. حدیث‏شناسان اهل سنّت به مرویاتش اعتماد دارند (١٤٧) و او را با تعبیرات گوناگون مى‏ستایند. از احمدبن حنبل روایت کرده‏اند که درباره‏اش گفته: «گمان ندارم آگاهتر از ابن فرات به مسندها کسى مانده باشد». (١٤٨) گویا از مسند او جز نام اثرى نمانده باشد.

٣٣- المسند اثر ابوجعفر احمدبن سنان واسطى مشهور به «قطّان» (١٤٩) (د . ٢٥٩ ق/ ٨٧٣ م).

قطّان محدّثى نامدار بوده است. صاحبان صحاح بجز ترمذى، عبدالرحمن‏بن ابى‏حاتم و بسیارى دیگر از او روایت کرده و رجال‏شناسان او را با واژه‏ هایى چون ثقه و صدوق و... ستوده‏اند. (١٥٠) پسرش گوید: از پدرم شنیدم که مى‏گفت: «در دنیا هیچ بدعتگذارى نیست مگر آنکه حدیث‏گرایان را دشمن مى‏دارد و چون کسى به بدعت گراید، شیرینى حدیث از دلش بیرون شود». (١٥١) از مسند قطّان که بر محور راویان تألیف شده، (١٥٢) تاکنون نسخه‏اى شناخته نشده‏است.

٣٤- مسند بلال بن رباح الموذِّن الصّحابى‏اثر ابوعلى حسن بن محمّد زعفرانى (د. ٢٦٠ ق / ٨٧٤ م).

وى در بغداد نزد سفیان بن عینیه به آموختن پرداخت و آنگاه که شافعى به بغداد آمد، در زمره شاگردان او در آمد وبه دست وى فقیه گشت. او فصیح و خوش صدا بود. از همین‏رو قرائت کتابهاى شافعى را در برابر شاگردانش به عهده گرفت. (١٥٣) حکایت کرده‏اند که شافعى درباره فصاحت او گفته:

«سه چیز از شگفتیهاى این روزگار است. مردى عربى که کلمه‏اى را درست ادا نمى‏کند واین مرد ابوثور است. مردى عجمى که در کلمه‏اى خطا نمى‏کند واو حسن زعفرانى است و کودکى که هرگاه چیزى بگوید، بزرگان تصدیقش مى‏کنند واین کودک احمدبن حنبل است». (١٥٤)

رجال‏شناسان اهل سنّت زعفرانى را راستگو و ثقه دانسته‏ (١٥٥) و ابوعوانه اسفراینى و صاحبان صحاح بجز مسلم از او روایت کرده‏اند. (١٥٦) از مسند یاد شده دستنوشته‏ هایى در قاهره وجود دارد. (١٥٧)

٣٥- المسند الکبیر على‏الرجال اثر ابوالحسین مسلم بن حجّاج قشیرى نیشابورى (د .٢٦١ ق / ٨٧٥ م).

مسلم یکى از محدّثان بلند آوازه اهل سنّت است. شهرت مسلم به خاطر کتاب الجامع الصحیح اوست. بسیارى براین باورند که اگر از دید علمى صحیح مسلم را با صحیح بخارى بسنجند، از جهات بسیارى بر آن کتاب برترى دارد. (١٥٨) همچنان که پیش از این هم گفتیم، از صحیح مسلم گاه با نام مسند هم یاد مى‏کنند. (١٥٩) مسلم جز کتاب الجامع الصحیح آثار دیگرى هم داشته است. از جمله کتاب المسند الکبیر على الرجال. حاکم که این کتاب را به او نسبت داده، مى‏افزاید: «کسى را نمى‏شناسم که این کتاب را از او [ مسلم ] شنیده باشد». (١٦٠) بنابراین مسند یاد شده را باید در شمار آثار یافت نشده او یاد کرد.

٣٦- المسند الکبیر المعلّل اثر ابویوسف یعقوب بن شَیْبَه بصرى سَدُوسى (د . ٢٦٢ ق / ٨٧٥ م).

وى محدّثى بلندآوازه و فقیهى بر مذهب مالک بود. خطیب بغدادى و دیگران او را ثقه شمرده‏اند. (١٦١) گویند یعقوب در ماجراى مِحْنه خاموشى گزیده از اظهار نظر درباره آفریده یا ناآفریده بودن قرآن تن زد. از همین رو ابن حنبل از او دورى گزیده وبه دورى از او فرمان داد. (١٦٢)

درباره مسند او، ذهبى براین باور است که آن بهترینِ مسندهاست. (١٦٣) زیرا از بهترین روشهاى تصنیف حدیث، تصنیف آن به صورت معلَّل است؛ به این معنا که در هر حدیثى یا بابى اِسنادها و احادیث موازى و اختلاف راویان را یکجا گرد آورند واز رهگذر سنجش آنها با یکدیگر، بیماریها و کاستیهاى حدیث را از میان بردارند. (١٦٤) یعقوب بن شیبه مسند خویش را به این روش تالیف کرد؛ امّا نتوانست آن را به پایان رساند. گویند از مسند او تنها مسندهاى عشره مبشّره، ابن مسعود، عمّار، عتبه بن غزوان، عباس و برخى از موالى به انجام رسیده است. (١٦٥) مؤلّف دراین کتاب، ابتدا نام صحابى و پس از آن شرح حال او را همراه با زنجیره سندش مى‏آورد. سپس احادیثش را نقل مى‏کند و کاستیهایش را روشن مى‏سازد. (١٦٦)

مسند نویسى به این روش کار بسیار پردامنه‏اى است. چنانکه گزارش کرده‏اند، نسخه‏اى از مسند ابوهریره از این کتاب را در مصر دیده‏اند که دویست جزء بوده و مسند على (ع) هم در کتاب او پنج جزء را شامل مى‏شده‏است. (١٦٧) بنابراین، بى‏جهت نیست که گفته‏اند: هرگز مسند معلَّلى به انجام نرسیده‏است. حکایت کرده‏اند که در منزل یعقوب چهل لحاف بود که او آنها را براى نویسندگانى فراهم آورده‏بود که نزد وى شب را به صبح مى‏رساندند و آن مسند را پاکنویس مى‏کردند. (١٦٨)

از این مسند تنها جزء دهم آن زیر نام مسند امیرالمؤمنین عمربن خطّاب به دست ما رسیده و آن جزء که شامل ٢٥ برگ مى‏شود، در بیروت در کتابخانه شخصى «سامى حدّاد» وجود دارد و نسخه عکسى آن در قاهره (دارالکتب المصریه) نگهدارى مى‏شود. این بخش در سال ١٩٤٠ م. در بیروت به کوشش وى چاپ شده‏است. (١٦٩)

گفتنى است که فهرست‏نویسان شیعه‏ (١٧٠) «مسند امیرالمؤمنین» و «مسند عمّاربن یاسر» را هم از آثار این محدّث بر شمرده‏اند. (١٧١) امّا باید دانست که اینها پاره‏ هایى از همان مسند معلّل اوست که برخى اثرى مستقل پنداشته‏اند. چه سرچشمه سخن همه آنان فهرست نجاشى است و نجاشى خود در زیر نام یعقوب بن شیبه مى‏نویسد:

«وى محدّثى سنّى مذهب است؛ امّا مسند امیرمؤمنان و مسند عمّار بن یاسر را فراهم آورده و به همراه مسندهاى گروهى از صحابیان روایت کرده‏است». (١٧٢)

٣٧- المسند از ابوزُرْعَه عبیداللَّه بن عبدالکریم رازى (د . ٢٦٤ ق / ٨٧٨ م)

از محدّثان و رجال شناسان بزرگ اهل سنّت. وى در زادگاه خود رى، مکّه، بغداد، بصره، شام، قزوین و... از استادان بسیارى حدیث شنید. ابوبکر بن ابى شیبه و فضل بن دکین از نامدارترین استادان او هستند. وى همچنین مدّتها با احمدبن حنبل همنشینى کرد وبا او درباره حدیث به گفتگو پرداخت. (١٧٣) گروه چشمگیرى از محدّثان، حتّى برخى از استادان یا همطرازانش از او حدیث شنیده‏اند. مانند: مسلم، ترمذى، نسایى، ابن ماجه، طبرى، ابویعلى موصلى، ابوحاتم رازى و پسرش، ابوعوانه اسفراینى و ابراهیم حربى. (١٧٤) پایگاه او در حدیث از نگاه سنیّان چنان والاست که نیازى به توثیق ندارد. در عین حال برخى ثقه‏اش خوانده‏اند. (١٧٥) بنابه گفته ابوحاتم رازى، پس از او کسى نتوانسته است در دانش و فهم وصیانت و راستگویى جاى وى را بگیرد. گویند: ابوزرعه بخشى از احادیثى را که در سینه داشته، دریک مسند گردآورده‏است؛ ولى اکنون نشانى از آن در دست نیست. (١٧٦)

٣٨- المسند اثر ابوبکر احمدبن منصور رَمادى بغدادى‏ (١٧٧) (د . ٢٦٥ ق / ٨٧٧ م).

حدیث‏شناسان غالباً وى را با واژه‏ هایى چون حافظ، ثقه وحجّة ستوده‏اند. امّا ابوداوود به خاطر همنشینى با رافضیها [ شیعیان ] یا به خاطر خاموشى گزیدن در ماجراى محنه، بر او خرده گرفته‏ (١٧٨) و از طریق او حدیث نقل نکرده‏است. از مسند او جز نام، آگاهیى در دست نیست.

٣٩- المسند اثر ابویاسر عمّار بن رجاء تغلبى استرآبادى‏ (١٧٩) (د . ٢٦٧ ق / ٨٧٩ م).

وى محدّثى زاهد و عبادت‏پیشه بوده و در جرجان مى‏زیسته است. (١٨٠) از مسند او نشانى در دست نیست.

٤٠- المسند اثر ابوجعفر محمدبن مهدى مدینى‏ (١٨١) (د . ٢٧٢ ق / ٨٨٥ م).

گویا از این مسند جز نام، نشانى در دست نباشد.

٤١- المسند اثر ابوجعفر احمدبن مهدى اصفهانى (د . ٢٧٢ ق / ٨٨٥ م)

.

وى محدّثى زاهد، نیکوکار و عبادت پیشه بوده‏است. (١٨٢) از مسند او گویا نسخه‏اى شناخته نشده‏است.

٤٢- المسند تألیف ابوامیّه محمدبن ابراهیم خُزاعى طَرْسوسى (د . ٢٧٣ ق / ٨٨٦ م).

وى اصل و نسبش از بغداد بود؛ امّا بعدها در طَرْسُوس رحل اقامت افکند. از ابوداوود طیالسى و دیگران روایت مى‏کند. بسیارى از جمله ابوداوود و ذهبى او را قابل اعتماد دانسته‏اند. ابوبکر خلال (یکى از پایه‏گذاران مذهب حنبلى) نیز او را «در حدیث پیشوا و بلند مرتبت» توصیف کرده‏است. امّا ابنِ حبّان روایات او را کاملاً شایسته اعتماد نمى‏داند؛ زیرا در سفرش به مصر بى‏تکیه بر نوشته روایت کرده و ازاین رو لغزشهایى از او سرزده‏است. (١٨٣) حاکم نیشابورى هم او را «کثیرالوهم» (پرخطا) خوانده‏است. ذهبى در عین حال که او را با واژه‏ هایى چون محدّث، رحّال، ثقه مى‏ستاید، به نقل از برخى از حدیث‏شناسان نمونه‏اى از لغزشهاى او را یاد مى‏کند. (١٨٤)

به این محدّث تألیف مسندى را نسبت مى‏دهند. درباره چند و چون این مسند آگاهى زیادى در دسترس ما نیست. همین مقدار مى‏دانیم که بخش کوچکى از این مسند زیر نام مسند عبداللَّه بن عمر به کوشش «احمد راتب عرموش» تصحیح و همراه با فهرستهاى علمى منتشر شده‏است. چاپ این بخش بر پایه دستنوشته‏اى صورت پذیرفته که زیر شماره (٣٨٧ حدیث) در کتابخانه ظاهریه دمشق نگهدارى مى‏شود. مصحّح احتمال مى‏دهد، این نسخه یگانه دستنوشته از این مجموعه باشد. (١٨٥)

این مجموعه کوچک که با حدیثى درباره نماز آغاز و با حدیثى درباره حج پایان مى‏پذیرد، (١٨٦) در بردارنده ٩٧ حدیث است. جملگى این احادیث از طریق عبدالله بن عمر روایت شده‏است. این مقدار بخش اندکى از مرویات این صحابى را در برمى‏گیرد. زیرا به عقیده سنیّان، صحابى یاد شده پس از ابوهریره راوى‏ترین اصحاب پیغمبر (ص) و شمار مرویات او ٢٦٣٠ حدیث است. (١٨٧) شاید به‏همین دلیل باشد که نام این مجموعه در آغاز دستنوشته چنین است: «الجزءُ فیه من مُسْندِ عبدِاللَّه بن عمر تخریج ابى امیّه محمّدبن ابراهیم الطَرسوسى» (١٨٨) (بخشى که در آن پاره‏اى از مسند عبداللَّه بن عمر توسّط ابوامیّه محمّد بن ابراهیم طرسوسى فراهم آمده است). بنابراین، عنوانى که مصحّح بر روى جلد برگزیده، دقیق به نظر نمى‏رسد.

بخش کوچک دیگرى از مسند ابوامیّه در کتابخانه ظاهریّه در ضمن مجموعه شماره ١٠١ موجود است. این نسخه که در قرن ششم کتابت شده، بخشى از مسند ابوهریره را در بردارد. (١٨٩)

٤٣- مسند عابس ٍالغِفارى و جماعةٍ مِنَ الصَّحابه از ابوعمرو احمدبن حازم بن‏ابى غَرْزَه غِفارى کوفى (د . ٢٧٥ ق/ ٨٨٨ م).

ابن حِبّان او را در شمار راویان ثقه یاد کرده است. ذهبى گوید: بخشى از مسند او را از طریق روایت در اختیار داریم. (١٩٠) از این مسند که مجموعه‏اى کوچک است، نسخه‏اى نیکو به خط و گواهى سماعِ عبدالغنى مَقْدِسى در کتابخانه ظاهریه موجود است. (١٩١)

٤٤- المسند الکبیر اثر ابوعبدالرحمن بَقِىّ بن مَخْلَد قرطبى (د . ٢٧٦ ق / ٨٨٩ م).

وى براى طلب دانش دوبار به مصر، شام، حجاز و بغداد سفر کرد. سفر نخست چهارده سال و سفر دوّم بیست سال به درازا کشید. وى کتابهاى بسیارى نوشته و از کتابهاى مشهور دیگرى نسخه برداشته و آنها را به وطنش اندلس برده‏است. او در نشر حدیث در اندلس نقش بسزایى داشته تا آن جا که خود گوید: «براى مسلمانان در اندلس نهالى کاشته‏ام که جز با خروج دجّال کنده نخواهد شد». ذهبى با واژه‏ هایى چون پیشوا، ثقه، حجّت، درستکار، عابد و شب‏زنده‏دار او را ستوده‏است. (١٩٢) بنابه گفته ابن‏حزم، بقّى در مسند خود مرویات هزار و سیصد واندى صحابى را آورده‏است. ابوالبقاء احمدى در کتاب البارع‏الفصیح (برگ‏٩ ب - ١٣ ب) شمار مرویات صحابه را از مسند بقى چنین یاد مى‏کند:

یک - هفت تن از صحابه هر یک بیش از هزار حدیث از پیامبر (ص) روایت کرده‏اند.

دو - یازده تن از آنان هر یک بیش از دویست حدیث نقل کرده‏اند.

سه - بیست و یک تن هر یک بیش از صد حدیث روایت کرده‏اند.

چهار - بسیارى از اصحاب که شمارشان به صد تن نزدیک است، هر یک ده‏ ها حدیث گزارش کرده‏اند.

پنج - آنان که ده حدیث یا کمتر روایت کرده‏اند، شمارشان از صد فزونتر است.

شش - و بالاخره حدود سیصدتن صحابى هستند که هریک تنها یک حدیث نقل کرده‏اند. (١٩٣)

وى در آن کتاب حدیث هر صحابى را بر پایه ابواب فقه مرتّب ساخته است. بنابراین، آن کتاب هم مسنَد و هم مصنّف است و دیگران را چنین کتابى نیست. (١٩٤) از مسند بقى گویا تاکنون نسخه‏اى شناخته نشده باشد. امّا ابن حجر در کتاب الاصابة فى تمییز الصحابه مطالب بسیارى را از آن برگرفته است. (١٩٥) گویند: ابو محمّد عبداللَّه بن محمّد معروف به «ابن اَخى رُفَیع» (د. ٣١٨ ق) از مردم قرطبه، مسند بقى را مختصر کرده است. (١٩٦)

٤٥- المسند اثر محمّدبن حسین کوفى (د . ٢٧٧ ق/ ٨٩٠ م).

به گفته ذهبى وى در زمان خودش محدّث کوفه بوده‏است. (١٩٧) از سرنوشت مسند او آگاهیى در دست نیست.

٤٦- المسند از ابوسعید عثمان بن سعید دارمى سجستانى‏ (١٩٨) (د . ٢٨٠ ق / ٨٩٤ م).

وى محدّث هرات بوده و ردیّه‏اى بر جهمیان نوشته و در برابر ابن کَرّام به مبارزه برخاسته واو را از هرات رانده‏است. به گفته ذهبى مسند او کتابى بزرگ بوده؛ (١٩٩) امّا اکنون از سرنوشت آن اطّلاعى نداریم.

٤٧- المسند از ابواسحاق اسماعیل بن اسحاق جَهْضَمى بصرى (د . ٢٨٢ق/ ٨٩٦م).

وى بزرگ مالکیان عراق و از خاندانى بود که به فضل و دانش شهره بودند. اسماعیل در بغداد سمت قضاوت داشت. او بجز مسند تألیفاتى بسیار داشته است. (٢٠٠) اسماعیل پاشا بغدادى در ضمن آثار او از مسند حدیث ابى هریره و مسند حدیث ثابت بنانى هم نام مى‏برد. (٢٠١) امّا نمى‏دانیم اینها آثارى مستقل بوده‏اند یا پاره‏ هایى از همان مسند او هستند. از مسند اسماعیل قاضى گویا نسخه‏اى شناخته نشده باشد.

٤٨- المسند اثر ابو محمّد حارث بن محمّد بن ابى اسامه داهِر تمیمى بغدادى‏ (٢٠٢) (د . ٢٨٢ ق / ٨٩٥ م).

وى تاریخ‏دان و حدیث‏شناس بوده و از محمّدبن عمر واقدى و یزید بن هارون حدیث شنیده و طبرى و دیگران از او روایت کرده‏اند. اغلب رجال‏شناسان اهل سنّت او را ثقه و راستگو دانسته‏اند. امّا ابن حزم او را ضعیف شمرده است . گویند: چون تنگدست بود، در برابر روایت حدیث پول مى‏گرفت‏ (٢٠٣) و احتمالاً همین امر موجب شده تا برخى او را تضعیف کنند.

درباره مسند او باید دانست، ابن حجر نسخه‏اى کامل از آن مسند را در اختیار داشته و زواید آن را در المطالب العالیه به ودیعت نهاده‏ (٢٠٤) و در پاره‏اى دیگر از آثار خود به آن استناد کرده‏است. (٢٠٥) بوصیرى نیز در اتحاف الخیره زواید آن را آورده‏ (٢٠٦) و سیوطى در تالیف جمع الجوامع از آن سود جسته است. (٢٠٧) امّا امروزه از مسند یاد شده گزیده‏ هایى با عنوان المنتقى در قاهره و العوالى المستخرجة من مسند ا لحارث در کتابخانه ظاهریه وجود دارد. گزیده اخیر از طریق ابوبکر احمد بن یوسف بن خلاّد (د . ٣٥٩ ق) روایت شده‏است. (٢٠٨) دستنوشته‏اى هم با نام مسند المشایخ در ظاهریه وجود دارد که به ابن ابى‏اسامه منسوب است؛ (٢٠٩) امّا نسبت این اثر با مسند وى براى ما روشن نیست.

٤٩- المسند از ابو اسحاق اسماعیل بن احمد بن اُسَید ثقفى (د . ٢٨٢ ق / ٨٩٥ م).

وى محدّث و از مردم اصفهان است و جز مسند یاد شده، تفسیرى هم داشته است. (٢١٠) از سرنوشت مسند او آگاهیى در دست نیست.

٥٠- مسند ابى هریره از ابواسحاق ابراهیم بن حرب عسکرى سمسار (٢١١) (زنده به سال ٢٨٢ ق / ٨٩٥ م).

از این مسند دستنوشته‏ هایى در کتابخانه ظاهریه یافت شده‏است. (٢١٢)

٥١- المسنداثر ابوالحسن‏على بن عبدالعزیزبن مرزبان بغوى (د . ٢٨٧ ق/ ٩٠٠ م).

وى لغت‏شناس و محدّثى است که در مکّه مى‏زیسته‏است. دارقطنى او را ثقه و مأمون دانسته و ابن ابى حاتم راستگویش خوانده‏است. امّا نسایى براو خرده گرفته؛ زیرا که به سبب تنگدستى شدید در برابر نقل حدیث و درسهایش مزد دریافت مى‏کرد. (٢١٣) برخى از مسند او با نام المسند المنتخب یاد کرده‏اند. (٢١٤) از مسند بغوى تاکنون نسخه‏اى شناخته نشده؛ امّا ابن حجر در پاره‏اى از آثارش بدان استناد کرده‏است. (٢١٥)

٥٢- المسند الکبیر از ابوبکر احمدبن عمرو شیبانى معروف به «ابن ابى‏عاصم» (د . ٢٨٧ ق / ٩٠٠ م).

ابن ابى عاصم محدّث و فقیهى از مردم بصره و در فقه ظاهرى مذهب بود. او مدّت سیزده سال در اصفهان سمت قضاوت داشت. ابن‏ابى حاتم او را راستگو مى‏داند. گویند: او آثار و نوشته‏ هاى بسیارى داشته که در شورش زنگیان در بصره از میان رفته و او توانسته از میان آن آثار، پنجاه هزار حدیث را از حافظه بازنویسى کند. (٢١٦) از آثار او برخى چاپ شده‏است. درباره مسند او همین مقدار مى‏دانیم که گویند پنجاه هزار حدیث را در برداشته، (٢١٧) امّا از سرنوشت آن آگاهیى در اختیار نداریم. گفتنى است که در کتابخانه ظاهریه اثرى زیر عنوان الاوایل من‏المسند از این محدّث وجود دارد. (٢١٨) ولى نسبت این دستنوشته با مسند او بر ماپوشیده است. احتمال مى‏رود این اثر گزیده یا بخش بسیار کوچکى از مسند او باشد.

٥٣- المسند از ابوالعباس احمدبن محمدبن عیسى بغدادى بِرْتى‏ (٢١٩) (د.٢٨٨ ق / ٩٠١ م).

وى محدّثى حنفى مذهب بوده که در بغداد عهده‏دار قضاوت بوده‏است. او را ثقه، حجّت، درستکار و عبادت‏پیشه دانسته‏اند. ذهبى گوید: «مسند ابو هریرة از بِرْتى را با سند عالى شنیده‏ام». (٢٢٠) بخشى از مسند او زیر عنوان مسند عبدالرحمن بن عوف در ظاهریه یافت شده‏است. (٢٢١)

٥٤- المسند از ابوعلى حسین بن محمّد عبدى قَبّانى (قپّانى) نیشابورى (د . ٢٨٩ ق / ٩٠٢ م).

ابوعلى یکى از ارکان حدیث در نیشابور بوده‏است. وى براى تحصیل حدیث مسافرتهایى گسترده داشته و ره آورد آن سفرها را در کتابهایى به ودیعت نهاده‏است. گویند: بخارى در صحیحش از طریق او روایت کرده‏است! (٢٢٢) وى را محدّثى ثقه مى‏دانند. (٢٢٣) گویا از مسند قبّانى نسخه‏اى شناخته نشده باشد.

٥٥- المسند اثرابواسحاق ابراهیم بن اسماعیل طوسى عنبرى (در گذشته پیش از ٢٩٠ ق / ٩٠٣ م).

بنابه گفته حاکم، وى در روزگار خود محدّث توس و شاگرد ویژه محمد بن اسلم طوسى بوده‏است. او در خراسان، مکه، مدینه، مصر، شام و جزیره از محدّثان بسیارى حدیث شنیده است. کسى به نام ابونصر گفته: مسند او را به خط خود از زبان وى در دویست و چند ده جزء نوشتم. (٢٢٤) از سرنوشت مسند او اطلاّعى در دست نیست.

٥٦- مسند الانصار از ابوعبدالرّحمن عبدالله بن احمدبن محمدبن حنبل شیبانى (د . ٢٩٠ ق / ٩٠٣ م).

آوازه عبداللَّه بیشتر از آن روست که مسند پدرش را تکمیل و روایت کرده‏است. بنابراین، چون در ضمن راویان مسند احمد درباره دانش و منش او سخن به میان خواهد آمد، در این جا درباره او سخنى نمى‏گوئیم. از مسندالانصار در کتابخانه ظاهریه دستنوشته‏اى وجود دارد. (٢٢٥) گمان مى‏رود مسندالانصار چیزى جز همان افزوده‏ هاى عبداللَّه بر مسند پدرش نباشد.

٥٧- المسند الکبیر اثر ابوعبدالرحمن تمیم بن محمّدطوسى (در گذشته پس از ٢٩٠ ق / ٩٠٣ م).

وى از ابن حنبل و اسحاق بن راهویه و دیگران حدیث شنیده است. حاکم او را محدثى ثقه مى‏داند. (٢٢٦) از مسند او جز نامْ، نشانى در دست نیست.

٥٨- المسند اثر ابویحیى عبدالرّحمن بن محمّد رازى (د . ٢٩١ ق / ٩٠٤ م).

ابویحیى ساکن اصفهان و امام مسجد جامع آن شهر بود. او را محدّثى ثقه مى‏دانند. وى جز مسند یاد شده تفسیرى هم داشته است. (٢٢٧) از سرنوشت مسند او آگاهیى نداریم.

٥٩- المسند منسوب به ابومسلم ابراهیم بن عبداللَّه کَجِّى بصرى‏ (٢٢٨) (د.٢٩٢ق/٩٠٤ م).

ابومسلم یک کتاب سنن هم داشته و کتاب سنن او در انجمنهاى علمى از مسندش معروفتر است. دارقطنى او را ثقه دانسته و بحترى در قصیده‏اى او را ستوده است. (٢٢٩) وى در فقه به مذهب ابو جعفر طبرى (جریریه) گرایش داشته است. (٢٣٠) از مسند کجِّى گویا تاکنون نسخه‏اى به دست نیامده‏باشد.

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ عبدالحسین زرّین‏کوب، نقد ادبى، ٩٤/١.

٢ الذهبى، سیراعلام النبلاء، ٣٧٩/٨.

٣ براى آگاهى از فهرست استادان او نک: الخطیب البغدادى، ١٥٢/١٠؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٣٨٣-٣٨٢/٥.

٤ الذهبى، پیشین، ٤٠٣-٤٠٠/٦.

٥ ابن خلکان، ٣٢/٣.

٦ همو، تذکرة الحفاظ، ٢٧٦/١.

٧ ونسینک (A.J.Wensinck) ، المعجم المفهرس، ١٦٦/٨.

٨ براى نمونه نک: ابن سعد، ٣٧٢/٧؛ ابن ابى‏حاتم، ١٨١-١٨٠/٢/٢؛ ابن حجر، پیشین، ٣٨٦-٣٨٥/٥.

٩ نک: الخویى، معجم رجال الحدیث، ٢٩٢-٢٩٠/١٠.

١٠ ابن حجر، پیشین، ٣٨٤-٣٨٣/٥.

١١ ابن ابى‏حاتم، ١٨١/٢/٢؛ ابن حجر، پیشین، ٣٨٥/٥.

١٢ ابن سعد، همان جا؛ الخطیب البغدادى، ١٥٦/١٠.

١٣ کاتب چلبى، ٥٧/١؛ الزرکلى، ١١٥/٤. درباره پاره‏اى از آثار او نک: سزگین، ١٧٥/١/١.

١٤ الالبانى، صص ١٠٤-١٠٣؛ سزگین، همان جا.

١٥ ابن ابى‏حاتم، ٢٩٠/٢/٣؛ الذهبى، میزان الاعتدال، ٥٨٤/٣.

١٦ «المسند (٢)»، نورعلم، ش ٥ (شهریور ١٣٦٣)، ص ١٣٥.

١٧ ابن سعد، ٢٩٨/٧؛ البخارى، التاریخ الکبیر، ١٠/٢/٢؛ ابن ابى‏حاتم، ١١٣-١١١/١/٢؛ الخطیب البغدادى، ٢٩-٢٤/٩؛ الذهبى، میزان الاعتدال، ٢/ ٢٠٣.

١٨ - ٢ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٢٠٤/٢.

١٩ - ٢ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٢٠٤/٢.

٢٠ سزگین، ١٨٢/١/١.

٢١ ابوداود الطیالسى، مسند، ص ٣٦١ و نیز : السّاعاتى، منحةالمعبود، ٧/١.

٢٢ الطیالسى، پیشین، ص ٣٩٢؛ السّاعاتى، پیشین، ٦/١.

٢٣ الطیالسى، پیشین، ص ٢، ٤٢، ٨٣، ٨٤ و بسیارى جاهاى دیگر. نیز نک: الساعاتى، پیشین، ١٤-٨/١.

٢٤ السّاعاتى، پیشین، ١٨-١٥/١.

٢٥ ابن حجر، المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیة ٥-٣/١؛ کاتب چلبى، ٦/١.

٢٦ السیوطى، جامع‏الاحادیث، ١٤-١٣/١.

٢٧ «المسند (٢)»، همان مجلّه، ص ١٣٥. قس: رضا استادى، «مسند الرّضا»، در چهل‏مقاله، ص ١٥٩.

٢٨ الذهبى، میزان الاعتدال، ٢٠٧/١؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٦٣/١؛ السیوطى، حسن‏المحاضره، ٣٤٦/١.

٢٩ الذهبى، همان جا. نیز نک: ابن خلدون، مقدمه، ص ٣١٦ و ترجمه فارسى آن، ٦١٨/١.

٣٠ السیوطى، تدریب الراوى، ١٥٤/٢؛ القاسمى، الفضل المبین، ص ١١٦.

٣١ الزرکلى، ١٤٧/٧؛ محمدجوادالحسینى الجلالى، مقاله پیشین، همان جا.

٣٢ براى فهرست استادان و راویان او نک: ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٥٣٥/٩.

٣٣ نک: ابن ابى حاتم، ١١٩/١/٤؛ الذهبى ، تذکرة الحفاظ، ٣٧٦/١؛ همو، میزان الاعتدال، ٧١/٤.

٣٤ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٢٢١/٢.

٣٥ الزر کلى، همان جا.

٣٦ الجرح والتعدیل، ٤/ ١/ ١١٩.

٣٧ ابن سعد، ٥١٩/٧؛ البخارى، التاریخ الکبیر، ١٠٠/٢/٤؛ ابن ابى‏حاتم، ٤٦٣/١/٤؛ الخطیب البغدادى، ٣٠٦/١٣؛ الذهبى، میزان الاعتدال، ٢٧٠-٢٦٧/٤.

٣٨ الخطیب البغدادى، همان جا؛ السیوطى، حسن‏المحاضره، ٣٤٧/١؛ همو، تدریب الراوى، ١٥٤/٢.

٣٩ سزگین، ١٩٧/١/١.

٤٠ کاتب چلبى، ١٦٨٤/٢؛ اسماعیل پاشا البغدادى، هدیةالعارفین، ٤٢٨/٢.

٤١ ابن ابى یعلى، طبقات الحنابله، ٣٤٥-٣٤١/١.

٤٢ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٤٢١/٢؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٢٤٢/٢.

٤٣ السیوطى، تدریب الراوى، ١٥٤/٢؛ القاسمى، الفضل‏المبین، ص ١١٦-١١٥.

٤٤ ابن حجر، المطالب العالیه ، ٥-٣/١.

٤٥ کاتب چلبى، ٦/١.

٤٦ اسماعیل پاشا البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨٢/٢.

٤٧ تذکرة الحفاظ، ٤٢١/٢.

٤٨ السمعانى، الانساب، پشت برگ ٥٣٠ ؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٩/٦؛ صفى پورى، منتهى‏الارب، ذیل ماده سند.

٤٩ ابن حجر، پیشین، ١٠/٦.

٥٠ الذهبى، تذکرةالحفاظ، ٤٩٢/٢؛ ابن حجر، تهذیب‏التهذیب، همان جا؛ همو، تقریب‏التهذیب، ٤٤٧/١.

٥١ الذهبى، تذکرةالحفاظ، ٣٩٩/١.

٥٢ ابن سعد، ٣٣٩-٣٣٨/٧؛ البخارى، ٢٦٦/٢/٣؛ ابن ابى‏حاتم، ١٧٨/١/٣؛ الذهبى، میزان الاعتدال، ١١٦/٣.

٥٣ سزگین، ١٩٨/١/١.

٥٤ الذهبى، میزان‏الاعتدال، همان جا.

٥٥ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٣٣/٢.

٥٦ سزگین، همان جا.

٥٧ ابن‏حجر، پیشین، ٢٢٥/١. مخرّمى منسوب است به مخرّم که نام محلّه‏اى در بغداد بوده‏است. نک: همان‏جا.

٥٨ الذهبى، میزان‏الاعتدال، ٦٦٠/١؛ ابن حجر، همان جا.

٥٩ الذهبى، تذکرة الحفاظ ، ٤٣٠-٤٢٩/٢.

٦٠ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٣٥٨/٢.

٦١ الذهبى، میزان الاعتدال، ٤١٠/٤.

٦٢ پیشین.

٦٣ براى آگاهى از آن آثار نک: سزگین، ٢٠٣-٢٠٢/١/١.

٦٤ پیشین. براى آگاهى بیشتر درباره ابن معین نک: الخطیب البغدادى، ١٨٧-١٧٧/١٤.

٦٥ ابن الندیم، ص ٢٨٦ و ترجمه فارسى آن، ص ٤١٨.

٦٦ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ص ٤٣٧.

٦٧ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٢٦٤/١.

٦٨ ابن ابى‏حاتم، ٥٩١/٢/١؛ الذهبى، همان جا؛ ابن حجر، همان جا.

٦٩ سزگین، ٢٠٣/١/١.

٧٠ ابن الندیم، ص ٢٨٦ و ترجمه فارسى آن، ص ٤٢٠.

٧١ الخطیب البغدادى، ٤٥٨/١١.

٧٢ البخارى، ٢٨٤/٢/٣.

٧٣ الذهبى، میزان‏الاعتدال، ١٣٩/٣؛ همو، تذکرةالحفاظ، ٤٢٨/٢؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٤٠/٢.

٧٤ الذهبى، میزان‏الاعتدال، ١٤٠/٣؛ همو، تذکرة الحفاظ، همان جا؛ ابن حجر، همان جا.

٧٥ ابن ابى‏حاتم، ١٩٤/١/٣؛ الخطیب البغدادى، ٤٧٢-٤٦٦/١١؛ الذهبى، میزان‏الاعتدال، ١٤١-١٣٨/٣.

٧٦ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٣٥٧/٧.

٧٧ سزگین، ٢٠٤/١/١ و نیز : الذهبى، میزان الاعتدال، ١٤٠/٣؛ ونسینک، المعجم‏المفهرس، ٢٠٠/٨.

٧٨ ابن الندیم، همان جا؛ سزگین، همان جا.

٧٩ مرکّب از دو کلمه «راه» فارسى و «ویه» پسوند تصغیر و تحبیب، لقبى است که مروزیها به مناسبت تولّد پدرش ابراهیم در راه مکه به او دادند. (ابن خلکان، ٢٠٠/١).

٨٠ الخطیب البغدادى، ٣٤٦-٣٤٥/٦.

٨١ ابن ابى‏حاتم، ٢١٠-٢٠٩/١/١؛ الخطیب البغدادى، همان جا؛ الذهبى، میزان‏الاعتدال، ١٨٣/١؛ ابن‏حجر، تقریب التهذیب، ٥٤/١.

٨٢ ابن حجر، هدى السارى، ص ٥.

٨٣ مدیرشانه‏چى، علم‏الحدیث، ص ٦٣.

٨٤ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٢١٧/١.

٨٥ رجال، ص ٣٦٧ و نیز: الخویى، ٣٦/٣.

٨٦ عیون اخبار الرضا، ١٣٤/٢.

٨٧ الخویى، ٤٦/٣.

٨٨ الفهرست، ص ٢٨٦ و نیز نک: ابوموسى المدینى، خصایص المسند، ص ٢١؛ کاتب چلبى، ١٦٧٨/٢.

٨٩ البلقینى، محاسن الاصطلاح، ص ١١٢.

٩٠ الکتانى، الرسالة المستطرفه، ص ٤٩.

٩١ سزگین، ٢٠٩/١/١.

٩٢- G.H.A. Juynboll, MUSNAD, Encyclopaedia of Islam, vol. VII, p. ٧٠٦

٩٣ المطالب العالیه، ٤/١.

٩٤ السیوطى، جامع‏الاحادیث،٨-٦/١، ١٤-١٣.

٩٥ ابن الندیم، ص ٢٨٥ و ترجمه فارسى آن، ص ٤١٧؛ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٤٤٤/٢.

٩٦ الذهبى، میزان الاعتدال، ٣٨-٣٥/٣.

٩٧ کاتب چلبى، ١٦٨٢/٢؛ اسماعیل پاشا البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨١/٢؛ همو، هدیة العارفین، ٢٦٧/١.

٩٨ الذهبى، تذکرة الحفاظ ، ٥٢٢/٢؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ١٦٨/١.

٩٩ الذهبى، پیشین، ٥٣٢/٢.

١٠٠ رجال، ص ٣٩٠. درباره اصطلاح رجالى «اسند عنه» نک : محمّد رضا الحسینى، «المصطلح الرجالى: اسند عنه»، تراثنا، العدد الثالث (شتاء، ١٤٠٦ ق).

١٠١ الخویى، ٨٣-٨٢/١٥.

١٠٢ نک : محمّد رضاالحسینى‏الجلالى، پیشین، بویژه صص ١٢٨-١١٧.

١٠٣ کشف الظنون، ١٦٨٥/٢.

١٠٤ البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨٢/٢.

١٠٥ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٥٠١/٢؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٢١٨/٢؛ کاتب چلبى، ١٦٧٨/٢.

١٠٦ الذهبى، همان جا؛ ابن حجر، همان جا.

١٠٧ المطالب العالیه، ٤-٣/١.

١٠٨ کاتب چلبى، ٦/١.

١٠٩ السیوطى ، جامع الاحادیث، ٨-٦/١، ١٤-١٣.

١١٠ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٤٨١/٢؛ کاتب چلبى، ١٦٨٥/٢؛ الزرکلى، ٢٦٠/١.

١١١ الذهبى، همانجا؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٢٧/١.

١١٢ الذهبى، همان جا.

١١٣ المطالب العالیه، ٤-٣/١.

١١٤ کاتب چلبى، ٦/١.

١١٥ السیوطى، جامع الاحادیث، ٨-٦/١، ١٤-١٣.

١١٦ الالبانى، ص ١٢٢.

١١٧ ابن ابى‏حاتم، ٣٩/١/١؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٩/١.

١١٨ الالبانى، ص ٢٧٨؛ سزگین، ٢١٤/١/١.

١١٩ کاتب چلبى، ١٦٨٤/٢؛ البغدادى، ایضاح المکنون، ٤١/٢؛ الزرکلى، ٤٠/١.

١٢٠ الذهبى، میزان الاعتدال، ٣٥/١؛ همو، تذکرة الحفاظ، ٥١٦/٢؛ ابن حجر، تقریب ا لتهذیب، ٣٥/١.

١٢١ الذهبى، میزان الاعتدال، همان جا. قس: همو، تذکرة الحفّاظ، همان جا؛ کاتب چلبى، همان جا.

١٢٢ الذهبى، تذکرةالحفاظ، ٥٣٤/٢؛البغدادى، هدیةالعارفین، ٤٣٧/١؛ سزگین، ٢١٦/١/١ و نیز نک: کاتب چلبى، ١٦٧٩/٢، ١٦٨٥.

١٢٣ منسوب به جایى در ماوراء النهر به‏نام کَشّ که چون عربى شود آن را به سین نویسند. نک: یاقوت الحموى، معجم‏البلدان، ٤٦٢/٤.

١٢٤ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٤٥٦/٦؛ همو، تقریب التهذیب، ٥٢٩/١؛ الذهبى، همان جا.

١٢٥ سزگین، همانجا و نیز: الالبانى، ص ٣٤٥؛ حایرى، فهرست نسخه‏ هاى عکسى کتابخانه آیةاللَّه مرعشى، ١٥-١٤/٢، ٣٦٣؛ الزرکلى، ٢٦٩/٣.

١٢٦ القاسمى، الفضل المبین، ص ٣١٥. نیز نک: حایرى، پیشین، ٣٦٣/٢.

١٢٧ تذکرة الحفاظ، ٥٣٤/٢.

١٢٨ سزگین، همان جا.

١٢٩ کشف الظنون، ٥٢٢/١.

١٣٠ سزگین، همان جا.

١٣١ الالبانى، ص ٣٤٥.

١٣٢ ابن حجر، المطالب العالیه، ٤-٣/١؛ کاتب چلبى، ٦/١.

١٣٣ السیوطى، جامع الاحادیث، ٨-٦/١، ١٤-١٣.

١٣٤ بشّار عوّاد معروف، المسند الجامع، ٧/١. درباره المسند الجامع در دنباله این نبشتار سخن خواهیم گفت.

١٣٥ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٢١٤/١.

١٣٦ همو، المطالب العالیه، ٤/١.

١٣٧ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٥٠٦/٢ ؛ البغدادى، هدیة العارفین، ٥٣٧/٢؛ الزرکلى، ١٩٤/٨.

١٣٨ الذهبى، همان جا؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٣٧٤/٢.

١٣٩ الخطیب البغدادى، ٣٦٦/٦؛ یاقوت، معجم‏الادبا، ٨٢/١؛ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٥١٨/٢. نیز نک: البغدادى، هدیةالعارفین، ١٩٨/١؛ الزرکلى، ٢٩٤/١.

١٤٠ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٥٢٩/٢؛ البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨٢/٢؛ همو، هدیة العارفین، ٦٧٣/١؛ الزرکلى، ٢٧١/٤.

١٤١ الذهبى، همان جا؛ همو، میزان‏الاعتدال، ١٢١/٣.

١٤٢ السیوطى، تدریب الراوى، صص ٣٦٢-٣٦١؛ کاتب چلبى، ١٦٨٤/٢.

١٤٣ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٥٧٨/٢؛ السیوطى، تدریب الراوى، ١١٠/١؛ همو، حسن المحاضره، ٣٤٨/١؛ البغدادى، هدیة العارفین، ١٦/٢.

١٤٤ الزرکلى، ٢٢٣/٦.

١٤٥ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٥٧٩/٢.

١٤٦ البغدادى، هدیة العارفین، ٤٩/١؛ الزرکلى، ١٩٤/١؛ سزگین، ٢٦١/١/١.

١٤٧ ابونعیم، ذکراخبار اصبهان، ٨٢/١؛ الذهبى، میزان الاعتدال، ١٢٧/١؛ همو، تذکرةالحفاظ، ٥٤٥/٢؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٢٣/١.

١٤٨ الذهبى، تذکرة الحفاظ، همان جا.

١٤٩ پیشین، ٥٢١/٢.

١٥٠ ابن ابى‏حاتم، ٥٣/١/١؛ السبکى، طبقات الشافعیّه، ٦-٥/٢؛ الذهبى، همان جا؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ١٦/١.

١٥١ السبکى، همان جا؛ الذهبى، همان جا.

١٥٢ السبکى، همان جا.

١٥٣ الذهبى، تذکرة الحفاظ ، ٥٢٥/٢.

١٥٤ الذهبى، ترجمة الامام احمدبن حنبل من کتاب تاریخ الاسلام، ص ٦٥؛ محمّد ابوزهره، ابن حنبل: حیاتُه وعصرُه، آراءُه و فقهه، ص ٨٠.

١٥٥ ابن ابى‏حاتم، ٣٦/٢/١؛ الذهبى، همان جا؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ١٧٠/١.

١٥٦ الذهبى، همان جا.

١٥٧ سزگین، ١٩٤-١٩٣/٣/١.

١٥٨ پیشین، ٢٦٤/١/١.

١٥٩ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٥٩٠/٢.

١٦٠ همو، همان جا؛ قس: السیوطى، تدریب الراوى، ٣٦٣-٣٦٢/٢. نیزنک: النووى، المنهاج، ١/ ١٥.

١٦١ الخطیب البغدادى، ٢٨١/١٤؛ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٥٧٧/٢.

١٦٢ الذهبى، ترجمة الامام احمدبن حنبل من تاریخ الاسلام، ص ٧٧.

١٦٣ تذکرة الحفّاظ، ٥٧٧/٢.

١٦٤ ابن الصّلاح، مقدمه، ص ٣٧٥؛ السیوطى، تدریب الراوى، ١٥٥/٢. یاد آورى مى‏شود که درباره کتابهاى علل و حدیث معلّل در بخش نخستین از این نوشتار اندکى سخن گفته شد. براى آگاهى بیشتر نک: السیوطى، پیشین، ٢٥٢-٢٥١/١؛ نورالدین عتر، منهج النقد، صص ٤٥٤-٤٤٧.

١٦٥ الخطیب البغدادى، همان جا؛ الذهبى، همان جا.

١٦٦ کاتب چلبى، ١٦٧٨/٢.

١٦٧ الخطیب البغدادى، همان جا؛ الذهبى، همان جا؛ کاتب چلبى، ١٦٧٩/٢؛ قس: البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨٢/٢.

١٦٨ الخطیب البغدادى، همان جا، الذهبى، همان جا.

١٦٩ سزگین، ٢٧٩/١/١. ونیز نک:

G.H.A.JUYNBOLL, MUSNAD, Encyclopaedia of Islam, vol. VII, p.٧٠٦.

١٧٠ الطوسى، الفهرست، ص ٣٦٥؛ علم الهدى فیض، نضدالایضاح، ص ٣٦٥؛ آغابزرگ الطهرانى، ٢٦/٢١.

١٧١ آغابزرگ الطهرانى، ٢٧/٢١. گفتنى است که مرحوم تهرانى در این جا مسند عمّار را به خطا به کسى به نام یعقوب‏بن شعیب نسبت مى‏دهند.

١٧٢ النجاشى، رجال، ص ٤٥١.

١٧٣ الخطیب البغدادى، ٣٢٦/١٠؛ ابن ابى یعلى، طبقات الحنابله، ١٩٩/١.

١٧٤ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٣١/٧.

١٧٥ الخطیب البغدادى، ٣٣٤/١٠؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٥٣٦/١.

١٧٦ الکتّانى، الرسالة المستطرفه، ص ٤٨.

١٧٧ الذهبى، تذکرة ا لحفاظ، ٥٦٤/٢.

١٧٨ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٢٦/١.

١٧٩ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٥٦١/٢؛ البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨١/٢.

١٨٠ الذهبى، همان جا.

١٨١ کاتب چلبى، ١٦٨٤/٢؛البغدادى، هدیةالعارفین، ١٨/٢.

١٨٢ الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٥٩٧/٢. نیز نک: البغدادى، هدیةالعارفین، ٥٠/١.

١٨٣ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ١٦-١٥/٩.

١٨٤ الذهبى، میزان الاعتدال، ٤٤٧/٣. درباره او نک: ابن ابى‏حاتم، ١٨٧/٢/٣؛ الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٥٨١/٢.

١٨٥ درباره اوصاف این نسخه و گواهیهاى سماع محدّثان نک: الطرسوسى، مسند عبدالله بن عمر، تحقیق احمد راتب عرموش، صص ١٦-١١.

١٨٦ نک: پیشین، ص ١٩ ، ٤٩.

١٨٧ الزرکلى، ١٠٨/٤؛ مدیرشانه‏چى، علم الحدیث، ص ٢٠.

١٨٨ نک: الطرسوسى، پیشین، ص ١٣ (تصویر صفحه آغاز دستنوشته مورد نظر).

١٨٩ الالبانى، ص ١٣٢؛ سزگین، ٢٨٩/١/١.

١٩٠ الذهبى، تذکرة ا لحفاظ، ٥٩٤/٢.

١٩١ الالبانى، ص ٢١ ، ١٨٥؛ سزگین، ٢٩٠/١/١.

١٩٢ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٦٣٠-٦٢٩/٢؛ نیز نک: ابن ابى یعلى، طبقات الحنابله، ١٢٠/١.

١٩٣ عجاج الخطیب، اصول الحدیث، صص ٤٠٤-٤٠٣.

١٩٤ یاقوت الحموى، معجم‏الادبا، ٣٦٨/٢؛ کاتب چلبى، ١٦٧٩/٢؛ قس : صبحى الصالح، علوم الحدیث، ص ٣٠٥.

١٩٥ سزگین، ٢٩٧/١/١.

١٩٦ الزرکلى، ١١٩/٤.

١٩٧ تذکرة الحفاظ ، ٥٦٩/٢.

١٩٨ البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨٢/٢؛ همو، هدیة العارفین، ٦٥١/١.

١٩٩ تذکرة الحفّاظ، ٦٢٢-٦٢١/٢.

٢٠٠ الخطیب البغدادى، ٢٨٤/٦؛ الذهبى، پیشین، ٦٢٥/٢؛ الزرکلى، ٣١٠/١.

٢٠١ هدیة العارفین، ٢٠٨-٢٠٧/١.

٢٠٢ الذهبى، میزان الاعتدال، ٤٤٢/١؛ همو، تذکرة الحفاظ ، ٦٢٠/٢؛ کاتب چلبى، ١٦٧٨/٢، ١٦٨٢، ١٦٨٥.

٢٠٣ الخطیب البغدادى، ٢١٩-٢١٨/٨؛ الذهبى، میزان الاعتدال، همان جا؛ همو، تذکرةالحفّاظ ، همان جا.

٢٠٤ المطالب العالیه، ٤-٣/١.

٢٠٥ القول المسدّد، ص ١٢ . نیز نک: سزگین، ٣١١/١/١.

٢٠٦ کاتب چلبى، ٦/١.

٢٠٧ السیوطى، جامع الاحادیث، ٨-٦/١ و ١٤-١٣.

٢٠٨ سزگین، ٣١١/١/١.

٢٠٩ الالبانى، ص ٢٥١؛ سزگین، همان جا.

٢١٠ ابونعیم، ذکر اخبار اصبهان، ٢١٢/١.

٢١١ کاتب چلبى، ١٦٧٩/٢.

٢١٢ الالبانى، ص ٣٥٨؛ سزگین، ٣١٢/١/١.

٢١٣ ابن ابى‏حاتم، ١٩٦/١/٣؛ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٦٢٣-٦٢٢/٢؛ قس: همو، میزان الاعتدال، ١٤٣/٣.

٢١٤ کاتب چلبى، ١٦٨٥/٢؛ البغدادى، هدیة العارفین، ٦٧٤/١.

٢١٥ سزگین، ٣١٤/١/١.

٢١٦ ابونعیم، ذکر اخبار اصبهان، ١٠٠/١؛ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٦٤١-٦٤٠/٢.

٢١٧ کاتب چلبى، ١٦٧٨/٢.

٢١٨ الالبانى، ص ١٨.

٢١٩ البغدادى، هدیة العارفین، ٥٢/١.

٢٢٠ الذهبى، تذکرة الحفّاظ ، ٥٩٧-٥٩٦/٢.

٢٢١ الالبانى، ص ٢٣١.

٢٢٢ الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٦٨١-٦٨٠/٢.

٢٢٣ ابن حجر، تقریب التهذیب، ١٧٩/١.

٢٢٤ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٦٧٩/٢؛ قس: کاتب چلبى ، ١٦٨٤/٢.

٢٢٥ سزگین، ٢٣٣-٢٣٢/٣/١.

٢٢٦ الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٦٧٥/٢؛ نیز نک: البغدادى، هدیةالعارفین، ٢٤٦/١.

٢٢٧ ابونعیم، ذکر اخبار اصبهان، ١١٢/٢؛ الذهبى، پیشین، ٦٩٠/٢؛ البغدادى، پیشین، ٥١٣/١.

٢٢٨ ابن الندیم، الفهرست، ص ٢٨٨. در آن جا درباره شهرت او به کَجِّى آمده که ابومسلم در بصره خانه‏اى از گچ و آجر ساخت و به هنگام ساختن پیوسته به کارگران مى‏گفت: گچ‏گچ؛ یعنى گچ به کار ببرید و این گفته براو مانده کجّى [ عربى شده گچى ] نامیده شد. امّا در منابع دیگر او را منسوب به جایى به نام «زیر کَجّ» در خوزستان یا کَشْ در ماوراء النهر پنداشته‏اند. نک: یاقوت الحموى، معجم‏البلدان، ٤٣٨/٤، ٤٦٢.

٢٢٩ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٦٢١-٦٢٠/٢.

٢٣٠ ابن الندیم، ص ٢٩٢ و ترجمه فارسى آن، ص ٤٢٧.

بخش سوم

آشنایى اجمالى با مسندهایى که به مؤلّفان خود منسوبند (٢)

٦٠- مسند ابى بکر الصدّیق تالیف ابوبکر احمدبن على‏بن سعید اموى مروزى (د. ٢٩٢ ق / ٩٠٥ م).

وى از موالى بنى امیّه است. از همین رو به او اموى گویند. اصل او از مرو بوده؛ امّا بعدها به بغداد انتقال یافته‏است.

استادان و شیوخ روایتى مروزى در مسند یاد شده، از پنجاه‏تن فزون هستند. نام‏آورترین آنان عبارتند از: احمدبن حنبل، یحیى بن معین‏وعلى‏بن مدینى. شاگردان و راویان او نیز بسیارند. نسایى، طَبَرانى و ابوعوانه اسفراینى از جمله راویان او به شمار مى‏آیند. رجال‏شناسان اهل سنّت او را حافظ و محدّثى قابل اعتماد مى‏دانند. (١)

این مجموعه بر پایه دستنوشته‏اى کهن به صورتى آراسته و زیبا و با حروفى مُعْرَب و مشکول به کوشش «شعیب ارناؤوط» همراه با توضیحاتى در پاورقى منتشر شده. دستنوشته مزبور در کتابخانه ظاهریه نگهدارى مى‏شود. (٢)

این کتاب حاوى ١٤٠ حدیث است که صحابه و تابعان از طریق ابوبکر روایت کرده‏اند. براى مقایسه خوب است بدانیم که مرویات ابوبکر در مسند احمد بر ٨١ حدیث بالغ مى‏گردد. بنابراین، کتاب مزبور نسبت به مرویات ابوبکر از مسند احمد فراگیرتر است. مروزى احادیث هر صحابى یا تابعى را جدا ساخته و زیر عنوان مخصوصى آورده‏است. مثلاً مى‏گوید: روایت عمربن خطاب از ابوبکر، روایت عثمان از ابوبکر. تقریباً مى‏توان گفت: وى ابتدا روایات صحابه از ابوبکر و سپس احادیث تابعان را از وى مى‏آورد. صحابه و تابعانى که احادیث کتاب مورد بحث از طریق آنان از ابوبکر روایت شده، به ترتیب عبارتند از:

الف- صحابه: عمربن خطاب، عثمان، امیرالمومنین على‏بن‏ابى‏طالب (ع)، ابووائل، حذیفة بن الیمان، عبداللَّه بن عمر، عبداللَّه‏بن عباس، عایشه، زیدبن‏ثابت، رِفاعةبن رافع، کعب‏بن مالک، زید بن ارقم، ابوهریره، عمرو بن حُرَیْث، عبداللَّه بن عمرو، براء بن عازب، ابوبَرْزَه و ابوکَبْشَه، انس بن مالک، ابوطُفَیل، ابن اَبْزى، ابورافع، ابوامامة، رافع و مِسْوَربن مَخْرَمَة.

ب - تابعان: قیس بن ابى‏حازم، اوسط بن اسماعیل، یحیى بن جَعْدَة، مُرَّةُ الطَیِّب، محمّد بن ابى‏بکر، عُقْبَه‏بن حارث، ابن ابى عَتیق، ابوبکر بن زُهیر، ابواسماء، اسماء دختر ابوبکر، ابن یربوع، مولاى ابوبکر، عبداللَّه بن ابى هُذَیل، قَبِیصَة بن ذُؤَیْب، ابن‏ابى‏لیلى، ثابت حَجّاج، على بن ابى‏کثیر، سلیم بن عامر، ابورجاء، زیدبن یُثَیْع، یزید بن ابى‏سفیان، حسّان بن مخارق، ابوالعالیه ریاحى، عبداللَّه بن زبیر، وحشى و انس بن‏مالک.

هدف مولّف از فراهم آوردن این کتاب، استقصاء مرویات ابوبکر بوده تا پژوهندگان به آسانترین راه وبا صرف کمترین وقت به مرویات او دست یابند. از همین رو خود را محدود به نقل احادیث صحیح الاِسناد نکرده؛ بلکه صحیح وغیر صحیح را در کتاب خودش آورده‏است. با توجّه به همین نکته، مصحح در زیرنویس‏ها درجه هر حدیث را از حیث صحّت، حُسْن و ضعف بیان مى‏کند. (٣)

مروزى جز مسند یاد شده، آثار دیگرى هم دارد که برخى از آنها هم‏اکنون موجود است. (٤) در میان آثار او از مسند عثمان و مسند عایشه نیز یاد مى‏کنند (٥) که گویا تاکنون یافت نشده‏است.

٦١- المسند الکبیر المعلَّل اثر ابوبکر احمدبن عمرو بصرى بَزّار (٦) (د. ٢٩٢ق/ ٩٠٥ م).

وى اصل ونسبش از بصره است. امّا به بغداد آمده و در خزان عمرش براى پراکندن دانش خود به اصفهان و شام رفته و در رمله فلسطین درگذشته‏است. (٧) رجال‏شناسان اهل سنّت در عین حال که او را ثقه خوانده‏اند، برآنند که چون با تکیه بر حافظه حدیث نقل مى‏کرده، در متن و اِسناد احادیث لغزشهاى بسیارى مرتکب شده‏است. (٨) گویند بزّار دو مسند داشته: یکى‏کبیرِ معلّل که آن را البحر الزاخر یا البحرالزخّار هم خوانند. (٩) او در این مسند در پاره‏اى از موارد درباره تفرّد راویان سخن گفته و تلاش کرده تا احادیث صحیح را از ناصحیح باز شناساند. دیگرى صغیر که از این روشنگریها تهى است. (١٠) از مسند بزّار دستنوشته‏ هایى در کتابخانه‏ هاى استانبول، قاهره، رباط و حیدرآباد یافت شده‏است. (١١) بنابر حکایت «شاه عبدالعزیز» در کتاب بستان المحدّثین، مسند بزّار با احادیث عشره مبشَّره آغاز مى‏شود. (١٢) گفتنى است که ابوالحسن هَیْثَمى در کتاب مجمع الزوائد، زواید مسند بزّار بر صحاح ششگانه و مسند احمد را آورده و ابن حجر عسقلانى این احادیث را از کتاب استادش جدا ساخته و آن را زوائد مسند البزّار على مسند احمد و کتب الستّه نامیده‏است. (١٣) گزیده ابن حجر درحاشیه پاره‏اى از دستنوشته‏ هاى مسند بزّار نقش بسته است. (١٤) گویند: زواید بزّار بر ٣٦٩٨ حدیث بالغ مى‏گردد. (١٥)

٦٢- المسند از محدّث و فقیه شافعى ابوعبداللَّه محمد بن نصرمروزى

(د .٢٩٤ ق/ ٩٠٦ م).

پدر وى از مردم مرو بود؛ امّا خودش در بغداد به دنیا آمد و در نیشابور بزرگ شد. در طلب دانش به عراق، حجاز، شام و مصر سفر کرد. گویند: در سفر حج در مدینه مذهب شافعى را برگزید و در مصربادست پروردگان او آشنا شد. در سالهاى پایانى عمرش به سمرقند کوچید و در آن جا اقامت گزید. مروزى از نگاه همفکرانش محدّثى چیره دست و ثقه به شمار مى‏آید. (١٦) وى جز مسند، آثار دیگرى هم داشته است. از مسند او دستنوشته‏اى مشتمل بر ٢٧٩ برگ در قاهره یافت شده‏است. (١٧)

٦٣- المسند الکبیر اثر ابواسحاق ابراهیم بن مَعْقِل نَسَفى‏ (١٨) (د . ٢٩٥ ق/ ٩٠٨ م).

ابراهیم محدّث، قاضى و عالِمِ نسف بود. ذهبى او را با واژه‏ هایى چون فقیه، حافظ ، عفیف و آگاه به اختلاف عالمان ستوده است. نسفى تفسیرى هم بر قرآن نگاشته است. (١٩) از مسند او گویا تاکنون نسخه‏اى به دست نیامده باشد.

٦٤- المسند اثر ابو یعقوب اسحاق بن ابراهیم وَزْدُولى جرجانى عصّار (د .٢٩٥ ق / ٩٠٨ م).

وى به «وَزْدُول» از روستاهاى جرجان منسوب است. ذهبى او را حافظ ، ثقه و راستگو خوانده‏ا ست. (٢٠) از سرنوشت مسند او اطلاّعى در دست نیست.

٦٥- المسند اثر ابوالولید محمّدبن عبدالله ازرقى‏ (٢١) (د . ٢٩٧ ق/ ٩١٠ م).

درباره این مسند و مؤلّفش آگاهى بیشترى به دست نیامد.

٦٦- المسند اثر ابو جعفر محمّد بن عبدالله بن سلیمان حضرمى کوفى مشهور به «مُطَیَّن» (د . ٢٩٧ ق / ٩١٠ م).

طبرانى و ابوبکر اسماعیلى و دیگران از او روایت مى‏کنند. او را محدثى بزرگ و قابل اعتماد مى‏دانند. مُطَیَّن جز مسندْ آثار دیگرى هم داشته است. (٢٢) امروزه از مسند او نشانى در دست نیست.

٦٧- المسند از ابوجعفر احمدبن على اصفهانى معروف به «ابن جارود» (د . ٢٩٩ ق / ٩١١ م).

ابونعیم او را در حدیث علاّمه، استوار و صحیح الکتابه خوانده است. (٢٣) از مسند او تاکنون نسخه‏اى شناخته نشده است.

٦٨- المسند از ابواسحاق ابراهیم بن یوسف رازى هِسِنجانى (د .٣٠١ ق/ ٩١٣ م).

این محدّث به «هسنجان»، یکى از روستاهاى رى منسوب است. وى را ثقه و مأمون دانسته‏اند. گویند: مسند او از صد جزء افزون بوده؛ (٢٤) امّا تاکنون نسخه‏اى از آن به دست نیامده‏است.

٦٩- المسند از ابومحمّد عبداللَّه بن محمّد بربرى بغدادى معروف به «ابن‏ناجیه» (د.٣٠١ ق/٩١٤م).

وى را ثقه شمرده‏اند. از ابن عبدالبر قرطبى که مسند او را دیده، نقل کرده‏اند که آن کتاب در ١٣٢ جزء بوده‏است. (٢٥) ابن خیر اشبیلى نیز مسند او را همین مقدار مى‏داند. از فهرست ابن خیر بر مى‏آید که مسند ابن ناجیه، در سده ششم در اندلس کم و بیش رواج داشته است. (٢٦) گویا از این مسند امروزه جز نام اثرى در دست نباشد.

٧٠- مسند على اثر ابوعبدالرحمن‏احمدبن‏على‏بن شُعَیْب نسایى‏ (٢٧) (د.٣٠٣ ق / ٩١٥ م) ،

صاحب کتاب السنن یا المجتبى‏ یکى از صحاح ششگانه معروف اهل سنّت. نسایى در خراسان، عراق، حجاز، مصر، شام و جزیره از استادان بسیارى حدیث شنید و دراین عرصه به مقام استادى رسید. معروف است که پیروان بنى امیّه نسایى را به خاطر طرفداریش از على (ع) شکنجه داده و کشته‏اند. (٢٨) از همین رو برخى او را شهید مى‏خوانند. (٢٩) محدّثان در مقام تخریج حدیث از این مسند با رمز «عس» به آن اشاره مى‏کنند. (٣٠) از مسند على گویا تاکنون نسخه‏اى شناخته نشده باشد.

٧١- المسند الکبیر اثر ابو العبّاس حسن بن سفیان بن عامر شیبانى نَسَوى‏ (٣١) (د . ٣٠٣ ق / ٩١٦ م).

وى یکى از محدّثان بلندآوازه است. رجال شناسان اهل سنّت جملگى او را ثقه مى‏دانند. (٣٢) حسن جز مسند، کتابى هم به نام اربعین دارد که نسخه‏ هایى از آن هم‏اکنون موجود است. (٣٣) افزون بر آن، وى راوى پاره‏اى از آثار محدّثان پیش از خود نیز هست. چنانکه پاره‏ هایى از مسند منسوب به ابن مبارک به روایت این محدّث در کتابخانه ظاهریه شناخته شده‏است. (٣٤) از مسند حسن بن سفیان گویا تاکنون نسخه‏اى به دست نیامده باشد؛ امّا ابن حجر عسقلانى بخشهایى از آن را در اختیار داشته‏ (٣٥) و در کتاب الاصابه مطالب بسیارى از آن برگرفته است. (٣٦)

٧٢- المسند از ابو یعقوب اسحاق بن ابراهیم بن نصر نیشابورى معروف به «بُشتى» (زنده به سال ٣٠٣ ق / ٩١٦ م). (٣٧)

از این مسند جز نام اثرى در دست نیست.

٧٣- المسند از ابو محمّد عبداللَّه بن محمّد قرشى نیشابورى معروف به «ابن‏شیرویه» (٣٨) (د . ٣٠٥ ق/ ٩١٧ م).

ابن شیرویه از نگاه رجال‏شناسان اهل سنّت محدّثى‏ثقه شمرده مى‏شود. (٣٩) از مسند او نسخه‏اى شناخته نشده‏است.

٧٤- المسند اثر ابومحمّد عبدالرحمن بن حسن بن موسى معروف به «ضرّاب» (د. ٣٠٧ ق / ٩١٩ م).

ابونعیم او را از محدّثان بزرگ و ثقه شمرده که در کوفه و بغداد و واسط احادیث بسیار نوشته است. (٤٠) از سرنوشت مسند او آگاهى نداریم.

٧٥- المسند از ابومحمّد اسحاق بن ابراهیم بن اسماعیل بُسْتى‏ (٤١) (د . ٣٠٧ ق/ ٩١٩ م)

.

بُستى محدّثى رحّال بوده است. (٤٢) از مسند او نشانى در دست نیست.

٧٦- المسند اثر ابوبکر محمّد بن هارون رویانى (د . ٣٠٧ ق / ٩١٩ م).

رویانى هم محدّث بوده وهم فقیه. او روزگارى دراز در مصر مى‏زیسته. (٤٣) ابن حجر عسقلانى بخشهایى از مسند او را در اختیار داشته‏ (٤٤) و در کتاب الاصابه مطالبى را از آن برگرفته است. (٤٥) امروزه دستنوشته بخشهایى از مسند رویانى در کتابخانه ظاهریّه وجود دارد. همچنین گزیده‏اى از این مسند زیرنام المنتقى من المسند در آن کتابخانه نگهدارى مى‏شود. (٤٦)

٧٧- المسند الکبیراثر ابویَعْلى احمدبن على تَمیمى مَوْصِلى (د. ٣٠٧ ق / ٩١٩ م).

٧٨- المسند الصغیر از محدّث پیشگفته،

درباره این دو مسند در دنباله این نوشتار به گونه‏اى گسترده سخن خواهیم گفت.

٧٩- المسند (٤٧) یا المسند الکبیر (٤٨) یا المسند المعلَّل‏ (٤٩) اثر ابوالعبّاس ولید بن أَبان اصفهانى (د. ٣١٠ ق/ ٩٢٢ م).

وى یکى از رحّالان بود. جز مسند تفسیرى هم بر قرآن نگاشته است. (٥٠) از سرنوشت مسند او خبرى در دست نیست.

٨٠- تهذیب الاثار و تفصیل معانى الثابتِ مِنَ الاَخبار اثر ابوجعفر محمّد بن جریر طبرى (٣١٠ ق / ٩٢٣ م)

مفّسر و تاریخ نگار بلند آوازه ایرانى. طبرى عرصه دانشهاى گوناگون از قبیل تفسیر، تاریخ، حدیث، نحو، اخلاق، ریاضیات و پزشکى را در نوردیده و در بیشتر این زمینه‏ ها آثارى از خویش برجاى نهاده. او در آغاز کار شافعى مذهب بود؛ امّا پس از گسترش دامنه مطالعاتش، مکتب فقهى ویژه‏اى را بنیاد نهاد که بعدها «جریریه» خوانده شد. آوازه طبرى بیشتر به خاطر دو کتاب تفسیر و تاریخ اوست. (٥١) هر چند که او دراین دو عرصه بنیانگذار نبوده‏است. امّا تهذیب الاثار او مجموعه ناتمامى است که مسندهاى عشره مبشَّره و اهل بیت و بخشى از مسند ابن عبّاس را در آن فراهم آورده و پیش از آنکه آن را به سرانجام رساند، در گذشته است. دراین کتاب که در نوع خود بى‏نظیر است، هر حدیث مسندى همراه شده با انبوهى از روایات مرسل، موقوف، مقطوع و منقطع. وى از رهگذر این کار، درستى آن حدیث را اثبات و کاستیهایش را تدارک مى‏کند و طرق آن را بیان مى‏دارد وسپس پیامدهاى فقهى و اخلاقى آن را روشن مى‏سازد واختلاف دانشمندان و دلایل هر یک را گزارش مى‏کند و واژه‏ هاى نامأنوس آ ن را شرح مى‏دهد. (٥٢) به نظر مى‏رسد اگر این کتاب به پایان مى‏رسید، به دانشنامه بزرگى در موضوع خود بدل مى‏گشت.

درباره سرنوشت تهذیب الآثار، باید دانست که بخشهایى از آن در برخى از کتابخانه‏ هاى استانبول یافت شده‏است. (٥٣) گفتنى است که در برخى نوشته‏ ها از مسندفاطمه (ع) تالیف محمّد بن جریر طبرى نام برده‏اند. (٥٤) نگارنده احتمال مى‏دهد، مسند فاطمه (ع) پاره‏اى از همین تهذیب الاثار باشد؛ نه یک اثر مستقل و على‏حدّه. همچنین بعید به نظر نمى‏رسد که مسند فاطمه‏از همنام وى؛ یعنى «ابن جریر امامى» باشد.

٨١- الجامع المسند از ابو حفص عمربن محمّد بن بُجَیْر هَمَدانى سمرقندى بُجَیرى (د . ٣١١ ق / ٩٢٣ م).

او یکى از محدّثان ماوراء النهر است که به خاطر کتاب الجامع الصحیح و تفسیر خود تا اندازه‏اى معروف گشته‏است. ذهبى او را صدوق (راستگو) مى‏خواند. (٥٥) از الجامع المسند و ویژگیهایش چندان آگاهیى در اختیار نداریم. همین مقدار مى‏دانیم که گفته‏اند: نسخه‏اى از آن در کتابخانه ظاهریه وجود دارد. (٥٦)

٨٢- المسند الکبیر از ابوقریش محمّد بن جمعه قُهِسْتانى اصم (د . ٣١٣ ق / ٩٢٥ م).

خطیب بغدادى او را ضابط ، حافظ ، متقن، پرسفر و کثیر السّماع خوانده است. (٥٧) ابو قریش آثار دیگرى هم داشته است. (٥٨) از این مسند جزنامْ اثرى در دست نیست.

٨٣- المسند از ابو محمّد عبداللَّه بن زیدان بن برید بجلى کوفى (د . ٣١٣ ق / ٩٢٥ م).

از این مسند گزیده‏اى زیر نام مِنْ مسند ابن زیدان به خط خوش و خواناى عبدالغنى مَقْدِسى در کتابخانه ظاهریه وجود دارد. این گزیده توسّط احمدبن محمّد سِلَفى اصفهانى (د. ٥٧٦ ق) فراهم آمده است. (٥٩)

٨٤- المسند از ابوعبداللَّه محمّد بن عقیل بلخى (د . ٣١٦ ق / ٩٢٨ م).

وى عالم و محدّث شهر بلخ در زمان خود بود. او آثار دیگرى هم دارد. از جمله کتابى در تاریخ بلخ نگاشته است. (٦٠) از مسند او گویا نسخه‏اى شناخته نشده باشد.

٨٥- المسنداثر ابوبکر عبداللَّه بن ابى داوود سلیمان بن اشعث اَزْدىِ سَجِستانى‏ (٦١) (د . ٣١٦ ق / ٩٢٩ م).

وى صاحب کتاب معروف المصاحف و فرزند محدّث بلند آوازه ابو داوود سجستانى است. گفته‏اند: از آن‏جا که تیزهوش بود، از ده سالگى به تشویق پدرش شنیدن حدیث را آغاز کرد. (٦٢) آنگاه پدرش او را با خود به سفر برد تا خاور و باختر را بگردد و از محدّثان بزرگ عصر خود حدیث بشنود. (٦٣) وى سرانجام در بغداد سکونت گزید. گویند: ابن ابى‏داوود بیش از پدرش حدیث در سینه داشت. (٦٤) افزون برآن، وى بر تفسیر و قرائت قرآن هم آگاه بود. (٦٥) رجال‏شناسان اهل سنّت درباره پسر ابو داوود هم سخن نیستند. دارقطنى او را ثقه؛ امّا پرخطا دانسته. پدرش او را دروغگو خوانده و بسیارى داورى پدرش را درباره او پسندیده‏اند، امّا ذهبى این سخن ابو داوود را تأویل مى‏کند و مى‏گوید: «مقصود این است که او در سخن خود دروغگوست نه در حدیث نبوى (ص)» و سرانجام نتیجه مى‏گیرد که ابن ابى داوود حافظى ثقه است. (٦٦) درباره مسند او گفتنى است که گویا تاکنون نسخه‏شناسان نسخه‏اى کامل از مسند او را نیافته باشند. امّا پاره‏اى از مسند او زیر نام مسند عایشه در کتابخانه ظاهریه یافت شده‏است. (٦٧) همچنین باید افزود، ابن حجر در کتاب الاصابه از کتابى از ابن ابى داوود به نام مسند الانصار نام مى‏برد. (٦٨) احتمال دارد مسند الانصار هم بخشى از همان مسند او باشد.

٨٦- المسند اثر ابوالقاسم عبدالله بن محمّد بن عبدالعزیز بغوى معروف به «ابن‏بنت منیع» (٦٩) (د . ٣١٧ ق/ ٩٢٩ م).

وى از بیش از سیصد تن استاد حدیث شنیده. احمدبن حنبل و على‏بن مدینى نام‏آورترین استادان او هستند. قطیعى، ابن شاهین و دارقطنى از او روایت کرده‏اند. خطیب بغدادى او را ثقه، استوار، پر روایت، فهیم و آگاه‏ (٧٠) شمرده و دارقطنى وى را ثقه، استوار و کم لغزش خوانده است. در عین حال، برخى براو خرده گرفته و حتّى او را به دزدى حدیث متهّم کرده‏اند. امّا ذهبى سخن خرده گیرندگان را نمى‏پذیرد و مى‏گوید: این مرد بى‏گفتگو ثقه و سزاوار اعتماد است. (٧١) درباره مسند ابن بنت منیع آگاهى چندانى در اختیار ما نیست. تنها یک مجموعه کوچک زیر نام مسند الحِبّ بن الحِبّ اسامة بن زید در کتابخانه ظاهریه یافت شده که به این محدّث منسوب است. (٧٢) چنانچه این نسبت درست باشد، شاید بتوان این مجموعه را پاره‏اى از همان مسند او دانست. گفتنى است که سزگین این نسخه را به کس دیگرى به نام «ابوالقاسم یزید بن بنت احمد بن منیع» نسبت داده؛ امّا به نظر مى‏رسد دراین کار دچار لغزش شده باشد. (٧٣)

٨٧- المسند از ابو محمّد یحیى بن محمّد بن صاعِد هاشمى بغدادى معروف به «ابن صاعد» (٧٤) (د . ٣١٨ ق / ٩٣٠ م).

وى یکى ا ز محدّثان معروف بغداد است. دارقطنى او را ثقه، استوار و حافظ دانسته و از او حدیث نقل کرده‏است. برخى او را در فهم و حفظ حدیث از ابن ابى‏داوود برتر دانسته‏اند. (٧٥) در کتابخانه ظاهریه مجموعه حدیثى از ابن صاعد وجود دارد زیر نام مسند ابى بکر الصّدیق. (٧٦) احتمالاً این همان مسند او یا بخشى از آن باشد.

٨٨- المسند اثر ابوعمر محمدبن یوسف مالکى (د . ٣٢٠ ق / ٩٣٢ م).

ابوعمر سالها در بغداد و اطراف آن عهده‏دار قضاوت بود. وى یکى از آگاهان به حدیث است که مسند بزرگى تالیف کرده و بیشتر آن را بر مردم خوانده است. گویند: او در خردمندى و بردبارى زبانزد مردمان بوده‏است. (٧٧) از مسند او تاکنون نسخه‏اى شناخته نشده‏است.

٨٩- المسند منسوب به ابوالعبّاس محمدبن عبدالرحمن دغولى شافعى‏ (٧٨) (د .٣٢٥ ق / ٩٣٧ م).

دغولى از مردم سرخس و یکى از فقیهان و حافظان حدیث در خراسان بوده است. (٧٩) از سرنوشت مسند او نشانى دردست نیست.

٩٠- المسند از ابو محمّد عبدالرّحمن بن ابى حاتم محمدبن ادریس تمیمى حنظلى رازى (د . ٣٢٧ ق/ ٩٣٨ م)

.

ابن ابى حاتم یکى از محدّثان و رجال‏شناسان بلندآوازه است. پدرش که خود مردى دانشمند بود، او را به همراه خویش به سفرهاى علمى برد و در نتیجه توانست از حدیث شناسان بزرگ‏و کهنسال، حدیث بشنود. او دانش جرح و تعدیل را از پدرش و ابوزرعه رازى فرا گرفت. افزون برآن، او به فقه و قراآت هم آگاه بود. (٨٠) ابن ابى حاتم آثار بسیارى دارد. نام‏آورترین کتاب او الجرح‏والتعدیل است که آن را بر اساس التاریخ الکبیر بخارى نوشته و لغزشهاى او را روشن ساخته است. (٨١) از مسند او که مجموعه بزرگى در حدود هزار جزء ب‏ (٨٢)وده، (٨٣) گویا نسخه‏اى به دست نیامده باشد.

٩١- المسند از ابوعبداللَّه محمّد بن مَخْلَد دُورِى عطّار (٨٤) (د . ٣٣١ ق / ٩٤٣ م).

ابن مخلد در بغداد مى‏زیسته. دارقطنى و خطیب بغدادى دیانت، مقام علمى، وثاقت و سخت‏کوشى او را در طلب‏دانش گواهى کرده‏اند. (٨٥) به وى آثار متعددّى را نسبت مى‏دهند. پاره‏اى از این آثار به صورت دستنوشته در گوشه و کنار گیتى یافت مى‏شود. (٨٦) امّا از مسند او که کتاب بزرگى هم بوده، (٨٧) نشانى به دست نیامده است.

٩٢- المسند الکبیر اثر ابوسعید هیثم بن کُلَیْب چاچى‏ (٨٨) (د . ٣٣٥ ق / ٩٤٦ م).

ریشه و تبار هیثم از مرو بود؛ امّا به بخارا کوچید و در سمرقند در گذشت. (٨٩) درباره سرنوشت مسندش باید دانست، ابن حجر بخشى از آن را در اختیار د (٩٠)اشته‏ (٩١) و بخشهاى چشمگیرى از آن نیز به خط حافظ ضیاء الدین مَقْدِسى یافت شده و در کتابخانه ظاهریه نگهدارى مى‏شود. (٩٢)

٩٣- المسنداثر ابوالحسن على‏بن محمّد نیشابورى معروف به «ابن حَمْشَاد» (د . ٣٣٨ ق / ٩٥٠ م).

وى یکى از محدّثان صاحب تألیف است. گویند: مسند او در چهار صد جزء بوده؛ (٩٣) امّا گویا از آن نسخه‏اى یافت نشده باشد.

٩٤- المسند از ابوالحسن احمدبن عبید بصرى صفّار (د . ٣٤١ ق/ ٩٥٢ م).

دارقطنى او را ثقه مى‏داند و از او روایت مى‏کند. وى یک کتاب سنن هم داشته. ابوبکر بیهقى در سنن خود از آن کتاب بسیار نقل مى‏کند. (٩٤) از سرنوشت مسند او آگاهیى در اختیار مانیست.

٩٥- مسند عمر بن خَطّاب از ابوبکر احمد بن سلمان (یا سلیمان) بغدادى معروف به «نَجّاد حنبلى» (٩٥) (د . ٣٤٨ ق / ٩٥٩ م).

نجّاد از ابو داوود سجستانى و دیگران حدیث نقل مى‏کند و متقابلاً دار قطنى، حاکم نیشابورى، ابوبکر قطیعى، ابن‏منده و ابن شاهین از او روایت کرده‏اند. او از نگاه همفکرانش محدّثى راستگو و قابل اعتماد به شمار مى‏آید. گویند: کتاب بزرگ و مرتّبى درباره سنن و کتابهایى دیگر در فقه تالیف کرده‏است. (٩٦) از مسند یاد شده نسخه‏اى در کتابخانه ظاهریه وجود دارد. (٩٧)

٩٦- المسند الکبیر (٩٨) یا مسند المُقلّین‏ (٩٩) از ابومحمّد دَعْلَج بن احمدبن دعلج بغدادى سجستانى (د . ٣٥١ ق/ ٩٦٢ م).

وى در خراسان، رى، بغداد، بصره، کوفه، مکّه و دیگر شهرها به شنیدن حدیث پرداخت. مدّتى مجاور خانه خدا شد و پس از آن در بغداد سکونت گزید. دعلج ثروتمند و سخىّ بود و همواره از ثروت خویش بر محدّثان و دانشمندان بذل و بخشش مى‏کرد. وى را در دانش اندوزى و روایت حدیث به دریایى همانند کرده‏اند. دار قطنى و حاکم و دیگران از او حدیث نقل مى‏کنند. گویند: دارقطنى دستیاروى در تألیف این مسند بوده‏است. (١٠٠) در برخى از منابع متأخّر آمده: «دعلج معتزلى بود و بر وفق مذهب امام ابو حنیفه فتوا مى‏داد». (١٠١) ولى داورى درباره این گفته به بررسى بیشترى نیاز دارد. برخى معتقدند مسند کبیر و مسند مقلّین دو اثر جداگانه بوده؛ (١٠٢) امّا نگارنده احتمال مى‏دهد مسند مقلّین پاره‏اى از همان مسند کبیر او باشد. از مسند المقلّین گزیده‏اى در کتابخانه ظاهریه وجود دارد. (١٠٣) گفتنى است که مقصود از مسند المقلّین مسند آن دسته از اصحابى است که روایت آنان از پیامبر (ص) اندک است.

٩٧- المسند اثر ابو اسحاق ابراهیم بن محمّد معروف به «ابن عُماره» (د . ٣٥٣ ق / ٩٦٤ م).

وى از مردم اصفهان بود. ابونعیم او را در حفظ یگانه زمانش دانسته واز او روایت مى‏کند. (١٠٤) از مسند او نسخه‏اى شناخته نشده‏است.

٩٨- مسند رامهرمزى،

کاتب چلبى تنها از این مسند نام برده و شرحى برآن نیفزوده است. (١٠٥) نگارنده احتمال مى‏دهد، این مسند اثر ابومحمّد حسن بن عبدالرّحمن بن خلاّد رامهرمزى (در گذشته در حدود ٣٦٠ ق / ٩٧٠ م)

باشد. وى محدّث، ادیب و قاضى بود. معروف است که او نخستین کسى است که مسایل مصطلح الحدیث را در یک کتاب به نام المحدّث الفاصل بین الراوى و الواعى فراهم آورد. (١٠٦)

٩٩- مسند الشامیین از ابوالقاسم سلیمان بن احمد لَخْمى طَبَرانى (د . ٣٦٠ ق/ ٩٧١ م).

طَبَرانى محدّثى پر تالیف و بلند آوازه است. او در خلال مسافرتهاى علمى‏اش که نزدیک به سى‏سال به درازا کشید، از بیش از هزار استاد حدیث شنید. طبرانى در سال ٢٩٠ ق. براى دومین بار که به اصفهان آمد، در همان جا اقامت گزید و در همان جا درگذشت. (١٠٧) افراد بسیارى از او روایت کرده‏اند. در میان راویان او نام چند تن از استادانش نیز به چشم مى‏خورد. (١٠٨) شهرت طبرانى بیشتر به خاطر معجم‏هاى سه‏گانه کبیر، اوسط و صغیرِ اوست. گفتنى است که کتاب المعجم‏الکبیراو نیز در واقع یک کتاب مسند است. برخى از دانشمندان در لابه‏لاى نوشته‏ هاى خود از مسند الشامیین او نام برده و بدان استناد کرده‏اند. (١٠٩)

١٠٠- مسند ابى هریره‏ (١١٠) از محدّث پیشگفته

که جز نام آگاهى دیگرى از آن در اختیار نداریم.

افزون بر آنچه گفته شد، ابن منده در ضمن بر شمردن آثار طبرانى از چند مسند دیگر از او نام برده که خود بیشتر آنها را ندیده است. آن مسندها عبارتند از: مسند العشره در ٣٠ جزء، مسند عائشه، مسند ابى‏ذر در دو جزء، مسند ابن‏جحاده، مسند عُمارةبن غزیّه و طلحة بن مصرف، مسندالعبادله که به گفته وى مجموعه بزرگى بوده و چند مسند دیگر. (١١١)

١٠١- المسند از ابوبکر محمّد بن معاویه قرشى معروف به «ابن احمر» (در گذشته در حدود سال ٣٦٥ ق/ ٩٧٥ م).

ابن احمر محدّثى اندلسى و از تبارهشام‏بن عبدالملک اموى است. او شاگرد نسایى و نخستین کسى است که سنن او را به اندلس برد وآن را روایت کرد و در آن‏جا منتشر ساخت. ابن احمر را محدّثى ثقه، پر روایت و بزرگوار مى‏دانند. (١١٢) در مسند ابن احمر از ٣١٣ تن صحابى مرد و ٤٣ تن صحابى زن حدیث روایت شده. گویند: در این مسند ٤٠٣٣ حدیث مسند وجود دارد. از فهرست «ابن خیر» دانسته مى‏شود که مسند ابن احمر در سده ششم در اندلس رواج داشته است. (١١٣)

١٠٢- المسندالاکبر یا المسند الکبیر از ابوعلى حسین بن محمّد ماسَرْجِسِى نیشابورى (د . ٣٦٥ ق / ٩٧٦ م).

او زمان زیادى در مصر زیسته و آثار بسیارى فراهم ساخته است. گویند: مسند کبیر خود را که همراه با بیان بیماریها و کاستیهاى احادیث بوده، در هزار و سیصد جزء تالیف کرده‏است. ذهبى گوید: به نظر من در اسلام مسندى بزرگتر از آن تالیف نشده. تنها مسندابى بکر در این مسند به خطّ مولّف، همراه با بیان علل و شواهدش مشتمل بر چند ده جزء بوده‏است. (١١٤) با این حال گویا تا کنون نسخه‏اى از آن شناخته نشده باشد!

١٠٣- مسندالعَشَرَه‏از ابوبکر احمدبن جعفر بن حمدان قطیعى‏ (١١٥) (د . ٣٦٨ ق/ ٩٧٩ م)

.

شهرت قطیعى بیشتر به خاطر روایت مسند و دیگر آثار احمدبن حنبل از عبدالله پسر احمد است. بنابراین، چون به هنگام سخن درباره راویان مسند احمد از او سخن خواهیم گفت، در این جا درباره او چیزى نمى‏گوییم. ظاهراً دستنوشته بخشى از مسند العشرة در برخى کتابخانه‏ هاى استانبول موجود باشد. (١١٦)

١٠٤- المسند اثر ابوسعید حسین بن محمّد زعفرانى (د . ٣٦٩ ق/ ٩٨٠ م).

زعفرانى از مردم اصفهان است. ابو نعیم در کثرت حدیث او را بُنْدار آن شهر خوانده و آگاه واستوارش دانسته است. زعفرانى را جز مسند آثار دیگرى نیز هست. (١١٧) از سرنوشت مسند او اطلاعى نداریم.

١٠٥- مسند عمر (١١٨) از ابوبکر احمدبن ابراهیم اسماعیلى جرجانى (د . ٣٧١ ق/ ٩٨١ م).

اسماعیلى پیشواى شافعیان در شهر و سرزمین خویش بود. معاصرانش جملگى وى را یکى از محدّثان بزرگ روزگار خود مى‏دانند. معروفترین اثر اسماعیلى مستخرجى است که بر صحیح بخارى نگاشته است. یکى از معاصران او افسوس مى‏خورد که چرا محدّثِ زبردست و دانشمند و ژرف اندیشى چون او، خود را به کتاب بخارى مقیّد سازد وبه ویرایش و تنقیح آن قانع شود. (١١٩) از مسند یاد شده، گویا نسخه‏اى یافت نشده باشد.

١٠٦- المسند از ابواسحاق ابراهیم بن نصر رازى (در گذشته در حدود ٣٨٥ ق/ ٩٩٥ م).

گویند: مؤلّفْ این مسند را در سى‏واند جزء فراهم آورده‏است. (١٢٠) درباره این مسند و مولّفش بیش از این اطلاّعاتى به دست نیامد.

١٠٧- المسند (١٢١) از ابوالفضل جعفربن فضل معروف به «ابن فرات» و «ابن حِنْزابَه» (د . ٣٩١ ق / ١٠٠١ م).

وى از مردم بغداد است که به مصر رفته و از سوى اِخشیدیان مدّتى سمت وزارت داشته‏است. ابن حنزابه دولتمردى نیکوکار، دانشمند و دوستدار حدیث بوده‏است. گویند: چون وى آهنگ تالیف مسند کرد، دار قطنى به مصر رفت و در تالیف مسند او را یارى داد و از این راه پول بسیار به دست آورد. (١٢٢) به گفته ذهبى، ابن طاهر مَقْدسى پاره‏ هایى از مسند او را دیده است. (١٢٣)

١٠٨- المسند (١٢٤) از ابوالحسین محمّدبن احمد غسّانى صیداوى معروف به «ابن‏جُمَیْع» (د .٤٠٢ ق/ ١٠١٢م).

وى براى کسب دانش و شنیدن حدیث شهرهاى شام، عراق، مصر، حجاز و ایران را زیر پا نهاد. (١٢٥) ابن جُمیع اثرى دارد به نام معجم الشیوخ. او دراین معجم استادانى را که از آنان حدیث شنیده، نام مى‏برد و شرح حال آنان را یاد مى‏کند. گلدزیهر این معجم را همان مسند ابن جُمیع دانسته و این ظاهراً درست نباشد. (١٢٦) چه اینکه در پاره‏اى از منابع، هم معجم و هم مسند را از آثار او دانسته‏اند. (١٢٧) از مسند منسوب به «ابن جمیع» نشانى در دست نیست.

١٠٩- مسند المُقِلّین من الامراء و السلاطین از ابوالقاسم تمّام بن محمّد رازى دمشقى (د . ٤١٤ ق/ ١٠٢٣ م).

وى از حدیث و احوال راویان آگاه و از نگاه رجال‏شناسان اهل سنّت محدّثى ثقه بود. (١٢٨) تمّام در حدیث تألیفاتى دارد. از مسند المقلّینِ او دستنوشته‏ هایى در دمشق، قاهره و چستربیتى وجود دارد. (١٢٩)

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٦٦٣/٢؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٦٢/١؛ همو، تقریب‏التهذیب، ٢٢/١.

٢ درباره ویژگیهاى این دستنوشته نک: الالبانى، ص ١٤١؛ سزگین، ٣١٧/١/١؛ ابوبکر المروزى، مسند ابى‏بکر الصدیق، مقدمّه مصحّح، صص ٨-٦، ٢٧-١٣.

٣ ابوبکر المروزى، پیشین، مقدمه مصحح، صص ٨-٧.

٤ سزگین، ٣١٧/١/١.

٥ ابن حجر، تهذیب التهذیب‏٢/١؛ کحاله ٨/٢.

٦ بزّار بر وزن عَطّار به زبان بغدادیان به معناى فروشنده روغن بَزْرَکْ (دانه کتان) است. وى را از آن جهت که روغن بزرک مى‏فروخته، بزّار نامیده‏اند. (صفى‏پورى، منتهى الارب، ذیل ماده بَزَر).

٧ ابونعیم، ذکراخبار اصبهان، ١٠٤/١؛ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٦٥٤/٢.

٨ الذهبى میزان الاعتدال، ١٢٤/١؛ همو، تذکرة الحفاظ، همان جا.

٩ القاسمى، الفضل المبین، ص ٣٢٠؛ قس: الزرکلى، ١٨٩/١.

١٠ السیوطى، تدریب الراوى، ١٤٤/١ (زیرنویس مصحّح)، ١٧٤/١.

١١ سزگین، ٣١٦/١/١.

١٢ حبیب الرحمن الاعظمى، مقدمه برمسند حُمَیدى، ٢٢/١.

١٣ کاتب چلبى، ١٦٨٢/٢.

١٤ سزگین، همان جا.

١٥ عبدالمعطى امین قلعجى، مقدمه بر جامع المسانید، ابن کثیر، ص ١٢٢.

١٦ السبکى، طبقات الشافعیه، ٢٤٧-٢٤٦/٢؛ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٦٥٣-٦٥٠/٢؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٤٩٠-٤٨٩/٩؛ همو، تقریب التهذیب، ٢١٣/٢.

١٧ براى آگاهى بیشتر درباره این دستنوشته ودیگر آثار او نک: سزگین، ١٩٨-١٩٧/٣/١.

١٨ الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٦٨٦/٢؛ کاتب چلبى، ١٦٨٥/٢.

١٩ الذهبى، همان جا.

٢٠ الذهبى، پیشین، ٥٦٢/٢.

٢١ کاتب چلبى، ١٦٨٤/٢.

٢٢ ابن الندیم، ص ٢٨٧ و ترجمه آن، ص ٤٢١؛ الذهبى، میزان الاعتدال، ٦٠٧/٣؛ همو، تذکرةالحفّاظ، ٦٦٢/٢.

٢٣ ابونعیم، ذکر اخبار اصبهان، ١١٧/١ . نیز نک: الذهبى، تذکرة الحفاظ ، ٧٥١/١.

٢٤ الذهبى، پیشین، ٦٩٢/٢؛ کاتب چلبى، ١٦٨٥/٢.

٢٥ الذهبى، پیشین، ٦٩٦/٢.

٢٦ الاشبیلى، فَهْرسه، ص ١٤٣.

٢٧ السیوطى، تدریب الراوى، ٣٦٤/٢؛ همو، حسن‏المحاضره، ٣٥٠-٣٤٩/١؛ کاتب چلبى، ١٦٨٤/٢.

٢٨ یاقوت الحموى، معجم‏البلدان، ٢٨٢/٥؛ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٧٠١-٧٠٠/٢.

٢٩ الذهبى، همان جا.

٣٠ اسد حیدر، ٥٦١-٥٦٠/١.

٣١ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٧٠٣/٢؛ القاسمى، الفضل المبین، ص ٣٣٠ ؛ کاتب چلبى، ١٦٨٢/٢؛ البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨٢/٢.

٣٢ الذهبى، میزان الاعتدال، ٤٩٢/١؛ همو، تذکرة الحفّاظ، ٧٠٥-٧٠٣/٢.

٣٣ - سزگین، ٣٣٢/١/١.

٣٤ - سزگین، همان جا.

٣٥ - ابن حجر ، المطالب العالیه، ٤/١.

٣٦ - براى آگاهى بیشتر نک: سزگین، همان جا.

٣٧ - الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٧٠١/٢؛ البغدادى، هدیة العارفین، ١٩٨/٢.

٣٨ - ابوموسى المدینى، خصائص المسند، ص ٢١.

٣٩ - الذهبى، تذکرة الحفاظ ، ٧٠٦-٧٠٥/٢.

٤٠ - ابونعیم، ذکر اخبار اصبهان، ١١٤/٢. قس: الکتانى، الرسالة المستطرفة، ص ٥٤.

٤١ - البغدادى، هدیة العارفین، ١٩٩/١.

٤٢ - الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٧٠٢/٢.

٤٣ - پیشین، ٧٥٣-٧٥٢/٢. نیز نک: کاتب چلبى، ١٦٨٣/٢؛ البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨٢/٢؛

٤٤ - ابن حجر، المطالب العالیه، ٤/١.

٤٥ - نک: سزگین، ٣٣٦-٣٣٥/١/١.

٤٦ - الالبانى، ص ٢٨٩ ؛ سزگین، همان جا.

٤٧ - ابونعیم، ذکراخبار اصبهان، ٣٣٤/٢.

٤٨ - الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٧٨٤/٣.

٤٩ - البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨٣/٢.

٥٠ - ابونعیم، همان جا؛ الذهبى، همان جا.

٥١ - براى آگاهى از زندگى و احوال طبرى نک: الخطیب البغدادى، ١٦٩-١٦٢/٢.

٥٢ - الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٧١٣/٣. نیز نک:

G.H.A. Juynboll, MUSNAD, Encyclopaedia of Islam, vol. VII, p.٧٠٦.

٥٣ - سزگین، ١٩٦/٢/١.

٥٤ - محمد جواد الحسینى‏الجلالى، «المسند» (٢)، نورعلم، ش ٥ (شهریور ١٣٦٣)، ص ١٤٠.

٥٥ - الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٧٢٠-٧١٩/٢.

٥٦ - سزگین، ٣٣٩/١/١.

٥٧ - الخطیب البغدادى، ١٦٩/٢. نیز: الذهبى، تذکرة الحفاظ ، ٧٦٧/٢.

٥٨ - الذهبى، پیشین، ٧٦٧-٧٦٦/٢؛ البغدادى، هدیة العارفین، ٣٠/٢.

٥٩ - الالبانى، ص ٣٠٢. درباره سِلَفى نک: ابن خلکان، وفیات الاعیان، ١٠٥/١.

٦٠ - الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٧٩١/٣؛ البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨١/٢؛ همو، هدیة العارفین، ٣٠/٢.

٦١ - الخطیب البغدادى، ٤٦٤/٩؛ الذهبى، تذکرة الحفاظ ، ٧٧٠/٢؛ البغدادى، هدیة العارفین، ٤٤٤/١.

٦٢ - الذهبى، پیشین، ٧٦٨/٢.

٦٣ - الخطیب البغدادى، همان جا.

٦٤ - الذهبى، پیشین، ٧٦٩/٢؛ همو، میزان الاعتدال، ٤٣٥/٢.

٦٥ - الخطیب البغدادى، همان جا؛ سزگین، ٣٤٤/١/١.

٦٦ - نک: میزان الاعتدال، ٤٣٦-٤٣٣/٢؛ همو، تذکرة الحفاظ، ٧٧٢-٧٧١/٢.

٦٧ - سزگین، ٣٤٥/١/١.

٦٨ - سزگین، همان جا. براى آگاهى بیشتر درباره آثار او نک: البغدادى، هدیةالعارفین، ٤٤٤/٢؛ سزگین، ٣٤٥-٣٤٣/١/١.

٦٩ - ابن الندیم، صص ٢٨٩-٢٨٨ و ترجمه آن، ص ٤٢٣؛ البغدادى، هدیةالعارفین، ٤٤٤/١.

٧٠ - الخطیب البغدادى، ١١١/١٠.

٧١ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٤٩٣-٤٩٢/٢؛ همو، تذکرة الحفّاظ، ٧٣٩/٢.

٧٢ - الالبانى، ص ٢٣٧.

٧٣ - سزگین، ٣٤٦/١/١؛ قس: الالبانى، همان جا.

٧٤ - ابن الندیم، ص ٢٨٨ و ترجمه فارسى آن، ص ٤٢٣.

٧٥ - الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٧٧٦/٢.

٧٦ - الالبانى، ص ٦٤؛ سزگین، ٣٤٧/١/١.

٧٧ - الخطیب البغدادى، ٤٠٢-٤٠١/٣.

٧٨ - البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨٢/٢.

٧٩ - الذهبى، تذکرة ا لحفّاظ، ٨٢٣/٣؛ ابن العماد، شذرات الذهب، ٣٠٧/٢.

٨٠ - الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٨٣١-٨٢٩/٣؛ نیز نک: همو، میزان الاعتدال، ٥٨٧/٢.

٨١ - براى آگاهى درباره آثار او نک: سزگین، ٣٥٥-٣٥٢/١/١.

٨٢ - البغدادى، هدیة العارفین، ٥١٣/١؛ الزرکلى، ٣٢٤/٣.

٨٣ - ابن الندیم، ص ٢٨٨ و ترجمه آن، ص ٤٢٢.

٨٤ - الخطیب البغدادى، ٣١١-٣١٠/٣؛ الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٨٢٨/٣.

٨٥ - نک: سزگین، ٣٥٩/١/١.

٨٦ - ابن الندیم، همان جا.

٨٧ - الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٨٤٨/٣؛ کاتب چلبى، ١٦٨٤/٢؛ البغدادى، هدیةالعارفین، ٥١٢/٢.

٨٨ - الذهبى، همان جا.

٨٩ - ابن حجر، المطالب العالیه، ٤/١.

٩٠ - الالبانى، ص ٣١٦؛ سزگین، ٣٦٤/١/١.

٩١ - الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٨٥٥/٣؛ البغدادى، هدیةالعارفین، ٦٧٩/١.

٩٢ - الذهبى، پیشین، ٨٧٦/٣؛ البغدادى، پیشین، ٦٢/١.

٩٣ - کاتب چلبى، ١٦٨٤/٢.

٩٤ - الخطیب البغدادى، ١٩٠-١٨٩/٤؛ ابن ابى یعلى، طبقات الحنابله، ١٢-٧/٢؛ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٨٦٨/٣.

٩٥ - الالبانى، صص ١٤١-١٤٠؛ سزگین، ٢٣٧/٣/١.

٩٦ - الخطیب البغدادى، ٣٨٨/٨؛ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٨٨٢/٣؛ البغدادى، هدیة العارفین، ٣٦٤/١.

٩٧ - سزگین، ٣٧٧/١/١.

٩٨ - الخطیب البغدادى، ٣٨٩-٣٨٧/٨؛ الذهبى، پیشین، ٨٨٢-٨٨١/٣.

٩٩ - البغدادى، هدیة العارفین، ٣٦٤/١.

١٠٠ - الزرکلى، ٣٤٠/٢.

١٠١ - الالبانى، ص ٢٨٤؛ سزگین، ٣٧٧/١/١.

١٠٢ - ابونعیم، ذکر اخباراصبهان، ١٩٩/١؛الذهبى، تذکرةالحفّاظ، ٩١٠/٣؛ نیز:البغدادى، ایضاح‏المکنون، ٤٨٢/٢؛ همو، هدیة العارفین، ٦/١.

١٠٣ - کشف الظنون، ١٦٨٣/٢.

١٠٤ - درباره او وآثارش نک: الذهبى، تذکرة الحفّاظ ، ٩٠٥/٢؛ البغدادى، هدیة العارفین، ٢٧٠/١.

١٠٥ - ابونعیم، ذکر اخبار اصبهان، ٣٣٥/١.

١٠٦ - الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٩١٣/٣.

١٠٧ - ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٤٣٦/١؛ همو، القول المسدّد، ص ٢٦؛ المدراسى، ذیل القول المسدد، ص ٧٨ و نیز : الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٩١٣/٣.

١٠٨ - الذهبى، پیشین، ٩١٢/٣، ٩١٤.

١٠٩ - پیشین، ٩١٤-٩١٣/٣.

١١٠ - محمدبن فتّوح الحمیدى، جذوةالمقتبس، صص ٨٩-٨٨.

١١١ - الاشبیلى، فهرسه، ص ١٤٣.

١١٢ - الذهبى، پیشین، ٩٥٦-٩٥٥/٣.

١١٣ - کاتب چلبى، ١٦٨٤/٢. قطیعى منسوب است به جایى در بغداد به نام «قطیعة الرّقیق». (یاقوت، معجم‏البلدان،٣٧٧/٤).

١١٤ - الزرکلى، ١٠٧/١.

١١٥ - ابونعیم، ذکر اخبار اصبهان، ٢٨٣/١؛ الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٩٥٦/٣؛ البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨٢/٢.

١١٦ - الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٩٤٨/٣؛ قس: القاسمى، الفضل المبین، ص ٤٠٧.

١١٧ - الذهبى، پیشین، ٩٤٩-٩٤٧/٣.

١١٨ - کاتب چلبى، ١٦٨٥/٢.

١١٩ - البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨١/٢.

١٢٠ - الخطیب البغدادى، ٢٣٤/٧؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ٣٤٧-٣٤٦/١؛ الذهبى، تذکرة الحفّاظ ، ١٠٢٣-١٠٢٢/٣.

١٢١ - الذهبى، همان جا. گفتنى است که حنزابه نام مادربزرگ پدرى او بوده‏است (ابن خلکان، ٣٤٩/١).

١٢٢ - کاتب چلبى، ١٦٧٨/٢؛ البغدادى، هدیةالعارفین، ٥٩/٢.

١٢٣ - ابن العماد، شذرات الذهب، ١٦٤/٣.

١٢٤ - سزگین، ٤٥٣/١/١. نیز نک:

Goldziher, muh. stud. II,p.٢٢٩.

١٢٥ - البغدادى، همان جا.

١٢٦ - الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ١٠٥٦/٣.

١٢٧ - الالبانى، ص ٢٤٥؛ سزگین ، ٤٦٧/١/١.

آشنایى اجمالى با مسندهایى که به مؤلّفان خود منسوبند (٣)

١١٠- مسند امیرالمؤمنین أبى الحسن على‏بن ابى‏طالب از ابومحمّد عفیف الدّین عبدالرّحمن بن عثمان تمیمى دمشقى (د . ٤٢٠ ق/ ١٠٢٩ م).

وى را محدّثى ثقه به شمار آورده‏اند. از این مسند نسخه‏اى در کتابخانه ظاهریه نگهدارى مى‏شود. (١)

١١١- المسنداز ابوبکر احمدبن محمّد بن احمد بَرْقانى خوارزمى (د . ٤٢٥ ق / ١٠٣٤ م).

خوارزمى ابتدا در خوارزم و بغداد و سپس در جرجان، اسفراین، نیشابور و هرات حدیث آموخت. سرانجام در بغداد سکونت گزید و به آموزش و نشر حدیث پرداخت. خطیب بغدادى او را ثقه، پارسا، استوار، خوش فهم، حافظ قرآن و آگاه به احکام فقه، بهره‏مند از دانش عربیّت، کثیرالحدیث و... مى‏داند. (٢) در مسند خوارزمى احادیثى درج شده که در صحیح بخارى و مسلم موجود است. (٣) در عین حال، شاه ولى اللَّه دهلوى براین باور است که میان صحیح بخارى و مسلم از یک سو و مسند خوارزمى از سوى دیگر فرقى هست به پهناى خاور و باختر. (٤) دانشمند یاد شده در دسته‏بندى خود از کتابهاى حدیث اهل سنّت، مسند مزبور را از حیث اهمیّت در رده چهارم قرار مى‏دهد. (٥) از مسند خوارزمى نسخه‏اى در کتابخانه آصفیه در حیدر آباد شناخته شده‏است. (٦)

١١٢- الجمع بین الصحیحین اثر ابوعبداللَّه محمد بن فَتُّوح حُمَیْدى اندلسى (د . ٤٤٨ ق/ ١٠٩٥ م).

حمیدى پیرو مذهب ظاهرى و شاگرد ویار ابن حزم بود. او در اندلس، مصر، شام و عراق دانش آموخت و در بغداد ساکن گشت. ابن ماکولا او را به پاکى، عفّت، پارسایى و دانش دوستى ستوده است. از وى آثار بسیارى بر جاى مانده. (٧) او در کتاب یادشده، احادیث صحیح بخارى و مسلم را به روش مسندها مرتّب ساخته‏است. (٨) گویند: او برمندرجات آن دو کتاب مطالبى افزوده؛ امّا میان سخنان خود و مندرجات آن کتابها نشانه یا مرزى قرار نداده وبا این کار انتقادهایى را نسبت به خود برانگیخته‏است. (٩) بخشهایى از کتاب مزبور به صورت دستنوشته در کتابخانه ظاهریه یافت شده است. (١٠)

١١٣- مسند ابى بکر على شرط الشیخین‏ (١١) از ابوبکر احمد بن على مشهور به «خطیب بغدادى» (د . ٤٦٣ ق/ ١٠٧٢ م)،

حدیث شناس، تاریخ‏دان و نویسنده کتاب معروف تاریخ بغداد. خطیب آثار بسیارى دارد که برخى از آنها چاپ شده‏است. در فهرست تالیفات او از مسندهاى دیگرى نیز نام مى‏برند. (١٢) امّا از سرنوشت این مسندها آگاهیى در دست نیست.

١١٤- جامع المسانید (١٣) یا جامع‏المسانید و الالقاب‏ (١٤) یا جامع المسانید باَلْخَصِ الاسانید (١٥) از ابوالفرج عبدالرحمن بن على قرشى بغدادى معروف به «ابن جوزى» (د. ٥٩٧ ق / ١٢٠١ م)

واعظ ، مفسّر، حدیث‏شناس و تاریخ‏نگار حنبلى. وى آثار بسیارى از خود برجاى نهاده که نام‏آورترین آنها، یکى المنتظم است؛ دیگرى تلبیس ابلیس که آن را به فارسى هم برگردانده‏اند. جامع‏المسانیداو که کتابى بزرگ است، تاکنون چاپ نشده؛ امّا ظاهراً جزء نخست آن در قاهره در دارالکتب المصریه موجود است. (١٦) ابن جوزى در کتاب مزبور، احادیث صحیح بخارى و مسلم، جامع ترمذى و مسند احمد را فراهم آورده‏ (١٧) و آن احادیث را بر محور نامهاى صحابه و به ترتیب حروف الفباى نام آنان دسته بندى کرده‏ (١٨) و یک سده پس از او دانشمندى به نام ابوالعبّاس احمدبن عبداللّه معروف به محبّ طبرى (د . ٦٩٤ ق) کتاب مورد بحث را براساس موضوع مرتبّ ساخته است. (١٩) گفتنى است که ابوالبقاء عُکْبَرى (د.٦١٦ ق) نحوى و فقیه حنبلى کتابى دارد به نام اعراب الحدیث النبوى. این اثر که از کتابهاى نادرى است که در زمینه اعراب احادیث پدید آمده و مى‏توان گفت در نوع خود کم‏نظیر است، بر پایه جامع المسانید ابن جوزى وبه ترتیب عناوین صحابه نوشته شده‏است. به عقیده مؤلّفِ این کتاب، جامع المسانید ابن جوزى کاملترین و فراگیرترین مسندهاست. (٢٠)

١١٥- المسند من عوالیه اثر ابومحمّد عبدالغنى بن عبدالواحد مَقْدِسى دمشقى (د . ٦٠٠ ق / ١٢٠٣ م

)

از دانشمندان حنبلى و صاحب تالیفات بسیار. وى در دمشق، بغداد، موصل، همدان، اصفهان و مصر دانش‏آموخت. عبدالغنى متون دینى را درباره صفات خداوند چنان ظاهر گرایانه تفسیر مى‏کرد که فقیهان برآشفتند و ریختن خونش را روا دانستند. در نتیجه، از دمشق به مصر گریخت وتا گاهِ مردن در آن جا در گمنامى بزیست. (٢١) از کتاب یادشده، دستنوشته‏اى در کتابخانه ظاهریه وجود دارد؛ (٢٢) امّا محتواى آن برما پوشیده‏است.

١١٦- مسند فضالة بن عُبید اثر ابوعبداللَّه ضیاءالدین محمّد بن عبدالواحد مَقْدِسى‏صالحى‏ (٢٣) (د. ٦٤٣ق / ١٢٤٥م).

وى در دمشق، مصر، بغداد، اصفهان، همدان، نیشابور، هرات و مرو از محدّثان زمان خویش حدیث فراگرفت. معاصرانش دانش ومنش او راستوده‏اند. (٢٤) از چند وچون این مسند آگاهیى در اختیار نگارنده نیست.

١١٧- القمر المنیر فى المسند الکبیر (٢٥) اثر ابوعبداللَّه محّب الدّین محمّد بن محمود معروف به «ابن نجّار» (د . ٦٤٣ ق / ١٢٤٥ م).

وى محدّث ، رجال شناس، تاریخ نگار و ادیبى شافعى از مردم بغداد بود. او در جستجوى دانش طى ٢٧ سال شرق و غرب جهان اسلام را در نوردید و از سه هزار استاد بهره جست. دیانت، پارسایى، گستردگى روایت و نیروى فهم او مورد تأیید بسیارى از دانشمندان قرار گرفته است. ابن‏نجّار آثار بسیار دارد. معروفترین اثر او ذیل تاریخ بغداد است که تکمله‏اى است بر تاریخ بغداد اثر خطیب بغدادى. او در القمر المنیر مرویات هر صحابى را یکجا گزارش مى‏کند. (٢٦) از کتاب مزبور تاکنون نسخه‏اى یافت نشده‏است.

١١٨- المسند از ابوحفص ناصرالدّین عمربن عبدالمنعم طائى دمشقى (د . ٦٩٨ ق/ ١٢٩٩ م).

گویند: این مسند در ٩٣ جزء بوده است. (٢٧) درباره این مسند آگاهى بیشترى در اختیار نگارنده نیست.

١١٩- جامع المسانید والسنن الهادى لِاَقْوَمِ سُنَن از عماد الدین ابوالفداء اسماعیل بن عمربن کثیر قرشى دمشقى شافعى معروف به «ابن کثیر» (د . ٧٧٤ ق / ١٣٧٣ م).

ابن کثیر در آبادیى از توابع دمشق زاده شد وبا برادرش به دمشق کوچید و در جستجوى دانش مسافرتها کرد و سرانجام در دمشق زندگى را بدرود گفت. او شاگرد و داماد حافظ ابوالحجّاج یوسف مِزّى است. (٢٨) ابن کثیر در شنیدن پاره‏اى از آثار گذشتگان با استاد خود شمس الدین ذهبى همدرس بوده‏است. وى آثار بسیارى از خود برجاى نهاده که برخى از آنها در حیات مؤلّف در میان اهل دانش معروف بوده. (٢٩) نام آورترین آثار او یکى تفسیر قرآن و دیگرى البدایة و النهایة است که هر دو چاپ شده. امّا ویژگیهاى کتاب جامع المسانید او که اخیراً به کوشش دکتر عبدالمعطى امین قلعجى تصحیح، تکمیل و چاپ شده، اجمالاً به شرح زیر است:

الف - دراین کتاب که مسند بزرگى است، احادیث صحاح ششگانه و مسندهاى احمد، بزّار، ابى یعلى و معجم کبیر طبرانى به روش مسانید فراهم آمده است. وى دراین کتاب مسانیدِ صحابه را براساس حروف الفباى نام آنان (آبى اللّحم، أبان، ابراهیم) مرتّب کرده و چنانچه در حدیثى به سستى یا ضعفى برخورده، آن ضعف را روشن ساخته است. (٣٠)

ابن جزرى درباره تألیف این کتاب مى‏نویسد:

«ابوبکر محمدبن عبدالله بن محبّ صامت مسند احمد را به ترتیب الفبایى نا م صحابه مرتّب ساخته و راویان را هم به همین روش بسان ترتیب کتابهاى اطراف مرتّب کرده ودر این راه رنج فراوان برده. سپس... ابن کثیر این کتاب مرتّب را از مؤلّفش گرفته و احادیث کتابهاى ششگانه و معجم کبیر طبرانى و مسند بزّار و مسند ابى یعلى‏را بدان افزوده و خود را به تلاش بسیار واداشته... و در نتیجه کتابى پدید آورده که در گیتى بى‏مانند است». (٣١)

ب - گویا هدف ابن کثیر از تالیف کتاب مورد بحث ادامه و تکمیل و تدارک کاستیهاى کار استادش حافظ مزّى در تالیف تحفةالاشراف بمعرفة الاطراف بوده‏است. (٣٢)

ج - از آن جا که مؤلّف در خزان زندگانیش نابینا شده، نتوانسته تالیف جامع المسانید را به پایان رساند. (٣٣) افزون برآن، با گذشت زمان پاره‏ هایى از آن کتاب گم شده یا از میان رفته است. بنابراین نسخه‏ هاى موجود، مسانید چند تن از صحابه راندارد. بدین شرح: مسند خلفاى چهارگانه، مسند جابربن عبداللَّه، مسند عبداللَّه بن عبّاس، مسند عایشه، مسند ابوسعید خدرى، مسند عبدالله بن عمروبن عاص، بخشهایى از مسند انس‏بن مالک وابوهریره. (٣٤) از همین رو مصحّح آستین همّت را بالازده وبه همان روش ابن کثیر، به تکمیل کار او پرداخته است. بنابراین، حدود هفده جلد از کل کتاب تالیف «عبدالمعطى امین قلعجى» است. (٣٥)

د - ابن کثیر ابتدا احادیث صحابه کم روایت (مُقلّین) را آورده و سپس به تألیف مسانید صحابه پر روایت (مُکثرین) پرداخته است. گفتنى است که صحابى پر روایت نزد او کسى است که احادیثش از هزار افزون باشد. بااین حال، او ابوبکر را با آنکه شمار احادیثش ١٢٨ فقره است، در شمار صحابیان پر روایت وابوذر را که احادیثش از دویست افزون است، در میان صحابه کم روایت مى‏آورد. (٣٦)

ه - در پاره‏اى موارد برحسب اتفاق و برخلاف قاعده‏اى که پیش گرفته، از مسند طیالسى و مستدرک حاکم و... نیز حدیث نقل مى‏کند. (٣٧)

و - ابن کثیر در این کتاب منهاى صحابه پرروایت، مرویات ٢٧٠٢ صحابى را آورده و شمار احادیث کتاب مزبور در شکل نهایى آن و همراه با مکرّرها از چهل‏هزار افزون است. (٣٨)

١٢٠- مسند الفاروق امیرالمؤمنین ابى حفص عمربن خطاب و اقواله على ابواب العلم از همان ابن کثیر دمشقى.

ابن کثیر در این کتاب مرویات عمر را برپایه موضوع دسته‏بندى کرده‏است. این کتاب که دستنوشته‏اى از آن به خط مؤلّف در دارالکتب المصریّه وجود دارد، (٣٩) اخیراً به کوشش عبدالمعطى امین قلعجى به چاپ رسیده است.

١٢١- المسند الصحیح الحسن من احادیث السلطان ابى الحسن‏اثر شمس‏الدّین ابوعبدالله محمّد بن احمد بن مرزوق تِلِمْسانى‏ (٤٠) (د . ٧٨١ ق/ ١٣٨٠ م).

وى فقیهى سخنور از مردم تِلِمْسان بود که مدّتى در مصر زیسته و از خود آثارى برجاى نهاده است. (٤١) نگارنده درباره چند و چون کتاب یادشده، اطلاعاتى در اختیار ندارد. به گفته زرکلى، گزیده‏اى از آن کتاب در حدود ٢٤ صفحه همراه با ترجمه آن به زبان فرانسه منتشر شده و از اصل کتاب هم نسخه‏اى در کتابخانه اسکوریال موجود است. (٤٢)

١٢٢- مسند القراآت اثر اسماعیل بن اسحاق اَزْدى‏ (٤٣) (د . ٨٢٠ ق / ١٤١٧ م).

نگارنده درباره این اثر و نویسنده‏اش آگاهى بیشترى در اختیار ندارد.

١٢٣- مسندُ الصَّحابةِ الذّینَ ماتوا فى زمانِ النبى (ص) اثر جلال الدین سیوطى (د. ٩١١ ه / ١٥٠٥ م).

درباره این مسند در دنباله این نوشتار در بخشى جداگانه سخن خواهیم گفت.

همچنین بخش افعال از جمع الجوامع سیوطى براساس مسانید صحابه تنظیم شده‏است. با این بخش هم در دنباله این‏نوشتار آشنا خواهیم شد.

١٢٤- المسند الجامع تالیف دکتر بشّار عوّاد معروف (معاصر)، با همکارى سیّد ابوالمعاطى محمّد نورى، احمد عبدالرزّاق عید، اَیْمَن ابراهیم زاملى و محمود محمّد خلیل،

درباره این مسند دریک بخش جداگانه سخن خواهیم گفت.

١٢٥- مسند الشّامیین اثر ابوزرعه (؟). در کشف الظنون در پى نام ابوزرعه در داخل گیومه افزوده‏اند: «شاید وى عبدالرحمن اوزاعى در گذشته به سال ١٥٧ هجرى باشد». (٤٤)

امّا نگارنده احتمال مى‏دهد این مسند اثر محدّث شام ابوزرعه عبدالرحمّن بن عمرو دمشقى (د . ٢٨١ ق / ٨٩٥ م) باشد. از این ابوزرعه، طحاوى و طبرانى و دیگران روایت مى‏کنند و ابوحاتم او را راستگو مى‏داند. (٤٥) گفتنى است که مقصود از مسند شامیان، ظاهراً مسند آن دسته از صحابیانى باشد که به شام کوچیده و در آن جا سکنى‏ گزیده‏اند.

١٢٦- جامع المسانیداثر جمال‏الدین نسایى (؟).

بنابه گفته «چلبى»، «تاجى» در تذکرة الراغبین از این‏کتاب نام مى‏برد (٤٦).

نگارنده درباره این کتاب و مؤلّفش نتوانست اطلاعاتى به دست آورد.

١٢٧- مسند انس بن مالک اثر ابوجعفر محمّد بن حسین بن موسى حُنَینى (یا حسینى؟). (٤٧)

درباره این مسند و مؤلّفش آگاهى بیشترى در اختیار نگارنده نیست.

١٢٨- مسندات انس بن مالک اثر مؤلّفى ناشناخته.

گرد آورنده در آغاز گوید: «اینها احادیث صحیحى است که از میان مرویات انس بن مالک بیرون کشیده‏ام». این احادیث بخشى از یک مجموعه خطّى است که در کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران وجود دارد. (٤٨)

١٢٩- مسندات على‏بن‏ابى‏طالب (ع)از مؤلّفى ناشناخته.

گرد آورنده در آغاز گوید:

«اینها احادیثى نبوى (ص) است که از مرویّات على‏بن ابى‏طالب بیرون کشیده‏ام. این احادیث را قطب‏الدّین سیّد الحفّاظ ابوالعلاء حسن‏بن احمدبن محمّد بن سهل عطّار [؟] روایت مى‏کند. از آن میان حدیثى است که على‏بن ابى‏طالب از رسول خدا روایت مى‏کند که خداوند فرمود: "لااله الاّ اللَّه حِصْنى. فَمَنْ دَخَله اَمِن من عذابى". یعنى: "لااله‏الاالله دژ من است. هر کس بدان در آید؛ از عذاب من ایمنى یابد"».

این احادیث نیز بخشى از همان مجموعه خطّى پیش گفته‏است. مجموعه یادشده را در سده هشتم نگاشته‏اند. (٤٩)

١٣٠- المسند از مؤلّفى ناشناخته.

این کتاب که زیر شماره ١٧٥٩/١ در کتابخانه مسجدگوهرشاد نگهدارى مى‏شود، به خط نسخ سده دهم نگاشته شده و چون آغاز و انجام آن افتاده، مؤلّف آن شناخته نشده‏است. این کتاب احادیث نبوى (ص) را به روایت از صحابه در بر دارد. در کتاب مزبور که با احادیث همسران پیامبر آغاز مى‏شود، از طریق عایشه ٥١ حدیث وازطریق اُمّ سَلمه ٤٢ حدیث آمده‏است.

١٣١- مسند الخلاف، کاتب چلبى که ازاین اثر نام برده، (٥٠)

درباره ویژگیهاى آن و مؤلّفش آگاهیى به دست نمى‏دهد.

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ - الالبانى، ص ٣٦٠؛ سزگین، ٤٨٢/١/١. درباره او نک: ابن العماد، شذرات الذهب، ٢١٥/٣.

٢ - تاریخ بغداد، ٣٧٤-٣٧٣/٤. نیز: الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ١٠٧٤/٣.

٣ - الخطیب البغدادى، همان جا؛ الذهبى، همان جا؛ کاتب چلبى، ١٦٨٢/٢؛ سزگین ٤٧٤/١/١.

٤ - حجةاللَّه البالغه، ص ٢٨٢.

٥ - پیشین، ص ٢٨٤. قس: عبدالمنعم النّمر، احادیث رسول‏اللَّه کیف وصلتْ الینا، ص ١٢٧.

٦ - سزگین، ٤٧٤/١/١. براى آگاهى درباره دیگر آثار او نک: سزگین، همان جا؛ الزرکلى، ٢١٢/١.

٧ - ابن خلکان، وفیات الاعیان، ٦١٦/٤؛ الذهبى ، تذکرة الحفّاظ، ١٢٢١-١٢١٨/٣.

٨ - کاتب چلبى، ٥٩٩/١؛ صبحى‏الصالح، علوم الحدیث، ص ٤١؛ مدیرشانه‏چى، علم الحدیث، ص ٥٢.

٩ - کاتب چلبى، همان جا.

١٠ - الالبانى، صص ٢٥٩-٢٥٨.

١١ - محمد جواد الحسینى الجلالى، مقاله «المسند» (٢)، نور علم، شماره ٥ (شهریور ١٣٦٣)، ص ١٤٣.

١٢ - نک: یاقوت، معجم‏الادبا، ٢٤٩-٢٤٨/١؛ الذهبى، تذکرةالحفاظ، ١١٣٩/٣.

١٣ - ابوالبقاء العکبرى، اعراب الحدیث النبوى، تحقیق عبدالاله نبهان، ص ١ ؛ الذهبى، تذکرةالحفّاظ، ١٣٤٣/٣.

١٤ - کاتب چلبى، ٥٧٣/١؛ الزرکلى، ٣١٧/٣.

١٥ - الکتانى، الرسالة المستطرفه، ص ١٧٦.

١٦ - ابوالبقاء العُکْبرى، پیشین، ص ١ (زیر نویس مصحح).

١٧ - الکتانى، همان جا.

١٨ - ابوالبقاء العکبرى، همان جا.

١٩ - کاتب چلبى، همان جا؛ الکتانى، همان جا.

٢٠ - ابوالبقاء العکبرى، همان جا.

٢١ - الذهبى، تذکرة الحفاظ ، ١٣٧٣-١٣٧٢/٤.

٢٢ - الالبانى، ص ٣٥٤.

٢٣ - ابن رجب، الذّیل على طبقات الحنابله، ٢٣٩/٢.

٢٤ - ابن رجب، پیشین، ٢٤٠-٢٣٦/٢؛ الذهبى، تذکرة الحفّاظ ، ١٤٠٥/٤.

٢٥ - یاقوت، معجم‏الادبا، ١٠٤/٧؛ الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ١٤٢٩/٤؛ البغدادى، هدیةالعارفین. ١٢٢/٢.

٢٦ - یاقوت، پیشین، ١٠٤-١٠٣/٧؛ الذهبى، پیشین، ١٤٢٩-١٤٢٨/٤.

٢٧ - البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨١/٢؛ همو، هدیة العارفین، ٧٨٨/١.

٢٨ - ابن حجر، الدرر الکامنه فى تراجم المأة الثامنه، ٣٧٣/١؛ ابن العماد، شذرات الذهب، ٢٣١/٦.

٢٩ - الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ١٥٠٨/٤.

٣٠ - ابن کثیر، جامع المسانید، ١١-١٠/١ و نیز نک: کاتب چلبى، ٥٧٣/١.

٣١ - ابن الجرزى، المصعد الاحمد، ص ٣٩.

٣٢ - عبدالمعطى امین قلعجى، مقدمه جامع المسانید، صص ٢٣٩-٢٣٦.

٣٣ - ابن الجرزى، پیشین، ص ٤٠.

٣٤ - عبدالمعطى امین قلعجى، پیشین، صص ٢٤٩-٢٤٦.

٣٥ - پیشین، صص ٢٦٥-٢٦٢.

٣٦ - پیشین، ص ٢٥٥.

٣٧ - پیشین، ص ٢٥٦.

٣٨ - پیشین، ص ٢٦٢، ٢٦٧ . براى آگاهى بیشتر درباره ویژگیهاى جامع المسانیدِ ابن کثیر نک: عبدالمعطى امین قلعجى، پیشین، صص ٢٥٩-٢٥١.

٣٩ - پیشین، ص ٢٠٣، ٢٤٧.

٤٠ - البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨٢/٢.

٤١ - درباره آثار اونک: البغدادى، هدیة العارفین، ١٧٠/٢؛ الزرکلى، ٣٢٨/٥.

٤٢ - الاعلام، ٣٢٨/٥.

٤٣ - کاتب چلبى، ١٦٨٤/٢.

٤٤ - پیشین، ١٦٨٣/٢.

٤٥ - الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٦٢٤/٢.

٤٦ - کشف الظنون، ٥٧٤/١.

٤٧ - پیشین، ١٦٨٢/٢.

٤٨ - دانش‏پژوه، فهرست کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران، ٢١/٨.

٤٩ - پیشین، همان جا.

٥٠ - کاتب چلبى، ١٦٨٢/٢.

بخش چهارم

بخش چهارم :

آشنایى با مسندهایى که به راویان خود منسوبند (١)

پس از آشنایى با مسندهایى که به مؤلّفان خود منسوبند، وقت آن است که درباره مسندهایى سخن بگوییم که به نام راویان خود شناخته مى‏شوند. در آغاز باید دانست، شمار این مسندها از مسندهاى گونه نخست بسیار کمتر است:

١- مسند ابى‏حنیفه از ابوعلى حسن بن زیاد لُؤْلُؤْیى (د . ٢٠٤ ق / ٨١٩ م).

درباره مسندهاى ابوحنیفه در دنباله این نوشتار در یک بخش مستقل سخن خواهیم گفت.

٢- مسند حدیث الاوزاعى اثر ابوسعید عبدالرّحمن بن ابراهیم اموى دمشقى معروف به «دُحَیْم» (١) (د . ٢٤٥ ق/ ٨٥٩ م).

وى در عصر خودش محدّث شام و پیرو مذهب اوزاعى بود. دحیم مدّتى در اردن و فلسطین عهده‏دار قضاوت بود. او از سفیان بن عینیه و بقّى بن مَخْلَد حدیث آموخته. احمدبن حنبل و یحیى‏بن مَعین او را بزرگ مى‏داشته‏اند. رجال‏شناسان عامّه او را با واژه‏ هایى چون ثقه، حافظ، حجّت و استوار ستوده‏اند. (٢) از فهرست ابن خیر بر مى‏آید که این مسند که در چهارجزء بوده، در سده ششم در اندلس تا اندازه‏اى رواج داشته‏است. (٣) از سرنوشت این مسند دراین روزگار آگاهیى در اختیار نداریم.

٣- مسند مالک بن انس اثر ابوداوود سلیمان بن اشعث اَزْدىِ سجِستانى‏ (٤) (د . ٢٧٥ ق / ٨٨٨ م).

ابوداوود محدّثى بلندآوازه و گردآورنده سنن سومین کتاب از صحاح ششگانه اهل سنّت است. وى از استادان بسیارى که شمارشان به سیصدتن مى‏رسد، حدیث آموخته. نام‏آورترین استاد او همانا احمدبن حنبل است. وى افزون بر احادیث فراوانى که از او شنید و بعدها در گردآورى سنن از آنها بهره جست، در مجالس گوناگون پاسخ پرسشهایى در فقه و دیگر زمینه‏ ها را از او گرفت و بیشتر این پرسش و پاسخها را در کتاب مسائل نقل کرد. ترمذى، نسایى و ابوعوانه اسفراینى از معروفترین راویان و شاگردان او هستند. (٥) ظاهراً از مسند یادشده تاکنون نسخه‏اى یافت نشده باشد.

٤- مسند حدیث ثابت البُنانى از ابواسحاق اسماعیل بن اسحاق جَهْضَمى بصرى‏ (٦) (د . ٢٨٢ ق / ٨٩٦ م).

در بخش پیشین (زیر شماره ٤٨) درباره گردآورنده این مسند سخن گفته شد. گفتنى است که ابومحمّد ثابت بن اسلم بُنانى بصرى یکى از تابعان است که در سال ١٢٣ هجرى در گذشته. رجال‏شناسان اهل سنّت او را ثقه و عابد دانسته‏اند. (٧)

٥- مسند حدیث یحیى بن سعید الانصارى و ایوب السَّخْتیانى از دانشمند پیشگفته. (٨) ناگفته نماند که یحیى بن سعید انصارى مدنى (د . ١٤٣ ق)

از فقیهان و محدّثان عصر تابعان و مدّتى قاضى مدینه بوده‏است. (٩) همچنین ابوبکر ایّوب بن کیسان سَخْتیانى بصرى (د . ١٣١ ق) از فقیهان و عابدان نامدار در دوره تابعان است. سنیّان وى را ثقه دانسته و سخت ستوده‏اند. (١٠)

٦- مسند مالک از ابوعبدالرّحمن احمدبن شعیب نسایى‏ (١١) (د . ٣٠٣ ق / ٩١٥م).

درباره نسایى در بخش پیشین سخن گفته شد. مسند مالک گویا در سده ششم در اندلس تا اندازه‏اى رواج داشته، (١٢)ولى اکنون از آن جز نامْ نشانى در دست نیست.

٧- مسند منصوربن زاذان از همان نسایى پیشگفته. (١٣) ابوالمغیره منصوربن زاذان ثقفى واسطى (د . ١٣١ ق)

یکى از تابعان است. رجال‏شناسان اهل سنّت از او چهره‏اى ثقه، درستکار، عبادت‏پیشه و شایسته اعتماد ترسیم کرده‏اند. (١٤) از این مجموعه هم گویا نسخه‏اى یافت نشده باشد.

٨- مسند حدیث الزّهرى بعلله والکلام علیه.

٩- مسند حدیث شعبة بن الحّجاج.

١٠- مسند حدیث سفیان بن سعید الثّورى.

١١- مسند حدیث ابن جُریج.

١٢- مسند حدیث یحیى بن سعید القطان

در هشت جزء.

١٣- مسند حدیث فضیل بن عیاض و داود الطّایى و مفضّل بن مهلل السّعدى.

١٤- مسند حدیث شعبه و سفیان الثورى.

جملگى این مجموعه‏ ها را در شمار آثار نسایى نام برده‏اند. (١٥) نسایى در مجموعه اخیر، گویا احادیثى را گردآورده که شعبه روایت کرده، ولى سفیان روایت نکرده یا سفیان نقل کرده، ولى شعبه آنها را روایت نکرده‏است. (١٦) از فهرست «ابن خیر» فهمیده مى‏شود که این مجموعه‏ ها تا اندازه‏اى در سده ششم وپیش از آن در انجمنهاى علمى مطرح بوده‏است.

١٥- مسند حدیث سفیان بن عُیینه.

١٦- مسند حدیث شعبة بن الحجّاج

در نُه جزء.

١٧- مسند حدیث سفیان بن سعید الثورى.

جملگى از ابوبشْر محمّد بن احمدبن حمّاد انصارى دولابى رازى‏ (١٧) (د . ٣١٠ ق/ ٩٢٢ م) محدّث و مورّخ ایرانى. وى براى آموختن دانش به بغداد، بصره، حجاز، شام و مصر سفر کرد. او در مصر ضمن اندوختنِ دانش به پیشه ورّاقى نیز مى‏پرداخت. (١٨) ابوبشر در فقه بر مذهب ابوحنیفه بود و دراین راه بسیار پا فشارى داشت. (١٩) وى را محدّثى چیره‏دست مى‏دانند؛ (٢٠) ولى برخى از پیشینیان به حدیث او خرده گرفته، ضعیفش دانسته‏اند. (٢١) در عین حال کسانى چون ابن ابى‏حاتم، طَبَرانى و ابن حِبّان بُستى از او روایت کرده‏اند. (٢٢) ابوبشر افزون بر حدیث در تاریخ و رجال هم مهارت داشت و دراین زمینه‏ ها تألیفاتى بر جاى نهاده است. (٢٣) از مسندهاى یادشده تا کنون نسخه‏اى یافت نشده‏است.

١٨- مسند عمربن عبدالعزیز اثر ابوبکر محمّد بن محمّد بن سلیمان اَزْدى واسطى معروف به «ابن با غَنْدى» (د . ٣١٢ ق / ٩٢٥ م).

وى در سفرهاى علمى‏اش از دانشمندان بلندآوازه‏اى چون على‏بن مدینى حدیث شنید. ابن شاهین و ابن‏مُقرى از او حدیث نقل کرده‏اند. ابن باغندى از حفظ پیاپى حدیث مى‏خواند و شاید همین باعث شده تا نامهاى راویان را در هم‏آمیزد و در نتیجه او را به تصحیف و تدلیس متّهم سازند ودر شمار ضعیفان یاد کنند. (٢٤) این مسند چاپ شده؛ (٢٥) ولى نگارنده نتوانست بدان دست یابد. گویند: وى این مسند را براساس صحابیانى که در فاصله عمر دوم و پیامبر (ص) بوده‏اند، تدوین کرده‏است. (٢٦)

١٩- مسند حدیث مالک منسوب به ابوالعَرَب محمّد بن احمد تمیمى مغربى (د . ٣٣٣ ق / ٩٤٥ م).

وى محدّث، رجال‏شناس، تاریخ‏نگار و فقیهى مالکى از مردم قیروان و از تبار فرمانروایان آن دیار بود. (٢٧) معروفترین اثر او کتاب طبقات علماء افریقیّه وتونس است که در الجزایر و تونس به چاپ رسیده. در میان آن بخش از آثار ابوالعرب که یافت نشده، کتابى به چشم مى‏خورد به نام مسند حدیث مالک. (٢٨)

٢٠- مسندابى‏حنیفه از ابوالحسین عمربن حسن‏شیبانى معروف به «ابن‏الأُشنانى» (د.٣٣٩ق/٩٥٠م).

نک: دنباله این نوشتار،بخش مسندهاى ابوحنیفه.

٢١- مسند ابى حنیفه از ابومحمّد عبداللّه بن محمّد بخارى حارثى معروف به «عبداللّه استاد» (د . ٣٤٠ ق / ٩٥١ م)

نک: دنباله این نوشتار، بخش مسندهاى ابوحنیفه.

٢٢- مسند مالک‏اثر ابو محمّد قاسم بن اَصْبَغ قُرْطبى (د . ٣٤٠ ق/ ٩٥١ م)،

محدّث اندلس. وى در قرطبه، بغداد، کوفه و مکّه از محدّثان بزرگ زمان خویش حدیث شنید تا آن جا که در حدیث و رجال مهارت یافت. او در روزگار پیرى به فراموشى دچار شد و چون خود این را احساس کرد از روایت حدیث دست کشید تا مبادا دانش خویش‏ر ا تباه سازد. ابن اصبغ جز مسند یادشده، آثار دیگرى هم دارد، از جمله صحیحى به سبک صحیح مسلم فراهم آورده‏است. (٢٩) از مسند یادشده گویا نسخه‏اى در دست نباشد.

٢٣- مسندالامام الشافعى تالیف ابوالعبّاس محمّد بن یعقوب اصمّ‏نیشابورى (د . ٣٤٦ ق / ٩٥٧ م).

مقصود از مسند شافعى مجموعه احادیث مرفوع و موقوفى است که نزد محمّد بن ادریس شافعى‏ (٣٠) متداول بوده و در مطالعات فقهى و فتواهایش بدانها استناد مى‏کرده. این احادیث را ابوالعبّاس محمّد بن یعقوب اصمّ‏ (٣١) در ضمن کتاب الاّم و غیره از ربیع بن سلیمان مرادى (د . ٢٧٠ ق) شنیده و فراگرفته است. کتابهایى که ربیع آنها را به استثناى مقدار بس‏اندکى از شافعى شنیده‏است.

مدوّن این احادیث در این کتاب که به نام مسند شافعى شناخته شده، کسى است به نام ابوعمرو محمّد بن جعفر بن مطر نیشابورى (د . ٣٦٠ ق). «ابن مطر» که شاگرد، یار و همراه اصمّ بوده، به اشاره و خواست استادش این احادیث را در کتاب مزبور گرد آورده. البتّه برخى گویند: او این کار را براى خودش، نه براى استادش، انجام داده است. همچنان که برخى هم گفته‏اند: گردآورنده این کتاب خودِ اصمّ مى‏باشد. بنابراین، احادیث این مجموعه شنیده‏ هاى ابن مطراست از ابوالعبّاس اصمّ در ضمن سماع کتاب الامّ از وى. همانگونه که اصمّ آنها را از ربیع و ربیع از شافعى شنیده‏است. (٣٢) پس باتوجّه به عبارت ابهام برانگیز برخى از محققّان، (٣٣) باید دانست: انتساب این مجموعه به شافعى از جهت روایت محتواى آن است؛ نه از جهت گردآورى و تألیف آن. گفتنى است که در جاى جاى مسند شافعى نام اصمّ به عنوان راوى احادیث به چشم مى‏خورد؛ ولى از ابن مطر - تاجایى که نگارنده بررسى کرد - نشانى دیده نمى‏شود.

ترتیب مسند شافعى:

مسند شافعى‏خواه با راهنمایى اصمّ گرد آمده باشد و خواه بدون راهنمایى او؛ نه براساس صحابه مرتّب شده ونه بر اساس ابواب. از همین رو ابن حجر در تعجیل‏المنفعه گوید:

«آن کس که حدیث شافعى را گرد آورده، آن احادیث را نه به شیوه مسانید مرتّب ساخته و نه به ترتیب ابواب واین کوتاهى بس بزرگى است. زیرا به استخراج آن احادیث از کتاب الاّم و غیره بسنده کرده وآنها را به همان صورت که به دستش رسیده، کنار هم نهاده. به همین جهت در بسیارى از جاها در آن تکرار رخ داده است». (٣٤)

با توجّه به آنچه در بالا گفته شد، اگر به عناوین کتاب مورد بحث نگاهى بیفکنیم، خواهیم دید که احادیث آن یا بربابهایى از موضوعات فقهى دلالت مى‏کند، ولى در توزیع احادیث در آن بابها دقّتى به‏کار نرفته ویا زیر عناوینى آورده شده که به موضوعات فقهى دلالت نمى‏کند؛ بلکه تنها در عنوان به ذکر مأخذ احادیث بسنده شده؛ مانند:

«مِنْ کتاب اختلاف مالک و الشّافعى»= احادیثى که از کتاب اختلاف مالک و شافعى گرفته شده است (ص ٢١١).

«مِنْ کتاب الرّساله»= احادیثى که از کتاب الرساله برگرفته شده است (ص ٢٣٣).

«مِن کتاب ابطال الاستحسان»= روایاتى که از کتاب ابطال الاستحسان گرفته شده‏است. (ص ٢٦٤).

«مِنْ کتا ب‏احکام القرآن»= احادیثى که از کتاب احکام القرآن بیرون کشیده شده است. (ص ٢٦٦).

«مِنْ کتاب السیر على سیر الواقدى» = روایاتى که از کتاب السیر على‏سیر الواقدى استخراج شده‏است (ص ٣٥٣).

«من کتا ب‏جماع العلم» = احادیثى که از کتاب جماع العلم برگرفته شده‏است (ص ٣٥٥).

«من کتاب اختلاف على و عبداللّه» = احادیثى که از کتاب اختلاف على و عبداللّه گرفته شده‏است‏ (٣٥) (ص ٣٨٥).

با این وصف، کتاب مزبور از تبویبى شایسته برخوردار نیست. زیرا نه به شیوه کتابهایى چون مسند احمد بن حنبل تنظیم شده ونه از نظم مجموعه‏ هاى حدیثى دیگر پیروى مى‏کند. این کاستى همواره مانعى بوده‏است در برابر محققّان براى بهره‏ورى از این کتاب.

با توجّه به همین کاستى، حدیث‏پژوه و فقیه حنفى «محمّد عابد سندى» (٣٦) (د . ١٢٥٧ ق) به بازسازى این کتاب پرداخته، آن را بر پایه ابواب فقهى (از کتاب الایمان والاسلام... تاکتاب المناقب) مرتّب ساخته است. سندى پیش از این، چنین کارى را درباره مسندابى حنیفه نیز انجام داده است. این دانشمند در ترتیب مسندالامام الشافعى‏آن دسته از احادیث را که از لحاظ لفظ و معنا تکرارى بوده، کنار نهاده وبا این کار کتاب خویش را از احادیث تکرارى پالوده است. (٣٧) ترتیب سندى به کوشش محمّد زاهد کوثرى به صورتى شایسته و زیبا در قاهره چاپ شده‏است.

باید افزود: آنطور که از شماره‏گذارى احادیث در ترتیب مسندالامام الشافعى فهمیده مى‏شود، مسند شافعى بدون در نظر گرفتن احادیث مکرّر ١٧٢١ حدیث را در بر دارد. این در حالى است که برخى تعداد احادیث این کتاب را با مکرّرها ١١٩٠ حدیث و با حذف مکرّرها ٩٤٠ حدیث دانسته‏اند. بنابه گفته اخیر این ٩٤٠ حدیث شامل ٨٢٠ حدیث مسند و مرفوع و ١٢٠ حدیث مرسل، منقطع و مُعْضَل مى‏شود. (٣٨)

گزیده‏ ها و شروح مسند شافعى

بر مسند شافعى شرحهایى نوشته شده که مهمترین آنها بدین قرار است:

١- شافى العِىّ به خامه ابوالسعادات مبارک بن محمّد معروف به ابن اثیر جزرى (د . ٦٠٦ ق).

٢- شافى العینى (یا العِىّ) على مسند الشافعى به خامه جلال‏الدین سیوطى.

همچنین گزیده‏ هایى هم از کتاب مورد نظر فراهم شده که یکى گزیده‏اى است به نام المنتخب المرضى من مسند الشافعى اثر زین‏الدّین عمربن احمد شماع حلبى. (٣٩)

در پایان این بخش، یادآورى مى‏شود که روایات شافعى در خلال آثارش توّسط دیگران هم روایت شده‏است. چنانکه محدّث حنفى ابوجعفر احمدبن محمّد طحاوى (د . ٣٢١ ق) از طریق دایى خویش اسماعیل بن یحیى مُزَنى (د . ٢٦٤ ق) احادیث شافعى را روایت مى‏کند. (٤٠)

مسند شافعى هم بطور مستقل و هم در ضمن کتابى به نام المجموعة الفقهیّه منتشر شده‏است.

٢٤- مسند الاعمش. (٤١)

٢٥- مسند شعبة بن الحّجاج.

٢٦- مسند سفیان، (٤٢) جملگى از ابوالقاسم سلیمان بن احمد طَبَرانى (د. ٣٦٠ ق/ ٩٧١ م).

در بخش پیش (زیر شماره ٩٩) درباره طبرانى و آثارش سخن گفته شد. غیر از مسندهاى یادشده، ابن مَنده اصفهانى در ضمن بر شمردن آثار طبرانى از چند مسند دیگر هم نام برده؛ ولى خودش بیشتر آنها را ندیده است. بدین قرار:

مسند ابى‏اسحاق السّبیعى، مسند روح بن قاسم، مسند حارث العکلى، مسند ابن‏عجلان، مسند ابى ایوّب الافریقى، مسند زیاد الجصّاص و مسند زافر. (٤٣)

٢٧- مسند حدیث الاوزاعى از همان سلیمان بن احمد طبرانى. (٤٤)

کاتب چلبى از اثرى به همین نام یاد مى‏کند؛ امّا درباره مولّف آن سخنى نمى‏گوید. (٤٥) نگارنده احتمال مى‏دهد آن مسند همین اثر طبرانى باشد که چلبى از مؤلّف آن آگاهى نداشته است.

٢٨- مسند ابى حنیفه اثر ابواحمد عبداللّه بن عَدِىّ جرجانى (د.٣٦٥ ق/ ٩٧٦ م).

٢٩- مسند ابى حنیفه اثر ابوالحسین محمدبن مظّفر (د. ٣٧٩ ق/ ٩٨٩ م).

٣٠- مسند ابى‏حنیفه از ابوالقاسم طلحة بن محمّد معروف به «شاهدعدل» (د.٣٨٠ ق / ٩٩٠ م).

٣١- تهذیب مسند الامام ابى حنیفه‏اثر ابوبکر محمّد بن ابراهیم اصفهانى معروف به «ابن مُقْرى» (د . ٣٨١ ق/ ٩٩١ م).

درباره جملگى این مجموعه‏ ها در بخش مسندهاى ابو حنیفه سخن خواهیم گفت.

٣٢- مسند نافع بن ابى نُعیم القارى المدنى از همان ابن مقرى اصفهانى.

نافع یکى از قاریان هفتگانه و آموزگار قرائت مردم مدینه بوده‏است. وى که از اتباع تابعان مى‏باشد، بنابه گفته خودش قرآن را از هفتاد تن از تابعان فرا گرفته است. (٤٦) او کم و بیش با حدیث نیز سروکار داشته؛ از همین رو مجموعه‏ هاى پراکنده‏اى از مرویات او را یافته‏اند که از طریق برخى از تابعان از ابوهریره روایت کرده‏است. شمار این مرویات از صد حدیث بیشتر نیست‏ (٤٧) و گویا همین احادیث را ابن مقرى به نام مسند نافع بن ابى نعیم فراهم آورده و روایت کرده‏است. از این مجموعه کوچک دستنوشته‏ هایى در دمشق و قاهره وجود دارد. (٤٨)

٣٣- «کتابٌ فیه اربعونَ حدیثاً من مسند بُرَیْد بن عبداللّه بن ابى بُرْدَه عن جدّه ابى بُرْدَة بن موسى عن ابى موسى الاشعرى» اثر ابوالحسن على بن عمردار قُطْنى (د. ٣٨٥ ق / ٩٩٥ م)

صاحب سنن و محدّث و رجال‏شناس بلند آوازه. شهرت دارقطنى بیشتر به خاطر نقد راویان حدیث و جرح و تعدیل آنان است. معمولاً رجال‏شناسان اهل سنّت در دوره‏ هاى بعد، داورى او را درباره راویان معیار مى‏دانند. (٤٩)

امّا درباره بُرَید، باید دانست که وى از مردم کوفه و نواده صحابى ابوموسى اشعرى است. سفیان ثورى و سفیان بن عُیَیْنه و دیگران از او روایت مى‏کنند. ابن‏معین و دیگران او را ثقه دانسته‏اند؛ ولى ابوحاتم، ابن حنبل و نسایى بر او خرده‏ هایى گرفته‏اند. (٥٠) درباره مجموعه یاد شده باید گفت: مجموعه احادیثى وجود داشته که برید آنها را از طریق نیایش از ابوموسى اشعرى روایت کرده واین مجموعه در زمانهاى بعد مسند بُرید نام گرفته است. اثر یادشده که چهل حدیث را در بر دارد، گزیده‏اى از آن مجموعه است که به دست ما رسیده. این گزیده را دارقطنى تحریر کرده ونسخه آن در استانبول در کتابخانه شهید على موجود است. (٥١)

٣٤- مسند احادیث ابراهیم بن ادهم الزّاهد از ابوعبداللّه محمّد بن اسحاق عَبْدى اصفهانى معروف به «ابن مَنْدَه» (د . ٣٩٥ ق / ١٠٠٥ م).

درباره مولّف این مجموعه در بخش مسندهاى ابوحنیفه سخن خواهیم گفت. امّا راوى این مجموعه احادیث، همان ابواسحاق ابراهیم بن ادهم تمیمىِ عجْلى بلخى عارف و زاهد نامدار سده دوم است که شرح حال نگاران و رجال‏شناسان او را در شمار محدّثان آورده و راویانِ حدیثْ احادیثى از او نقل کرده‏اند. (٥٢) ابراهیم ادهم ظاهراً در سالهاى پایانى عمرش نقل و روایت را رها کرد. از قول او آورده‏اند که گفت: «سه چیز مرا از این کار بازداشت، یکى شکر نعمت، دیگر استغفار از معصیّت، سه‏دیگر آماده شدن براى مرگ». (٥٣) از مسند ابراهیم بن ادهم نسخه‏ هایى در دار الکتب قاهره وجود دارد. (٥٤) این مجموعه کوچک به کوشش مجدى سیدابراهیم در قاهره (١٩٨٨ م) چاپ شده‏است.

٣٥- روایةٌ لمسند ابى حنیفه از همان ابن مَنْده اصفهانى.

٣٦- مسند ابى حنیفه از حافظ ابونُعَیم احمدبن عبداللّه اصفهانى (د . ٤٣٠ ق/ ١٠٣٨ م).

٣٧- مسند ابى حنیفه‏از ابوعبداللّه حسین بن محمّد بن خسرو بلخى (د . ٥٢٠ ق / ١١٢٦ م).

٣٨- مسند ابى حنیفه از ابوبکر محمّد بن عبدالباقى معروف به «قاضى مارستان» (د . ٥٣٥ ق/ ١١٤١ م).

٣٩- مسند مکحول و ابى حنیفه از على‏بن حسن بن عساکردمشقى (د . ٥٧١ ق/ ١١٧٥ م).

٤٠- مسند ابى حنیفه از حسام الدّین ابوالحسن على‏بن احمدبن مکّى رازى (د . ٥٩٨ ق / ١٢٠١ م).

٤١- جامع مسانید الامام الاعظم اثر ابوالمُؤیَّد محمّد بن محمود خوارزمى (د . ٦٤٥ ق/ ١٢٤٧ م).

٤٢- مسند ابى حنیفه از موسى بن زکریا بن ابراهیم حَصْکَفى (د . ٦٥٠ ق / ١٢٥٢ م).

٤٣- مسند ابى حنیفه از ابوعلى صدرالدّین حسن بن محمّد بکْرى تَیْمى نیشابورى (د . ٦٥٦ ق / ١٢٥٨ م).

یاد آورى: درباره جملگى این مجموعه‏ ها در «بخش مسندهاى ابو حنیفه» سخن خواهیم گفت.

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ - الاشبیلى، فهرسه، ص ١٤٨.

٢ - ابن حجر، تقریب التهذیب، ٤٧١/١؛ الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٤٨٠/٢.

٣ - الاشبیلى، همان جا.

٤ - ابن حجر، تهذیب التهذیب، ١٧٠/٤؛ السیوطى، تدریب الرّاوى، ٣٦٣/٢.

٥ - ابن حجر، پیشین، ١٧٣-١٦٩/٤؛ الذّهبى، تذکره الحفّاظ، ٥٩١/٢.

٦ - البغدادى، هدیة العارفین، ٢٠٨-٢٠٧/١.

٧ - الذهبى، تذکره الحفّاظ، ١٢٥/١؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ١١٥/١.

٨ - الاشبیلى، فهرسه، ص ١٤٨.

٩ - الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ١٣٧/١.

١٠ - الذهبى، پیشین، ١٣٠/١؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٨٩/١.

١١ - السیوطى، تدریب الرّاوى، ٣٦٤/٢؛ همو، حسن المحاضره، ٣٥٠-٣٤٩/١؛ کاتب چلبى، ١٦٨٥/٢؛ البغدادى، هدیة العارفین، ٥٦/١.

١٢ - الاشبیلى، فهرسة ، ص ١٤٥.

١٣ - السیوطى، تدریب الراوى، ٣٦٤/٢.

١٤ - الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ١٤١/١؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٢٧٥/٢.

١٥ - الاشبیلى، پیشین، صص ١٤٨-١٤٥.

١٦ - پیشین، ص ١٤٦.

١٧ - پیشین، صص ١٤٧-١٤٦.

١٨ - الذّهبى، تذکرة الحفّاظ، ٧٥٩/٢.

١٩ - ابن حجر، لسان المیزان، ٤٢/٥.

٢٠ - ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ٦٧٨/١٤.

٢١ - الذهبى، سیر اعلام النبلاء، ٣١٠/١٤؛ همو، میزان الاعتدال، ٤٥٩/٣.

٢٢ - ابن عساکر، همان جا؛ الذهبى ، تذکرة الحفّاظ ، ٧٥٩/٢.

٢٣ - ابن خلکان، وفیات الاعیان، ٣٥٢/٤.

٢٤ - الخطیب البغدادى، ٢١٣-٢٠٩/٣؛ الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٧٣٧-٧٣٦/٢.

٢٥ - سزگین، ٣٤٠/١/١.

٢٦- G.H.A.Juynboll, MUSNAD, Encyclopaedia of Islam,Vol. VII, p.٧٠٦

٢٧ - الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٨٨٩/٣.

٢٨ - القاضى عیاض، ترتیب المدارک، ٣٣٥/٣.

٢٩ - الذّهبى، تذکرة الحفّاظ، ٨٥٤-٨٥٣/٣.

٣٠ - ابوعبداللّه محمّد بن ادریس شافعى پیشواى یکى از چهار مذهب فقهى معروف اهل سنّت در سال ١٥٠ قمرى در غزّه (و به قولى در عَسْقلان یا یمن یا مِنى‏) زاده شد. در مکّه بالید و در هفت سالگى قرآن و در ده سالگى موطّأ مالک را حفظ کرد وبه دست مسلم بن خالد زنجى (د . ١٧٩ ق) مفتى مکّه، فقیه گشت. سپس در مدینه ملازم مالک شد. در سال ١٩٥ قمرى دوبار به بغداد آمد و چندماهى‏در آن جا درنگ کرد. شافعى در واپسین سالهاى زندگیش براى ترویج آراء و نظریات خود به مصر رفت. در آن جا ضمن آموزش به بازنگرى و تکمیل نوشته‏ هایش پرداخت و کتابهاى الاّم‏و الرّساله و... را بر شاگردانش املا کرد. وى در سال ٢٠٤ در همان‏جا در گذشت. احمدبن حنبل او را احیاگر دین در سرآغاز سده سوم مى‏داند. (ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٣١-٢٥/٩؛ السیوطى، حسن‏المحاضره، ٣٠٤-٣٠٣/١).

سنیّان شافعى را پایه‏گذار دانش اصول فقه مى‏دانند. زیرا به عقیده آنان او نخستین بار الرساله را در این موضوع نگاشته است. (نک: ابوزهره، الشافعى: حیاته وعصره، آراؤه و فقهه، صص ١٩٧-١٩٦؛ سزگین، ١٨٠/٣/١). ولى دانشمندان شیعه این را درست نمى‏دانند وبراین باورند که نخستین بار امام باقر (ع) و پس از او امام صادق (ع) قواعد این علم را بر شاگردان خود املا کرده‏اند. به عقیده محقّقان شیعى هشام بن حکم (د. ١٧٩ ق) و پس از وى یونس بن عبدالرحمن از یاران ائمه (ع)، نخستین کسانى هستند که دراین باره کتاب نوشته‏اند. (الصدر، تأسیس الشیعه، ص ٣١٠؛ اسدحیدر، ١٠٥-٢٠٤).

فقه شافعى آمیخته‏اى از فقه رأى‏گرایان و فقه حدیث‏گرایان است. (ابوزهره، پیشین، ص /١١، ٢٧). این فقه از دو راه به دست نسلهاى بعد رسیده: یکى از طریق شاگردانش و دیگر از طریق کتابها و آثارى که نوشته یا به شاگردانش املا کرده‏است. (براى دستیابى به آگاهى تحلیلى درباره زندگى علمى و آراء شافعى به کتاب الشافعى به خامه محمّد ابوزهره رجوع شود).

٣١ - اصمّ در سال ٢٤٧ قمرى به دنیا آمد و درسال ٢٦٥ پدرش او را در پى دانش روانه سفر کرد. در اثناى این سفر دراز اصفهان، مکّه، مصر، دمشق، کوفه، بغداد و... را زیر پانهاد واز محدّثان بزرگ حدیث آموخت و در سى‏سالگى به زادگاهش نیشابور بازگشت. اندکى پس‏از بازگشت به ناشنوایى دچار شد و در خزان عمرش نابینا گشت. حاکم و ابن منده و بسیارى دیگر ازاو روایت مى‏کنند. حاکم او رابه راستى و درستى ستوده است. ابن جوزى درباره او گوید: اصمّ ٧٦ سال به حدیث گفتن اشتغال داشت. در نتیجه پدران، فرزندان ونوادگان از او حدیث شنیده‏اند. به وى آثارى هم منسوب است که چندان قابل اعتنا به‏نظر نمى‏رسد. (الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٨٦٤-٨٦٠/٣؛ الزرکلى، ١٤٥/٧؛ سزگین ٣٧٢-٣٧١/١/١).

٣٢ - دراین باره نک: السیوطى، تدریب الرّاوى، ١٧٥/١؛ القاسمى، الفضل المبین، صص ٢٥٩ - ٢٦٠، ٣٠٨ - ٣٠٩؛ محمّد زاهد الکوثرى، مقدمه ترتیب مسندالامام الشافعى، اثر محمّد عابدالسندى، ٠٦/١ باید به‏خاطر داشت، در میان شاگردان شافعى از کس دیگرى به نام ربیع بن سلیمان جیزى هم یاد مى‏کنند. آن ربیع را با این ربیع که راوى کتابهاى شافعى است، نباید اشتباه کرد. (مثلاً نک: القاسمى، پیشین، ص ٢٥٧). بنابراین هرگاه در مقام بیان روایت آثار شافعى به‏طور مطلق از ربیع یاد شود، مقصود ربیع مرادى است نه جیزى. (القاسمى، پیشین، صص ٢٥٨-٢٥٧؛ ابوزهره، پیشین، صص ١٦٥-١٦٤).

٣٣ - براى مثال زِرِکلى مى‏نویسد: «از کتابهاى او یکى مسند است». (الاعلام، ٢٦/٦).

٣٤ - محمّد زاهد الکوثرى، مقدمه ترتیب مسندالامام الشافعى، اثر محمّد عابد السندى،٦/١.

٣٥ - لازم به یادآورى است که کتاب «الام» خود مشتمل بر کتابهایى چند است. بنابراین، هریک از عنوانهاى بالا بخشى از کتاب یاد شده را تشکیل مى‏دهد (سزگین، ١٨٦-١٨٥/٣/١).

٣٦ - درباره او نک: الزرکلى، الاعلام، ١٨٠-١٧٩/٦.

٣٧ - محمّد زاهد الکوثرى، پیشین، ٧-٦/١.

٣٨ - السیوطى، تدریب الرّاوى، ١٧٥/١، زیرنویس مصحح.

٣٩ - درباره دیگر شرحها و گزیده‏ هاى آن نک: السیوطى، حسن‏المحاضره، ٣٩٥/١؛ کاتب چلبى، ١٦٨٣/٢؛ سزگین، ١٨٨-١٨٧/٣/١.

٤٠ - سزگین، ٩١/٣/١.

٤١ - محمدجواد الحسینى الجلالى، «المسند» (٢)، نورعلم، ش ٥ (شهریور ١٣٦٣)، ص ١٤٢.

٤٢ - الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٩١٣/٣.

٤٣ - پیشین، ٩١٥-٩١٣/٣.

٤٤ - الاشبیلى، فَهْرَسه، ص ١٤٩.

٤٥ - کشف‏الظّنون، ١٦٨٢/٢.

٤٦ - ابونعیم، ذکر اخبار اصبهان، ٣٢٧/٢.

٤٧ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٢٤٢/٤؛ سزگین ٣٣/١/١.

٤٨ - الالبانى، صص ١١٥-١١٤؛ سزگین، ٣٣/١/١.

٤٩ - درباره او نک: الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٩٩١/٣.

٥٠ - ابن ابى‏حاتم، ٤٢٦/١/١؛ الذّهبى، میزان الاعتدال، ٣٠٥/١؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٤٣٢-٤٣١/١.

٥١ - سزگین، ١٦٢/١/١، ٤٢٤.

٥٢ - البخارى، ٢٧٣/١/١؛ ابن ابى حاتم، ٨٧/١/١؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٣١/١؛ ابن کثیر، البدایه والنهایه، ١٣٥/١٠، ١٤٥.

٥٣ - ابن کثیر، پیشین، ١٣٧/١٠.

٥٤ - سزگین، ٤٤٠/١/١.

بخش چهارم :

آشنایى با مسندهایى که به راویان خود منسوبند (٢)

مجموعه‏ هایى که به خطا یا از روى سهل انگارى آنها را مسند خوانده‏اند

پس از آشنایى با مسندها، باید افزود که برخى از مجموعه‏ هاى حدیث هست که آنها را به خطایا بر اثر سهل‏انگارى مسند نامیده‏اند. در نخستین بخش از این نوشتار به مناسبتى به منشأ این خطایا سهل‏انگارى اشاره شد وتوضیح بیشتر به آینده موکول گشت. اینک مناسب مى‏بیند آن مجموعه‏ ها را یک‏یک برشمرده، همراه با توضیحاتى کوتاه معرّفى کند؛ تا از این رهگذر مرزها نمایانتر شده، مسندها از دیگر مجموعه‏ ها شناخته گردند:

١- کتاب‏الاثار از ابوسلمه ربیع‏بن حبیب بن عمرو فراهیدى

اصل و نسب وى از بصره بود و در سده دوم مى‏زیست. از امام باقر (ع)، ابن‏سیرین (د. ١١٠ق) و حسن بصرى (د . ١١٠ ق) روایت مى‏کند. گویند: وى اباضى مذهب بود. (١) برخى هم او را حنفى دانسته و ثقه و قابل اعتمادش شمرده‏اند. (٢) ربیع در حدیث کتابى فراهم آورده که گاه با نام مسند ربیع بن حبیب و گاه به نام کتاب الاثار از آن یاد مى‏کنند. (٣) این کتاب را ابویعقوب یوسف‏بن ابراهیم سدراتى وَرْجَلانى قُرْطُبى (د . ٥٧٠ ق) از دانشمندان اباضى مذهبِ مغرب دور، مهذّب و مرتّب ساخته و آن را الجامع الصحیح نامیده‏است. (٤) از ترتیب وَرْجَلانى نیزبا نام ترتیب مسند الرّبیع یاد مى‏کنند. (٥) به نظر مى‏رسد، این کتاب مجموعه‏اى نامرتّب از احادیث بوده که خود ربیع برآن نامى ننهاده و همین باعث شده که برخى آن را مسند و برخى آثار بنامند.

٢- الجامع از ابومحمّد عبداللّه بن وَهْبِ فهْرِى قرشى (د . ١٩٧ ق/ ٨١٣ م)،

فقیه، مفسّر و محدّث مالکى مصر. او در مصر چشم به جهان گشود و در مدینه به خدمت مالک‏بن اَنَس رسید و از او فقه آموخت و مالک به او لقب «فقیه مصر» داد. افزون بر مالک، از محدّثانى چون ابن جریج، ابن عیینه و سفیان ثورى حدیث شنید. (٦) ابن مدینى، ربیع بن سلیمان مرادى، عبدالرّحمن بن مهدى و یحیى بن یحیى لیثى و بسیارى دیگر از او حدیث شنیده‏اند. (٧) رجال شناسانى چون ابن سعد، یحیى بن معین وابوزرعه او را ثقه دانسته‏اند. (٨) گویند: وى از نخستین کسانى بوده که میان «حدَّثنى» و «حدَّثنا»، و میان «اَخْبَرنا» و «حدَّثنا» فرق نهاده و در روایت چگونگىِ فراگیرىِ خود را از استادان بیان کرده است. (٩) بخشى از جامع ابن وهب در حدیث، به صورت دستنوشته و با نام المسند در ظاهریه نگهدارى مى‏شود. (١٠) از توصیف این دستنوشته در فهرست ظاهریه در مى‏یابیم که احادیث این کتاب براساس موضوعات فقهى مرتّب شده نه به روش مسندها. (١١) بنابراین به نظر مى‏رسد، مسند نامیدنِ این کتاب درست نباشد. گفتنى است که برخى جامع ابن‏وهب و مسند را دو اثر جداگانه پنداشته‏اند؛ (١٢) ولى ظاهراً همانطور که سزگین نیز اشاره کرده، دستنوشته‏اى که به نام مسند یافت شده، بخشى از همان جامع او باشد.

٣- مصنّفِ عبد الرّزاق بن همّام صنعانى (د. ٢١١ ق/ ٨٢٧ م).

عبد الرّزاق مفسّر و محدّثى ثقه از مردم صنعا و یک شیعه میانه رو بود. (١٣) شیخ طوسى از او در ردیف یاران امام صادق (ع) یاد کرده و او را یکى از راویان آن امام و پدرش حضرت باقر (ع) شمرده است. (١٤) درپاره‏اى از منابع متأخّر شیعى از مصنّف عبد الرزّاق با نام مسند یاد شده و از آن رهگذر به پاره‏اى نوشته‏ هاى دیگر نیز راه یافته است. (١٥) گفتنى است که کتاب مورد بحث به کوشش حبیب الرّحمن اعظمى حدیث پژوه معاصر پاکستانى منتشر شده‏است.

٤- ابوعُبید قاسم بن سلاّم بغدادى (د . ٢٢٤ ق/ ٨٣٨ م)

فقیه، ادیب و لغت‏شناس معروف کتابى دارد به نام غریب الحدیث. کاتب چلبى از اثرى به نام مسند قاسم بن سلاّم بغدادى نام مى‏بردو مى‏افزاید: «این مسند مشتمل بر احادیثى است که در آنها واژه‏ هاى نامأنوس وجود دارد». (١٦) با این توضیح، جاى تردید نمى‏ماند که مقصود وى از مسند قاسم بن سلاّم همان کتاب غریب الحدیث اوست. بویژه آنکه مى‏بینیم «ابن حجر» پس از آنکه او را با واژه‏ هایى چون ثقه، فاضل و مصنِّف مى‏ستاید، مى‏نویسد: «من در کتابها، از وى حدیثِ مسندى ندیده‏ام؛ بلکه سخنان او در شرح واژه‏ هاى نامأنوس حدیث است». (١٧) باید افزود: تذکره نویسان و شرح حال نگاران نیز در میان آثار وى از کتابى به نام مسند نام نبرده‏اند. (١٨)

٥- المصنّف اثر ابوبکر عبداللّه بن محمّد عَبْسى کوفى معروف به «ابن ابى شَیْبَه» (د . ٢٣٥ ق / ٨٤٩ م)،

فقیه، مفسّر، مورّخ و محدّث بلندآوازه. درباره ابن ابى شیبه باید دانست که وى مقدّمات دانش را در کوفه فراگرفت و پس از آن در بصره و سپس در بغداد حدیث و فقه آموخت. بسیارى از محدّثانِ بنام سده سوم از جمله بخارى، مسلم، احمد و پسرش عبداللّه، ابوداوود و ابن ماجه از او حدیث نقل کرده‏اند. (١٩) خطیب بغدادى از زبان ابن سلاّم آورده که حدیث به چهارتن پایان یافت: «احمدبن حنبل، یحیى بن معین، على بن مدینى و ابوبکر بن ابى‏شیبه». (٢٠) شاگردش ابوزرعه ادّعا کرده که حافظ تر از ابن ابى‏شیبه ندیده‏ (٢١) و شاگرد دیگرش احمدبن حنبل ظاهراً او را پرلغزش دانسته است. (٢٢) با این حال، مى‏توان گفت رجال‏شناسان اهل سنّت جملگى او را ثقه شمرده‏اند. (٢٣) بنابه گزارش حاکم نیشابورى، صحیح‏ترین اسنادها نزد ابن ابى شیبه عبارت است از: «زُهرى از على بن حسین از پدرش از على (ع) (٢٤)».

مصنَّفِ ابن ابى شیبه کتاب بس بزرگى است که در آن احادیث نبوى (ص)، گفته‏ هاى صحابه و فتواهاى تابعان را براساس موضوعات و ابواب فقهى آورده‏است. این کتاب ظاهراً همان است که در شمار مسندها هم از آن نام برده‏اند؛ ولى باید گفت: کتاب مزبور در واقع مسند نیست و این شهرت پایه‏اى ندارد. (٢٥) گفتنى است که برخى از آگاهان، ابن ابى شیبه را محدّثى دانسته‏اند که هم براساس موضوع وهم به شیوه مسانید کتاب نوشته است. (٢٦) بنابراین احتمال دارد، مسند و مصنَّف دو کتاب جداگانه بوده؛ ولى با گذشت زمان مسندش از میان رفته باشد و مردمان دوره‏ هاى بعد، مصنّف او را همان مسندش پنداشته باشند.

٦- السنن اثر ابومحمّد عبداللّه‏بن عبدالرّحمن دارِمى سمرقندى (د. ٢٥٥ق/ ٨٦٩م).

دارمى در سفرهاى درازش از بسیارى از محدّثان حدیث شنید. مسلم، ابوداوود، ترمذى، نسایى و دیگران از وى روایت کرده‏اند. وى را محدّثى ثقه، صدوق و درستکار مى‏شناسند. دارمى در سمرقند عهده‏دار امر قضا گشت و در یک ماجرا داورى کرد؛ ولى به سبب پرواپیشگى بى‏درنگ از آن سمت کنار گرفت. (٢٧)

سنن‏دارمى بیشتر به‏نام مسند شهرت دارد وبه این نام شناخته مى‏شود. از همین روکاتب چلبى آن کتاب را یک‏بار بانام سنن و بار دیگر بانام مسند یاد مى‏کند. (٢٨) ولى ظاهراً این یک‏خطایى است که مشهور و رایج گشته است. «بُلقینى» در مقام خرده‏گیرى بر «ابن‏صلاح» که این کتاب را در ردیف مسندها نام برده، مى‏نویسد: «به شمارآوردن کتاب‏دارمى در زمره مسندها... محلّ تأمّل است. زیرا آنچه که اکنون از دارمى دردست است براساس ابواب فقهى، از قبیل طهارت و... تألیف شده است». (٢٩) حافظ عراقى دراین باره مى‏گوید: «همچنان که بخارى کتاب خود را به دلیل مسندبودنِ احادیثش، مسند نامیده، کتاب دارمى نیز به مسند معروف گشته؛ ولى باید دانست دراین کتاب احادیث مرسَل، معضَل، منقطع و مقطوع فراوان یافت مى‏شود». (٣٠) البته باید افزود که درباره دارمى گفته‏اند: وى آثارى از جمله جامع، مسند، تفسیر، و غیره داشته است. شاید آنچه که اکنون در دست است، همان جامعِ او باشد و مسندش از میان رفته باشد. (٣١)

گقتنى است که بسیارى از حدیث شناسان اهل سنّت، سنن دارمى را از سنن ابن‏ماجه برتر مى‏دانند و آن را به جاى کتاب ابن ماجه، ششمین مجموعه از «صحاح ششگانه» قلمداد مى‏کنند. ابن حجر عسقلانى مى‏گوید: «منزلت مسند دارمى کمتر از کتابهاى سنن نیست. بلکه اگر به کتابهاى پنجگانه پیوست گردد، از سنن ابن ماجه سزاوارتر است، زیرا از جهات بسیارى برآن ترجیح دارد». (٣٢) از همین روبرخى آن کتاب را صحیح هم خوانده‏اند. (٣٣)

٧- المسند یا مسند السرّاج تألیف ابوالعبّاس محمّد بن اسحاق ثقفى نیشابورى (د . ٣١٣ ق/ ٩٢٥ م)

حافظ حدیث و ملّقب به «سَرّاج» (پالان دوز یا زین‏ساز). وى از اسحاق بن راهویه و شمارى از استادان بخارى و مسلم در خراسان، بغداد، کوفه، بصره و حجاز استماع حدیث کرد و محدّثانى کهنسال چون بخارى و مسلم از او حدیث روایت کرده‏اند. همچنین گویند: بخارى به کتابى از وى که در موضوع تاریخ بود، نظر افکند و با خطّ خویش از آن نسخه برداشت و آن نسخه را نزد مولّف قرائت کرد. سرّاج را مؤلّفى مبتکر و نکته‏سنج و محدّثى ثقه د (٣٤)انسته‏اند. (٣٥) نوشته‏اند: حاکم نیشابورى در تالیف مستدرک الصحیحین به مسند وى به عنوان یکى از منابع نظر داشته است. (٣٦)

از مجموعه حدیثىِ وى که مسندنام گرفته، بخشها یا گزیده‏ هایى در کتابخانه ظاهریه نگهدارى مى‏شود. همانطور که کاتب چلبى هم خاطرنشان ساخته، (٣٧) از توصیف این کتاب در فهرست دستنوشته‏ هاى ظاهریه، روشن مى‏شود که این مجموعه براساس موضوع فراهم آمده نه به شیوه مسندها. (٣٨) بنابراین مى‏توان گفت، این کتاب را نیز همچون سنن دارمى به غلط مسند نام نهاده‏اند.

٨- المسند المُخْرَج على کتاب مسلم بن الحجّاج، تألیف ابوعَوَانَه یعقوب بن اسحاق نیشابورى اسفراینى (د . ٣١٦ ق/ ٩٢٨ م)

.

ابوعوانه اهل سفرهاى دور و دراز بود. از بسیارى از محدّثان حدیث شنید و نخستین کسى است که مذهب شافعى و کتابهایش را به اسفراین وارد ساخت. وى از نگاه سنیّان محدّثى ثقه به شمار مى‏آید. (٣٩) او در کتاب یادشده از سبک مسلم پیروى کرده؛ (٤٠) به این معنا که همان احادیث صحیح مسلم را با سند خویش و بر پایه ابواب فقهى آورده و به تصریح خود، شمارى از احادیث را هم برآن افزوده‏است. (٤١) بنابراین شایسته‏است، همچون صبحى صالح، (٤٢) این کتاب را در زمره مستخرَجها به‏شمار آوریم نه در ردیف مسندها و اینکه مى‏بینیم، برخى از نویسندگان از این کتاب در شمار مسندها یاد کرده‏اند، ظاهراً به خطا رفته باشند. (٤٣) به نظر مى‏رسد، مقصود کاتب چلبى از صحیح ابى‏عوانه‏ (٤٤) نیز همین کتاب باشد.

٩- المسنَدُ الصحیحُ على‏التّقاسیمِ والانواعِ مِنْ غیرِ وجودِ قطعٍ فى سندها و لاثبوت جرحٍ فى ناقلیها، اثر ابوحاتم محمّد بن حِبّان تمیمى حنظلى بُستى معروف به «ابنِ‏حبّان بُستى» (د . ٣٥٤ ق/ ٩٦٥ م)

مورّخ، منجّم، لغت‏شناس، محدّث و فقیه شافعى. ابن حبّان ابتدا کتاب الثّقات و پس از آن کتاب الضّعفا یا المجروحین من المحدّثین را نوشت. آنگاه صحیح خویش را بر پایه آن دو کتاب بنا نهاد و نام بالا را براى آن برگزید. (٤٥) درباره تعبیر «ولا ثبوت جرحٍ فى ناقلیها» که در دنباله نام کتاب مزبور آمده، باید دانست که ابن حبّان را در جرح و تعدیل مسلکى ویژه است. او براین باور است که راوى عدل کسى است که جرحى براو وارد نشده باشد. زیرا جرح ضد عدل است واگر کسى را جرح نکرده باشند، ناگزیر عادل شمرده مى‏شود. (٤٦) بنابراین، وى در جمله یادشده به این نکته اشاره دارد که درباره راویان احادیث موجود در این کتاب، جرحى ثابت نشده‏است.

این کتاب ترتیبى من در آوردى دارد. به این معنا که نه به ترتیب ابواب فقهى است ونه به سبک مسندها. از همین‏رو یافتن حدیثِ مورد نظر درکتاب مزبور بسى دشوار است. گویند: مولّف در آغاز کتابش به صراحت گفته که گزیدن این روش براى آن است که مردم در بهره‏بردن از این کتاب به حافظه تکیه کنند وبه ترتیب معروف اعتماد نورزند. به دلیل همین دشواریاب بودن، امیر علاءالدین ابوالحسن على‏بن بلبان فارسى حنفى (د. ٧٣٩ ق.) کتاب مزبور را پیراسته وبر پایه موضوعات و ابواب فقهى مرتّب ساخته و آن را الأحسان فى تقریب صحیح ابن‏حبّان نامیده‏است. (٤٧)

از کتاب مورد بحث، یک‏بار با عنوان سنن ابن حِبّان و بار دوم با نام صحیح ابن‏حبّان و بار سوم با نام الانواع والتقاسیم‏ (٤٨) یاد کرده‏اند. برخى هم از آن در شمار مسندها نام برده‏اند. (٤٩) ولى چنانکه دربالا گفته شد، این کتاب به سبک مسندها تدوین نشده ودر نتیجه نباید در شمار مسندها به حساب آید.

درباره ابن حبّان باید دانست که شرح حال نگاران از او دو چهره کاملاً متفاوت و گاه متضادّ ترسیم کرده‏اند. برخى وى را ثقه، حافظى بزرگوار و عالِم به متون و اسانید حدیث دانسته‏اند. (٥٠) ولى برخى دیگر چهره‏اى منفى از وى به دست داده‏اند. از جمله ابن صلاح لغزشهاى او را فاحش دانسته‏است. گویند: وى پیامبرى را آمیزه‏اى از علم وعمل مى‏دانست و همین عقیده موجب شد تا زندیقش خوانند ودراین باره به خلیفه نامه نویسند ودر نتیجه او به کشتنش فرمان دهد. (٥١) آثار ابن حبّان در عرصه حدیث بسیار است. (٥٢) مهمترین آنها همین المسند الصحیح است که از منابع مهّم حدیث سنیّان به‏شمار مى‏رود.

١٠- کتاب السنّه از ابوحَفْص عمربن‏احمد معروف به «ابن شاهین» (د . ٣٨٥ ق/ ٩٩٥ م).

وى از مردم عراق و محدّثى پرتالیف بوده است. (٥٣) از جمله آن تألیفات، یکى تفسیر اوست در هزار جزء. وى اثر کوچکى هم در فضایل فاطمه (ع) (٥٤) دارد. بیشتر رجال‏شناسان ابن شاهین را ثقه مى‏دانند؛ ولى برخى هم براو خرده‏ هایى گرفته وبه روایات ونوشته‏ هایش چندان اعتماد نکرده‏اند واین بدان سبب است که او بیش از حد به خود اعتماد داشته و نوشته‏ هایش را با منابع اصلى مقابله نمى‏کرده‏است. (٥٥) برخى از کتاب السنّه او که اثرى بزرگ بوده، به نام مسند هم یاد کرده‏اند (٥٦) و این ظاهراً درست به نظر نمى‏رسد.

١١- مسند مسلم یا المسند الصحیح على کتاب مسلم اثر ابوبکر محمّدبن عبدالله شَیْبانى جَوْزَقى مُعدِّل (د . ٣٨٨ ق / ٩٩٨ م).

وى یکى از حافظان بنام و در عصر خود محدّث نیشابور بود. همانطور که از نام این کتاب هویداست، جوزقى در کتاب یادشده از سبک مسلم بن حجّاج تقلید کرده‏است. (٥٧) بنابراین، شایسته است کتاب مزبور را در شمار مستخرجها به حساب آورند؛ نه در شمار مسندها. (٥٨) از کتاب یاد شده گویا تاکنون اثرى به دست نیامده باشد.

١٢- المسند المستخرج على صحیح مسلم اثر حافظ ابونُعیم احمدبن عبداللّه اصفهانى‏ (٥٩) (د . ٤٣٠ ق / ١٠٣٨ م).

همانگونه که از نام این کتاب پیداست، ابونعیم در کتاب یادشده از سبک مسلم پیروى کرده‏است. (٦٠) در نتیجه، کتاب مزبور در زمره مستخرجها به شمار مى‏آید.

١٣- مسندالشهّاب اثر ابوعبداللّه محمّد بن سلامه قُضاعى شافعى (د . ٤٥٤ ق/ ١٠٦٢ م).

١٤- مسندالفردوس تألیف ابونصر (یا ابومنصور) شهردار بن شیرویه دیلمى همدانى (د . ٥٥٨ ق / ١١٦٣ م).

در بخش نخست گفته شد که برخى به خطا مسندالشهاب و مسند الفردوس را در شمار مسندها یاد کرده‏اند؛ اما همچنان که در آن‏جا گفته شد، مسند در اصطلاح مؤلّفان این کتابها به معناى اسناد یا سند به کار رفته است. نگارنده احتمال مى‏دهد، مقصود چلبى از مسند دیلمى‏ (٦١) همین مسند الفردوس باشد.

١٥- مسند شمس الاخبار المنتقى‏ من کلام النبّى المختار (ص)اثر على‏بن حمید قرشى (د . ٦٣٥ ق/ ١٢٣٨ م).

این کتاب که یکى از مصنَّفات زیدیان و احادیثش در زمینه ترغیب و ترهیب است، در دویست باب تنظیم شده. زنجیره اِسناد احادیث در کتاب یادشده، حذف و تنها به ذکر صحابى راوى حدیث قناعت شده و مؤلّف بارمز، مرجع خود را نشان داده است. مجموع احادیث این کتاب بنابه گفته مؤلّف ٢٥٠٠ حدیث است. (٦٢) همراه کتاب مزبور شرحى است به صورت زیرنویس، زیر نام کشف الاستار عن احادیث شمس الاخبار. این شرح به خامه محمّد بن حسین الجلال (از دانشوران معاصر یمن) نوشته شده‏است.

نگارنده هرچه جستجو کرد، در نیافت که چرا بر روى جلد کتاب نام مسند شمس الاخبار نقش بسته؛ در حالى که مؤلّف در دیباچه کتاب مى‏گوید: من این کتاب را شمس‏الاخبار المنتقى من کلام النبىّ المختار (ص) نام نهادم. (٦٣) بنابراین کتاب مزبور را نباید در شمار مسندها به حساب آورد.

تفسیر تک واژه‏ هاى نامأنوس حدیث در قالب مسند

ابواسحاق ابراهیم بن اسحاق حربى بغدادى (د . ٢٨٥ ق/ ٨٩٨ م) ادیب، لغت‏شناس، محدّث، متکلّم و فقیه نام‏آور سده سوم کتابى دارد به نام غریب الحدیث که آن را در نوع خود از ارزشمندترین و بزرگترین کتابها مى‏دانند. (٦٤) حربى این کتاب را به شیوه مسانید مرتّب ساخته است. وى مثلاً حدیث نخست از مسند ابوبکر را مى‏آورد و به شرح واژه نامأنوس آن مى‏پردازد. سپس مقلوبِ آن واژه و مقلوبِ مقلوبِ آن را بیان مى‏دارد و به همین روش به طور گسترده احادیث دیگرى را که از دیگر صحابه رسیده و به همان واژه مورد بحث مربوط مى‏شود، مطرح مى‏سازد. در بقیّه احادیث هم به‏همین شیوه رفتار مى‏کند وبه مطالب گذشته نیز ارجاع نمى‏دهد. در نتیجه، بر خلاف گمانِ مؤلّف که کتاب خود را به روش مسندها تالیف کرده تا مطالب آن آسان‏یاب باشد، این کتاب به کتابى دشواریاب بدل گشته است. (٦٥) گویند: حربى در این کتاب دامن سخن را گسترده واحادیث را به‏همراه زنجیره سند استقصاء کرده و متون حدیثها را هرچند که جز یک واژه نامانوس در آن نباشد، نقل‏کرده و بدین سبب کتاب خود را طولانى و پرحجم ساخته؛ در نتیجه با آنکه کتابى پرفایده بوده، مهجور و متروک مانده‏است. (٦٦)

از غریب الحدیث حربى بخشهاى زیر آماده شده و در زمان خودش انتشار یافته‏است: (١) مسند ابوبکر، (٢) مسند عمر، (٣) مسند عثمان، (٤) مسند على (ع)، (٥) مسند زبیر، (٦) مسند طلحه، (٧) مسند سعدبن ابى‏وقّاص، (٨) مسند عبدالرّحمن بن عوف، (٩) مسند عبّاس، (١٠) مسند شَیْبَةبن عثمان، (١١) مسند عبداللّه بن جعفر، (١٢) مسند مِسْوَربن مَخْرَمه زهرى، (١٣) مسند مطلب بن ربیعه، (١٤) مسند سائب مخزومى، (١٥) مسند خالدبن ولید، (١٦) مسند ابوعبیده جرّاح، (١٧) مسند معاویه و دیگران، (١٨) مسند عمروبن عاص، (١٩) مسند عبداللّه بن عبّاس، (٢٠) مسند عبداللّه بن عمر، (٢١) مسند موالى که واپسین بخش از آن کتاب است. (٦٧) از کتاب مورد بحث که کتابى پر حجم و در پنج مجلّد بوده، تنها یک جلد به صورت دستنوشته در کتابخانه ظاهریه یافت شده‏است. (٦٨)

درباره مولّف این کتاب باید گفت: او در بغداد نزد دانشمندان بنام روزگار خود ادب، لغت، حدیث، فقه و کلام آموخت و بیش از همه نزد احمد شاگردى کرد وبر دست او فقیه گشت واز یاران برجسته او شد. (٦٩) ثعلب گوید: «پنجاه سال است که در هیچ مجلس درس لغت و نحوى ابراهیم حربى را غایب ندیدم» و دارقطنى او را در هر دانشى زبردست و راستگو مى‏شمارد. (٧٠) حاکم از کسى به نام محمّد بن صالح قاضى نقل مى‏کند که مى‏گفت: «به نظر من بغداد کسى را چون ابراهیم بن اسحاق حربى در ادب، فقه، حدیث و زهد نپرورده‏است». (٧١) خطیب بغدادى نیز او را چنین مى‏ستاید: «او در دانش پیشوا، در زهد سرآمد، در فقه و احکام آگاه و ژرف‏نگر، در حدیث حافظ و در تشخیص بیماریهاى آن زبردست، در ادب صاحبنظر و گنجینه‏اى از لغت بود». (٧٢) گویند: او هرگز از شاگردانش مزد نخواست‏ (٧٣) و سراسر زندگیش را به زهد، انزواى سیاسى و قناعت گذراند وهرگز از هیچ صاحب منصبى پول نستاند. (٧٤) همه رجال‏شناسان سنّى و حتّى برخى از شیعیان امامى‏ (٧٥) او را در نقل حدیث ثقه دانسته‏اند.

پاره‏اى آگاهى‏هاى دیگر

مسندهاى دهگانه (مسانید عشره):

نزد حدیث شناسان مقصود از مسندهاى دهگانه، مسندهاى زیر است: (١) مسند طیالسى، (٢) مسند مسدّد بن مسرهد، (٣) مسند حُمَیدى، (٤) مسند ابن‏ابى‏عمر، (٥) مسند اسحاق بن راهویه، (٦) مسند ابن ابى شیبه، (٧) مسند احمد بن منیع، (٨) مسند عبدبن حُمید، (٩) مسند ابن ابى‏اسامه، (١٠) مسند ابى یَعْلى مَوْصِلى. (٧٦)

مسندهاى چهارگانه (مسانید اربعه):

گاه از مسندهاى احمد، بزّار و ابویعلى مَوْصِلى و معجم کبیر طَبَرانى به «مسانید اربعه» تعبیر مى‏شود. (٧٧)

نشانه‏ هاى اختصارى شمارى از مسندها:

برخى از حدیث پژوهان در مقام تخریج حدیث، براى رعایت اختصار با رمز یا نشانه اختصارى به کتابهاى حدیث اشاره مى‏کنند. نشانه‏ هاى اختصارى برخى از مسندها به قرار زیر است:

١- مسند احمد بن حنبل: (حم).

٢- مسند ابى یعلى : (ع).

٣- مسند طیالسى: (ط). (٧٨)

٤- مسند زیدبن على: (ز). (٧٩)

٥- مسند على اثر نسایى: (عس). (٨٠)

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ - سزگین، ١٧١/١/١؛ الزرکلى، ١٤/٣.

٢ - الذّهبى، میزان الاعتدال، ٤٠/٢؛ ابن حجر، تقریب التهذیب، ٢٤٤/١. نیز نک: البخارى، ٢٧٧/٢/٢؛ ابن ابى‏حاتم، ٤٥٧/٢/١.

٣ - الزرکلى، ٢١٢/٨. قس: سزگین، ١٧٢/١/١.

٤ - الزرکلى، ٢١٢/٨، ١٤/٣.

٥ - سزگین، همان جا.

٦ - البخارى، ٢١٨/١/٣؛ ابن خلکان، ٣٦/٣؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٧٤-٧١/٦.

٧ - ابن ابى حاتم، ١٨٩/٢/٢؛ ابن حجر، همان جا.

٨ - ابن سعد، الطبقات، ٥١٨/٧؛ ابن ابى‏حاتم، ١٩٠/٢/٢؛ الذهبى ، میزان الاعتدال، ٥٢١/٢.

٩ - الترمذى، الجامع الصحیح، تحقیق احمدشاکر، ٧٥٢/٥. قس : ابن ابى‏حاتم، ١٨٩/٢/٢.

١٠ - الالبانى، ص ١٣٠، ٣٥٥؛ سزگین، ١٤٤/٣/١.

١١ - الالبانى، ص ٣٥٥.

١٢ - جعفر شعار، مقاله «ابن وَهْب» در دایرة المعارف بزرگ اسلامى، ٩٣/٥.

١٣ - درباره تشیّع عبدالرّزاق نک: الذهبى، میزان الاعتدال، ٦١٤-٦٠٩/٢؛ شهابى، ادوار فقه، ٤٦١-٤٦٠/٣.

١٤ - الطوسى، رجال، ص ٢٦٧. قس: الخویى، ١٣/١٠.

١٥ - آغابزرگ الطهرانى، ٢٧/٢١. قس: محمد جوادالحسینى الجلالى، «المسند» (٢)، نورعلم، ش ٥ (شهریور ١٣٦٣)، ص ١٣٥؛ رضا استادى، «مسندالرضا» در چهل مقاله، ص ١٥٧.

١٦ - کشف الظنون، ١٦٨٤/٢.

١٧ - تقریب التهذیب، ١١٧/٢.

١٨ - براى نمونه نک: الذهبى، تذکرةالحفّاظ، ٤١٧/٢.

١٩ - ابن سعد، ٤١٣/٦؛ ابن ابى‏حاتم، ١٦٠/٢/٢؛ الخطیب البغدادى، ٧١-٦٦/١٠؛ الذهبى، میزان الاعتدال ، ٤٩٠/٢.

٢٠ - تاریخ بغداد، ٦٩/١٠.

٢١ - الخطیب البغدادى، همان جا.

٢٢ - پیشین، ٦٨/١٠ و نیز: الذهبى، میزان الاعتدال، ٤٩٠/٢.

٢٣ - الذهبى، همان جا؛ همو، تذکرة الحفّاظ، ٤٣٣/٢.

٢٤ - معرفة علوم‏الحدیث، ص ٥٣.

٢٥ - کاتب چلبى، ١٧١٢-١٧١١/٢. قس: ١٦٧٨/٢؛ سزگین، ٢٠٦/١/١.

٢٦ - ابن حجر، هدى السّارى، ص ٥. قس: ابن الندیم، ص ٢٨٥ و ترجمه آن، ص ٤١٧؛ الاشبیلى، فهرسه، ص ١٣٧؛ ابن حجر، المطالب العالیه، ٤-٣/١.

٢٧ - ابن ابى‏حاتم، ٩٩/٢/٢؛ الخطیب البغدادى، ٣٢-٢٩/١٠؛ الذهبى، ٥٣٦-٥٣٤/٢؛ ابن حجر ، تهذیب‏التهذیب، ٢٩٦-٢٩٤/٥.

٢٨ - کشف الظنون، ١٠٠٨/٢ . قس: همان کتاب، ١٦٨٢/٢.

٢٩ - محاسن الاصطلاح، ص ١١٢. نیز نک: السیوطى، تدریب الراوى، ١٧٣/١.

٣٠ - السیوطى، همان جا؛ القاسمى، الفضل المبین، ص ٢٩٩.

٣١ - السیوطى، پیشین، ١٧٤/١؛ القاسمى، همان جا.

٣٢ - القاسمى، پیشین، ص ١١٦ و نیز ص ١١٣. همچنین نک: کاتب چلبى، ١٦٨٣-١٦٨٢/٢.

٣٣ - السیوطى، پیشین، ١٧٤/١.

٣٤ - الخطیب البغدادى، ٢٥٢-٢٤٨/١؛ الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٧٣٤-٧٣١/٢؛ الزرکلى، ٢٩/٦؛ سزگین، ٣٤١-٣٤٠/١/١.

٣٥ - ابوموسى المدینى، خصایص المسند، ص ٢١.

٣٦ - کشف الظنون، ١٦٧٩/٢.

٣٧ - الالبانى، صص ٢٩٦-٢٩٥.

٣٨ - ابن خلکان، ٤٠٨-٤٠٧/٢؛ الذهبى، تذکرة الحفّاظ ، ٧٨٠-٧٧٩/٣؛ ابن العماد ، ٢٧٤/٢.

٣٩ - سزگین، ٢٧٢/١/١.

٤٠ - ابوعوانه الاسفراینى، المسند الصحیح، ٢٣٧-٢٣٥/١. نیز نک: الزرکلى، ١٩٦/٨.

٤١ - علوم‏الحدیث، ص ٣٠٨.

٤٢ - نک: کاتب چلبى، ١٦٧٩/٢؛ مدیر شانه‏چى، علم الحدیث، ص ٦١؛ محمدجواد الحسینى الجلالى، همان مقاله، ص ١٤١؛ استادى، «مسندالرضا»، در چهل مقاله، ص ١٥٣.

٤٣ - کشف الظنون، ١٠٧٥/٢.

٤٤ - احمدشاکر، شرح مسند احمد، ٥٦-٥٥/١٢.

٤٥ - ابن حِبّان، الثقات، ١٣/١.

٤٦ - نورالدین عتر، منهج‏النّقد، ص ٢٥٨؛ نیز نک: السیوطى، تدریب، ١٠٩/١؛ القاسمى، الفضل‏المبین، ص ٣٢٨. گفتنى است بخش اوّل الاحسان سالها پیش زیر عنوان صحیح ابن حبّان به کوشش احمدشاکر چاپ شده و در سالهاى اخیر هم به کوشش کمال‏یوسف الحوت با همان نام الاحسان به صورت کامل منتشر شده‏است.

٤٧ - کاتب چلبى، ١٠٠٣/٢. قس: همو، ١٠٧٥/٢، ١٤٠٠/٢. براى آگاهى بیشتر درباره کتاب ابن حبان نک: حایرى، فهرست نسخه‏ هاى عکسى کتابخانه آیةالله مرعشى، ٢٣١-٢٣٠/٢.

٤٨ - محمدجواد الحسینى الجلالى، پیشین، ص ١٤٢؛ استادى، پیشین، ص ١٥٧.

٤٩ - یاقوت، معجم‏الادبا، ٦١٣/١.

٥٠ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٥٠٨-٥٠٦/٣؛ همو، تذکرة الحفّاظ، ٩٢٢-٩٢٠/٣.

٥١ - درباره دیگر آثار او نک: سزگین، ٣٨٣-٣٨٠/١/١. همچنین درباره آثارى که دانشمندان بر اساس کتاب المسند الصحیح على التقاسیم والانواع پدید آورده اند نک: کاتب چلبى، ١٠٧٥/١، ١٨٨٨/٢؛ سزگین، همان جا.

٥٢ - الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٩٨٨/٣.

٥٣ - سزگین، ٤٢٦/١/١. براى آگاهى درباره بخشى از آثار او که هم‏اکنون موجود است، به همان جا رجوع شود.

٥٤ - الخطیب البغدادى، ٢٦٨/١١؛ الذّهبى، پیشین، ٩٨٩-٩٨٨/٣.

٥٥ - کاتب چلبى، ١٤٢٦/٢؛ الزرکلى، ٤٠/٥. قس: الذّهبى، همان جا؛ البغدادى، ایضاح‏المکنون، ٤٨١/٢.

٥٦ - کاتب چلبى، همان جا.

٥٧ - محمدجواد الحسینى الجلالى، مقاله پیشین، ص ١٤٣؛ استادى، مقاله پیشین، ص ١٥٩.

٥٨ - الالبانى، ص ٢١٥.

٥٩ - سزگین، ٢٧٢/١/١.

٦٠ - کشف الظنون، ١٦٨٣/٢.

٦١ - القرشى، مسند شمس الاخبار، ٣٤/١.

٦٢ - پیشین، ٣٥/١.

٦٣ - الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٥٨٥/٢.

٦٤ - کاتب چلبى، ١٢٠٥/٢ (زیر نویس).

٦٥ - کاتب چلبى، ١٢٠٥-١٢٠٤/١؛ اسماء حمصى، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریّه (علوم‏اللغة العربیّه)، ص ١٠٦.

٦٦ - ابن الندیم، ص ٢٨٧ و ترجمه آن، ص ٤٢١. قس: یاقوت، معجم‏الادبا، ٤٦/١؛ سزگین، ٣٠٧/١/٨.

٦٧ - اسماء حمصى، همان جا؛ سزگین، ٣٠٨/١/٨.

٦٨ - الذهبى، تذکرة الحفّاظ، ٥٨٤/٢. براى آگاهى از نام استادان او نک: الخطیب البغدادى، ٢٨-٢٧/٦؛ السبکى، طبقات الشافعیّه، ٢٥٦/٢.

٦٩ - الذهبى، پیشین، ٥٨٥/٢.

٧٠ - الحاکم النیسابورى، معرفة علوم الحدیث، ص ٧٨.

٧١ - تاریخ بغداد، ٢٨/٦.

٧٢ - ابن ابى‏یعلى، طبقات الحنابله، ٨٩/١.

٧٣ - الذهبى، همان جا.

٧٤ - المامقانى، تنقیح‏المقال، ١٥/١.

٧٥ - کاتب چلبى، ١٦٨٥/٢ (زیر نویس).

٧٦ - کاتب چلبى، ٥٧٣/١؛ مدیر شانه‏چى، علم الحدیث، ص ٥٩. قس: ابن کثیر، جامع‏المسانید، ١٠/١.

٧٧ - السیوطى، جامع الاحادیث، ٧-٦/١، ١٦-١٥.

٧٨ - اسد حیدر، ٥٤٩/١.

٧٩ - پیشین، ٥٦٠/١ - ٥٦١.

بخش پنجم

بخش پنجم :

شیعه و مسندنویسى

١- حدیث درمیان شیعیان و سنیّان راهى جداگانه پیموده است

آنچه تاکنون گفته شد، بیشتر به مسند نویسى در تاریخ حدیث اهل سنّت مربوط مى‏شد. اکنون نوبت آن است تا سهم شیعه و پیروان اهل بیت (ع) را در این عرصه روشن سازیم. پیش از این به این مطلب اشاره کردیم که حدیث در میان شیعیان و سنیّان راهى جداگانه پیموده و طبعاً هر یک از این دو گروه به اقتضاى روش دینیى که پیشه خود ساخته، در تدوین حدیث نیز سلیقه‏ ها و روشهاى جداگانه‏اى را به‏کار گرفته است. از همین رو با وجود تلاشهاى گسترده‏اى که شیعیان براى صیانت و ترویج سنّت نبوى (ص) از خود نشان داده‏اند، کتابهایى که به نام مسند تالیف کرده‏اند، به مراتب کمتر از مسندهاى اهل سنّت است. افزون برآن مسندهاى شیعه، (١) همچنان که از حیث محتوا با مسندهاى سنیّان تفاوت دارد، از حیث شکل و روش تنظیم نیز با مسندهاى اهل سنّت تفاوتهایى دارد. امّا باید دانست: یاران ائمه - علیهم السّلام - چهارصد مجموعه حدیثى، در زمینه‏ هاى گوناگون از قبیل: اعتقادات ، فقه، تفسیر، اخلاق و غیره پدید آورده‏اند که‏آنها را "اصول اَرْبَعَمأَة" یا "اصلهاى چهارصدگانه" مى‏نامند. انگیزه نوشتن این اصول و نیز نشاطى که در جمع و تدوین حدیث در میان شیعیان وجودداشت؛ نخست به سبب تشویق امامان به نوشتن حدیث بود. چنانکه حضرت صادق (ع) به مفضّل بن عمر فرمود: "بنویس وبه این وسیله دانش خویش را درمیان برادران دینى‏ات پراکنده ساز و هنگام مرگ نوشته‏ هایت را براى فرزندانت به ارث گذار؛ زیرا زمانى پرآشوب خواهد آمد که مردم [ با دین ] خو نمى‏گیرند مگر با نوشته‏ هایشان". (٢) دیگر به منظور استفاده شخصى گردآورندگانِ حدیث از مجموعه دستنویس خویش بود. به عقیده نگارنده، این اصلها افزون برآنکه از جهاتى بر مسندهاى اهل سنّت برترى داشته‏اند، از حیث روش و کاربرد و سرنوشت به مسندها شباهت بسیار دارند. براى اینکه به این معنا بیشتر پى‏ببریم، شایسته است درباره این اصلها و روش و زمان تألیف آنها مقدارى سخن بگوییم.

٢- معناى اصل

الف - معناى لغوى:

اَصْل (جمع آن اصول) در برابر فرع، واژه‏اى عربى و اسم است به معناى بنیان، بیخ، نژاد، ریشه، بُنِ هر چیز، اساس و پایه هرکار. (٣)

ب - معناى اصطلاحى:

نزد محدّثان امامى "اصل " عنوانى است که بر برخى از کتابهاى حدیث صدق مى‏کند؛ همچنان که "کتاب " بر همه آنها اطلاق مى‏گردد. چنانکه رجال‏شناسان و فهرست نویسان گویند: "او کتاب اصلى دارد" یا "او کتابى دارد، اصلى نیز دارد" یا "فلانى در کتاب اصل خویش چنین گفت" یا "او داراى کتاب و اصلى است" یا "وى جز اینها کتابهایى دارد که به شیوه اصول نوشته شده". واژه اصل، گویا نخستین بار در نوشته‏ هاى دانشمندان سده پنجم چون: شیخ مفید، ابن‏ندیم، نجاشى و شیخ طوسى دیده شده و پس از آن رجال‏شناسان و حدیث پژوهان همواره آن را در آثار خود به‏کار برده‏اند. براى روشن شدن مطلب پاره‏اى از عبارات آن بزرگان را از برابر چشم مى‏گذرانیم:

محمد بن محمدبن نعمان مشهور به شیخ مفید ( د . ٤١٣ ق) مى‏گوید:

"امامیّه از روزگار امیر مؤمنان على - علیه السّلام - تا روزگار ابومحمد حسن عسکرى - صلوات الله علیه - چهار صد کتاب نوشته‏اند که آنها را اصول نامند و معناى اصل در سخن دانشمندان همین است..." (٤)

ابن ندیم در شرح حال بُندار بن محمّد بن عبداللّه، فقیه امامى در روزگار کهن، مى‏نویسد: "وى جز اینها کتابهایى دارد که به شیوه اصول نگاشته شده‏است". (٥)

ابوالعباس احمدبن على نجاشى (د . ٤٥٠ ق) در شرح حال آدم بن متوکّل مى‏نویسد: "او اصلى دارد که گروهى آن را از او روایت کرده‏اند" و در شرح حال آدم بن حسین نَخّاس مى‏نویسد: "وى کوفى وثقه است. اصلى دارد" (٦) و در شرح حال ابراهیم‏بن مسلم مى‏گوید: "استادان ما از او در ردیف صاحبان اصول نام برده‏اند". (٧)

ابوجعفر محمّد بن حسن طوسى (د . ٤٦٠ ق) در دیباچه فهرست خود بطور مکرّر از اصول در برابر مصنّفها نام برده است. از جمله مى‏نویسد:

"ابوالحسین احمدبن حسین بن عبیدالله [ غضایرى، از دانشمندان نیمه نخست سده چهارم ] دو کتاب نوشته؛ یکى در باره مصنّفها و دیگر آنکه در آن اصلها را نام برده و تا آن جا که در دسترس و توانش بوده، از این مصنّفها واصلها نام برده‏است. ولى هیچ‏یک از همفکران ما از این دو کتاب نسخه‏اى بر نداشته و پس از مرگ وى، برخى از وارثانش این دو کتاب و دیگر کتابهایش را از میان برده‏اند". (٨)

وى در همان کتاب، در خلال ذکر آثار شیعه، دست‏کم از بیش از شصت اصل نام مى‏برد. (٩)

امین الاسلام طبرسى (د . ٥٤٨ ق) مى‏نویسد:

"چهارهزار تن از دانشوران نام‏آور از امام صادق (ع) روایت کرده واز میان پاسخهاى وى به پرسشها ، چهارصد کتاب به نام "اصول" فراهم ساخته‏اند. این اصلها را یاران آن حضرت و یاران فرزندش موسى کاظم (ع) روایت کرده‏اند". (١٠)

از آن پس، سخن از اصول چهارصدگانه همواره بر سرزبان فقیهان، حدیث پژوهان و رجال شناسان امامى چون: محقق حِلّى، شهید اول، حسین بن عبدالصّمد، میرداماد، شهید ثانى، شیخ بهایى و دیگران جارى بوده‏است. (١١)

متأسفانه با آنکه شیخ مفید از این اصول سخن به میان آورده ونجاشى و شیخ طوسى درآثار خود بطور گسترده ازاین اصلها نام برده‏اند، ولى هیچ‏یک تعریف دقیقى از مفهوم اصل به دست نداده‏اند. از همین جا دانشمندان سده‏ هاى پسین بر پایه حدس و گمان (١٢) و براساس آگاهیها و برداشتهاى خود کوشیده‏اند تا تعریف دقیقى از آن به دست دهند و فرق آن را با کتاب و مصنّف روشن سازند. ولى این تعریفها چون بر حدس و تخمین بنا شده، غالباً مورد نقض و ابرام قرار گرفته‏است. پاره‏اى از عبارات دانشمندان در تعریف اصل به قرار زیر است:

عنایة الله قهپایى گوید:

"اصل مجموعه‏اى از سخنان معصوم (ع) است؛ ولى کتاب هم سخنان معصوم را در بر دارد و هم استدلالها و استنباطهاى شرعى را". (١٣)

علّامه سید مهدى بحرالعلوم مى‏نویسد:

"اصل در اصطلاح محدّثان امامى به معناى کتابى است که شایسته اعتماد باشد و آن را از کتاب دیگرى نگرفته باشند". (١٤)

وحید بهبهانى گوید:

"اصل نوشته‏اى است که مؤلفش احادیثى را که از معصوم (ع) یا از راوى وى نقل کرده، در آن گردآورده و در کتاب و مصنّف اگر حدیث معتبر و شایسته اعتمادى باشد، غالباً آن را از اصل گرفته‏اند. قید "غالباً" را براى آن آوردیم که شاید روایات اندکى باشد که بطور معنعن نقل مى‏شود و آن را از اصل نگرفته‏اند". (١٥)

فاضل معاصر محمدحسین حسینى جلالى پس از آنکه تعریف دیگران را نمى‏پسندد، خود در تعریف "اصل" چنین مى‏نویسد:

"اصل آن نوشته‏اى است که در بردارنده احادیثى باشد که غالباً به استناد سماع از امام صادق (ع) روایت شده و از تألیفات راویان آن امام (ع) باشد". (١٦)

هر یک از تعریفهاى یادشده کاستیهایى دارد واز جهاتى مى‏توان برآنها خرده گرفت. کاستى این تعریفها نیز از آن جا ناشى مى‏شود که هیچ‏یک از این سخنان مستند به بررسى خود این اصلها نیست؛ زیرا بیشتر "اصلهاى چهارصدگانه" اندک زمانى پس از تألیف کتابهاى چهارگانه (کافى، فقیه، تهذیب و استبصار) از میان رفته وامروزه جز شمار اندکى از آنها در اختیار پژوهندگان نیست. در عین حال، سخن دو تن از دانشمندان بزرگ معاصر در این باره دلنشین‏تر است.

علاّمه محمدتقى شوشترى معتقد است، میان کتاب و اصل تقابلى وجود ندارد. زیرا شیخ طوسى درباره احمدبن میثم مى‏گوید: "وى از حُمَیْدبن زیاد کتاب الملاحم و کتاب الدّلاله و اصولى جز اینها را روایت مى‏کند" (١٧) و درباره احمدبن محمدبن مسلمه رمّانى گوید: "حُمَیْدبن زیاد اصول بسیارى را از او روایت مى‏کند. از آن جمله کتاب زیادبن مروان قندى را" (١٨) و درباره احمدبن مغلس گوید: "حُمَیْد کتاب زکریا بن محمد مؤمن و اصولى جز اینها را از او روایت مى‏کند" (١٩) و درباره ابوالعباس عبیداللّه بن احمدبن نهیک کوفى گوید: "کتابهاى بسیارى از اصول را از او روایت مى‏کند" و در شرح حال على‏بن بُزُرج مى‏نویسد: "حُمَیْد بسیارى کتابها از اصول را از وى نقل مى‏کند" (٢٠) و درباره هر یک از محمّدبن عبّاس بن عیسى و محمدبن احمدبن رجاء گوید: "حُمَیْد کتابهایى بسیار از اصول را از وى روایت مى‏کند" (٢١) و درباره یونس بن على عطّار گوید: "از حمیدبن زکریا کتاب ابى حمزه ثمالى و جز اینها از اصول را روایت مى‏کند". (٢٢) بلکه وى براین باور است که در برابر اصل، تصنیف قرار دارد. زیرا شیخ درباره هارون بن موسى مى‏نویسد: "او همه اصلها و مصنَّفها را روایت مى‏کند". (٢٣) و درباره حیدربن محمّد بن نعیم سمرقندى گوید : "همه مصنّفهاى شیعه واصلهاى آنان را روایت مى‏کند" (٢٤) ودر دیباچه فهرستش درباره ابن غضایرى گوید: "وى دو کتاب نگاشته. در یکى مصنفها را نام مى برد و در دیگرى اصلها را یاد مى‏کند"؛ (٢٥) ولى مفهوم کتاب هر دو را در بر مى‏گیرد. (٢٦)

سپس او در تعریف اصل مى‏نویسد:

"ظاهر آن است که اصل تنها روایت اخبار است؛ بى‏آنکه در آن نقض وابرامى صورت گرفته باشد یا میان دو خبر متعارض هماهنگى برقرار کرده و به صحّت یا شُذوذ خبرى حکم کرده باشند؛ چنانکه در اصلهایى که به دست ما رسیده، از قبیل: اصل زید زرّاد و زید نرسى و دیگران همین وضع دیده مى‏شود. خواه آنکه صاحب اصل، آن اخبار را بى‏واسطه از معصوم (ع) روایت کرده باشد یا با واسطه؛ چنانکه از این اصلهایى که به دست ما رسیده، این نکته دانسته مى‏شود". (٢٧)

شیخ آقابزرگ تهرانى که دراین باره موشکافى بسیار کرده، معتقد است، اصل به سماع از امام مستند بوده؛ نه به نوشته. چکیده سخن وى به شرح زیر است: محدّث گاهى حدیث را از امام یا از کسى که از امام شنیده استماع کرده وآن را به استناد سماع در کتاب ضبط مى‏کرده؛ دراین صورت حدیثهاى کتاب دست اوّل بوده و بدون پیشینه کتابت و تدوین، براى نخستین بار به زیور کتابت آراسته وبه حلیه تدوین درآمده وبه اصطلاح وجود کتبى یافته‏است. چنین نوشته‏اى را به لحاظ اینکه در کتابتْ اصیل و بکّلى تازگى داشته و فرع نوشته دیگرى نبوده، اصل مى‏نامیده‏اند. این نام با معناى لغوى این واژه نیز کاملاً هماهنگ است. ولى هنگامى که کتاب حدیث از روى کتاب دیگرى به وجود آمده بود، به آن اصل نمى‏گفتند و از آن به کتاب و تصنیف تعبیر مى‏کردند. مقصود وحید بهبهانى هم که گفته: "اصل کتابى است که مؤلفش احادیثى را که از معصوم (ع) یا از راوى وى روایت کرده، در آن گردآورده باشد"، همین است. (٢٨)

به نظر نگارنده با بررسى فهرستهاى پیشینیان دانسته مى‏شود که مفهوم کتاب فراگیرتر از اصل بوده و در اصل ویژگیى در نظر بوده که در کتاب به مفهوم عام وجود نداشته. به‏عبارت دیگر مى‏توان گفت: نسبت میان "کتاب" و "اصل" عموم و خصوص مطلق است. بنابراین، هرگاه این دو واژه را باهم ذکر مى‏کرده و مثلاً مى‏گفتند "وى اصلى دارد و کتابى"، طبعاً واژه کتاب مفهومى را در برداشته که فاقد برترى ملحوظ در اصل بوده‏است. این برترى که اصل از آن برخوردار بوده، احتمالاً همان مستند بودن به سماع است که مرحوم تهرانى هم بر آن تأکید مى‏ورزد. گفتنى است که برخى از روى قراین و حدس و گمان براى اصل (در برابر کتاب‏و مصنّف به معناى فراگیرتر آن) مزایایى بر شمرده‏اند؛ از قبیل اینکه:

١- اصل جامعتر از کتاب بوده‏است.

٢- بیشتر خداوندان اصول مردمانى برجسته و در دانش و پرهیزکارى انگشت‏نما بوده‏اند.

٣- در اصل به نقل حدیث بسنده مى‏شده؛ در حالى که کتاب داراى شرح و توضیح از سوى مؤلف بوده‏است.

٤- اصل مجموعه‏اى نامرتّب از اخبار گوناگون بوده؛ ولى احادیث کتاب غالباً مرتب و بر پایه موضوع دسته‏بندى شده است.

٥- اصل بى واسطه یا با واسطه به شنیدن از امام مستند بوده و به کتاب دیگرى استناد نداشته؛ ولى کتاب به کتاب دیگرى مستند بوده‏است. (٢٩)

٣- عصر تألیف اصول چهارصدگانه

با در نظر گرفتن نظریات دانشمندان و جمع‏بندى آراء آنان دراین باره، بطور کلّى مى‏توان گفت: درباره عصر تألیف اصول دو عقیده وجود دارد. گروهى بر پایه سخن شیخ مفید که پیش از این گزارش شد، براین باورند که اصلها در روزگارى به مدّت دویست و پنجاه سال از زمان امیر مؤمنان تا روزگار امام حسن عسکرى (ع) تألیف شده‏اند. سید محسن امین عاملى دراین باره مى‏نویسد:

"معاصران ائمه (ع) از روزگار امیر مؤمنان (ع) تا زمان امام ابومحمّد حسن عسکرى (ع) از احادیثى که از طریق اهل بیت روایت شده، که آن احادیث نیز به نوبه خود از شهردانش نبوى (ص) سرچشمه گرفته؛ شش‏هزار و ششصد کتاب تألیف کرده‏اند... واز میان این شش‏هزار و ششصد کتاب، چهارصد مجموعه امتیاز یافته و نزد شیعه به نام "اصول چهارصدگانه" شناخته شده است". (٣٠)

گروهى دیگر با تکیه به سخن طبرسى و پاره‏اى قراین دیگر معتقدند، تألیف این اصول در روزگار امام صادق (ع) و اندکى پیش و پس از عصر آن امام (ع) انجام شده‏است. شهید اوّل، محقق حلّى، حسین بن عبدالصمد، میرداماد و برخى دیگر براین باورند. (٣١) یکى از معاصران براین عقیده پاى مى‏فشارد و مى‏گوید: "اصلها تنها در روزگار امام صادق و واپسین ایّام عصر پدرش امام باقر و نخستین ایام عصر فرزندش امام کاظم - علیهم‏السّلام - تألیف شده‏اند". (٣٢) وى براى به کرسى نشاندن نظر خود پاره‏اى قراین را به کار مى‏گیرد. (٣٣) ولى به نظر نگارنده، این قراین براى بیان این مقصود کافى به نظر نمى‏رسد.

شیخ آقابزرگ تهرانى مى‏کوشد تا این دو عقیده را سازش دهد و میان آن دو هماهنگى برقرار سازد. او ابتدا مى‏نویسد:

"بطور قطع مى‏دانیم که هیچ‏یک از این اصلها پیش از دوران امیرالمؤمنین (ع) و پس از روزگار امام عسکرى تألیف نشده؛ چون مقتضاى اصل بودن آنها همین است که در روزگار امامان معصوم (ع) تألیف شده باشند".

سپس مى‏افزاید:

"بنابراین، مى‏توانیم ادعا کنیم که بطور اجمال مى‏دانیم که تألیف این اصلها، مگر شمار بس اندکى از آنها، در روزگار امام‏صادق (ع) بوده، خواه از سوى یاران خاص آن حضرت وخواه از سوى کسانى که پیش از وى پدرش امام باقر (ع) یا پس از وى فرزندش امام کاظم (ع) را درک کرده‏اند...". (٣٤)

درستى این سخن زمانى آشکار مى‏شود که بدانیم، نخستین فرصت مناسب براى فراگیرى و آموختن و نشر حدیث از اوایل سده دوم که خلافت اموى رو به انقراض نهاد، براى امام باقر (ع) و پیروان وى دست داد و تا حدود هفتاد سال یعنى تا اوایل خلافت هارون عبّاسى و امامت امام هفتم (ع) ادامه یافت و از آن پس سیاست عبّاسیان نسبت به اهل بیت دگرگون گشت و در نتیجه مردم را از مراوده و دیدار با پیشوایان (ع) باز مى‏داشتند. (٣٥) از این جهت کتابهاى این دوره نوعاً از روى کتابهاى دوره پیش فراهم گردید و جز شمار اندکى، بقیّه عنوان "اصل" نداشته‏اند.

بنابراین با اطمینان مى‏توان گفت: بیشتر اصلها در همین دوره هفتادساله تدوین گردیده وبا توجّه به اینکه سهم امام صادق (ع) از این مدّت بیشتر بوده و آن حضرت چه در مدینه و چه در کوفه به مدّت سى و چهارسال (از ١١٤ تا ١٤٨ ق) همواره محلّ رجوع چندین هزارتن از جویندگان دانش و حدیث بوده‏است، (٣٦) باید گفت بیشتر خداوندان اصول حضرت صادق را درک کرده و از وى حدیث فرا گرفته‏اند. منتهى پیرمردهاى آنان امام باقر (ع) را دیده، همچنان که جوانهاى‏آنان تا روزگار امام هفتم زنده مانده و برخى از کهنسالان ایشان امام هشتم را هم دیده اند. روى این حساب، سخن آنان که همه صاحبان اصول را از یاران امام صادق دانسته‏اند، از باب غلبه قابل چشم‏پوشى و مسامحه مى‏باشد. نتیجه اینکه سخن مفید بر پایه تحقیق و سخن دیگران از روى تغلیب و مسامحه بوده و هر دو شایسته پذیرش مى‏باشد. (٣٧)

٤- جایگاه نویسندگان اصول اربعمأة در طبقه‏بندى آیةاللّه بروجردى از محدّثان

مرحوم آیةالله بروجردى محدّثان را از زمان پیامبر (ص) تا عصر شیخ‏الطایفه، یعنى واپسین تن از مؤلفان کتابهاى چهارگانه، بر حسب طبقات متسلسل استاد و شاگردى در دوازده طبقه منظم ساخته؛ به‏این معنا که اگر شیخ طوسى یا معاصر او خطیب بغدادى حدیث مسندى را از پیامبر (ص) روایت کنند، با فرض اینکه راویانى که حلقه‏ هاى اتّصال زنجیره این حدیث‏هستند، با عمرى متعارف از دنیا رفته باشند، اِسناد چنین حدیثى همیشه یا غالباً دوازده تن را شامل مى‏گردد. این طبقات دوازده گانه به شرح زیر خلاصه مى‏شود:

طبقه نخست؛

صحابه پیغمبر (ص) که شمارى از آنان از یاران على (ع) نیز بودند؛ چون: سلمان، ابوذر، مقداد وعمّار. براى این طبقه بطور متوسّط تا سال ٤٥ هجرى را باید در نظر گرفت.

طبقه دوم؛

یاران ومعاصران امام دوم و سوم و یاران کهنسال امام سجّاد (ع).

طبقه سوم؛

یاران مخصوص امام سجاد (ع)؛ مانند: ابوحمزه ثمالى و زُهرى.

طبقه چهارم؛

یاران امام باقر (ع) که شمارى از آنان امام صادق (ع) را نیز درک کرده بودند. مانند: زرارةبن اعین، محمدبن مسلم، ابان بن تَغْلِب، ابوحنیفه وبُریدبن معاویه‏عجلى.

طبقه پنجم؛

یاران امام ششم که باز بسیارى از آنان امام هفتم را هم درک کرده بودند. مانند: حمّاد بن عثمان، حمّادبن عیسى، هشام بن حکم، سفیان بن عیینه و سفیان ثورى.

طبقه ششم؛

یاران امام موسى بن جعفر (ع) که بیشتر آنان امام هشتم (ع) را هم دیده بودند. مانند حسن‏بن على وشّاء، حسن‏بن محبوب، یونس بن عبدالرحمن و محمدبن ادریس شافعى. بیشتر افراد این طبقه بین سالهاى ٢١٠ تا ٢٣٠ در گذشته‏اند.

طبقه هفتم؛

یاران و معاصران امام رضا که برخى از آنان امام کاظم و برخى امام جواد و هادى را نیز درک کرده بودند: مانند حسن و حسین پسران سعید اهوازى، على‏بن مهزیار و فضل بن شاذان. بیشتر مردم این طبقه بین سالهاى ٢٦٠ تا ٢٧٠ از دنیا رفته‏اند.

طبقه هشتم؛

محدّثانى که در عصر امام هادى و عسکرى و اوایل دوران غیبت صغرى زندگى مى‏کردند. استادان کلینى در این طبقه جاى دارند. مانند محمدبن حسن صفّار و ابراهیم بن نصیر. بیشتر افراد این طبقه میان سالهاى ٣٠٠ تا ٣١٠ مرده‏اند.

طبقه نهم؛

آنان که در اواسط دوره غیبت صغرى واندکى پس از انقضاى آن زندگى مى‏کرده‏اند. کلینى مؤلّف کتاب کافى و ابوالقاسم حسین بن روح سومین سفیر امام عصر (عج) از این طبقه به‏شمار مى‏آیند. بیشتر مردم این طبقه در حدود سالهاى ٣٠٠ تا ٣٥٠ در گذشته‏اند.

طبقه دهم؛

محدّثانى که حدیث را از طبقه نهم فراگرفته‏اند. مانند: جعفربن قولویه، حسن بن حمزه طبرى، محمّدبن احمدبن جنید اِسکافى، محمد بن اسحاق ندیم صاحب فهرست، محمدبن على‏بن بابویه مؤلّف دومین کتاب حدیث از کتابهاى چهارگانه‏و هارون بن موسى تلّعُکبرى. بیشتر محدّثان این طبقه در میان سالهاى ٣٦٠ تا ٣٨٠ از دنیا رفته‏اند.

طبقه یازدهم؛

راویانى که از طبقه دهم حدیث نقل مى‏کنند. مانند: ابوعبداللّه حسین بن عبیدالله غضایرى، على‏بن حسین موسوى معروف به شریف مرتضى وابوعبداللّه محمدبن نعمان معروف به مفید. بیشتر راویان این طبقه در سالهاى ٤٠٠ تا ٤٢٠ از جهان رخت بربسته‏اند.

طبقه دوازدهم؛

کسانى که از طبقه یازدهم روایت مى‏کنند. مانند: احمدبن على نجاشى صاحب فهرست معروف و شیخ طوسى. بیشتر اشخاص این طبقه در فاصله سالهاى ٤٥٠ تا ٤٦٠ چشم از این جهان فرو بسته‏اند. محدّثان طبقه‏ هاى دهم تا دوازدهم موفّق به روایت از هیچ‏یک از امامان (ع) نشده‏اند، همچنان که از امام عصر (عج) در دوران غیبت صغرى‏ کسى جز سفیران چهارگانه، حدیث نشنیده‏است. (٣٨)

بنابراین، بیشتر نویسندگان اصول چهارصدگانه در طبقه چهارم و پنجم محدّثان شیعه جاى دارند. و چنانچه این طبقه‏بندى را با طبقه‏بندى ابن حجر (٣٩) از محدّثان عامّه بسنجیم، خواهیم دید که مؤلّفان اصول اربعمأة از نخستین مسندنویسان، نزدیک به یک سده به عصر پیامبر (ص) نزدیکترند.

٥- وجوه همانندى میان اصلها و مسندها

از رهگذر مطالعه و بررسى درباره اوصاف و ویژگیهاى اصول و سنجش آن با مسندها در مى‏یابیم که میان اصلها و مسندها همانندیهایى وجود دارد. این همانندیها از نظر نگارنده به شرح زیر است:

الف - همانندى از نظر نظم وترتیب:

پیش از این گفته شد که مسندها غالباً مجموعه‏ هایى هستند که معیار وحدتِ احادیث در آنها صحابى راوى حدیث است؛ نه موضوع. بنابراین اگر از زاویه موضوع به مسندها بنگریم، آنها را مجموعه‏ هایى نامرتّب از اخبار واحادیث گوناگون مى‏بینیم. اصلها هم ازاین حیث درست بسان مسندها هستند. زیرا که هریک از یاران امامان (ع) یافته‏ ها و منقولات خود را از آن امام، بى آنکه آنها را بر اساس موضوع دسته‏بندى کند، در دفترى نگاشته است.

ب - همانندى از نظر مستند بودن به سماع:

در بالا گفتیم که اصلها بى‏واسطه یا با واسطه به سماع از امام (ع) مستند بوده‏اند. نخستین مسندها هم از همین ویژگى برخوردارند. زیرا که مسندنویسانِ نخستین نیز احادیثى را در دفترها نگاشته‏اند، که از استادان خود شنیده‏اند. با این تفاوت که اسناد احادیث اصلها عالى واِسناد احادیث مسندها غالباً نازل است واین بدان سبب است که اصل‏نویسان احادیثى را که خود از معصوم (ع) شنیده و یا با یک یا حداکثر دو واسطه از او فراگرفته‏اند، در اصلها نگاشته‏اند؛ ولى احادیث مسندها را غالباً با چهار یا پنج یا شش واسطه و بلکه بیشتر به پیامبر (ص) نسبت مى‏دهند. روى همین حساب است که اصلها نزد حدیث‏شناسان شیعه از پایگاهى والا برخوردارند.

ج - اصلها مایه تألیف مهمترین جوامع حدیث شیعه بوده؛

همانگونه که‏نویسندگان صحاح و سنن احتمالاً احادیث کتابهاى خود را از لابه‏لاى مسانید برگزیده‏اند:

دانشمندان شیعه جملگى براین باورند که اصول چهارصدگانه در اختیار کلینى، شیخ صدوق و شیخ طوسى بوده و آن بزرگان بیشتر احادیث کتابهاى چهارگانه کافى، مَنْ لایحضره الفقیه، تهذیب واستبصار را از آن اصلها برگزیده وبه صورتى بهتر مدوّن کرده‏اند. (٤٠) نخستین مسندهاى اهل سنت هم با کتابهاى صحاح و سنن همین نسبت را دارند. چنانکه گویند: بخارى چون به مسندها نگریست، به فکر فراهم ساختن صحیح افتاد (٤١) و حاکم نیشابورى چون خواست مستدرک الصحیحین را تألیف کند، دربازگشت از سفر حج چندماهى در بغداد درنگ کرد و همه مسند احمد را از ابوبکر بن مالک قطیعى فراگرفت و پس از بازگشت به وطن سرگرم تألیف آن کتاب‏شد. (٤٢)

د - همانندى از نظر سرگذشت:

پس از تألیف صحاح ششگانه از سوى حدیث‏شناسان بزرگ عامّه و رسمیّت یافتن آن کتابها در انجمنهاى علمى ایشان، رفته‏رفته از اهمیّت مسندهایى که پیش و پس از تألیف صحاح و یا همزمان با آنها فراهم آمده بود، کاسته شد تا آن جا که جز از شمار اندکى از آنها نسخه برنداشتند. در نتیجه امروزه، چنانکه در بخش سوم دیدیم، از بسیارى از آنها نسخه‏اى در اختیار نیست. مى‏توان گفت: "اصول چهارصدگانه" نیز تا اندازه‏اى همین سرنوشت را داشته است. زیرا مؤلفان کتابهاى چهارگانه حدیث شیعه، مواد و مندرجات این مجموعه‏ ها را بدون‏اندکى کاستى ویا افزونى و با ترتیبى بهتر و آسان یا برتر در کتابهاى خود آوردند. در نتیجه اهمیّت این اصلها رو به کاستى نهاد و نسخه‏ هاى آن کمیاب شد و چون کتابخانه شریف مرتضى پس از درگذشت او به فروش رفت و کتابخانه‏ هاى شیخ طوسى و شاپوربن اردشیر وزیر دانشمند بهاءالدوله دیلمى به دنبال رخدادهاى سیاسى و آشوبهاى فرقه‏اى در آتش سوخت و اجتماعات علمى شیعه در بغداد دچار پراکندگى شد، بیشتر این اصلها از میان رفت. (٤٣) البتّه احتمال دارد، بخشى از این اصلها هم در همان آغازِ تدوین از میان رفته باشد. زیرا شیعیان همواره زیر فشار دستگاه حاکم قرار داشته، در حال تقیّه مى‏زیستند و در نتیجه براى نشر آثار خود از آزادى لازم برخوردار نبودند. چنانکه معروف است: چون ابن ابى‏عُمیر در روزگار هارون‏الرشید به جرم تشیع به زندان افتاد، خواهرش کتابها و نوشته‏ هاى او را در جایى مدفون ساخت و پیش از رهایى برادرش درگذشت یا پس از رهایى معلوم شد آن نوشته‏ ها براثر رطوبت تباه گشته‏اند. (٤٤)

گفتنى است که پاره‏اى از اصول تا زمان ابن ادریس حِلّى (د . ٥٩٨ ق) موجود بوده واو مطالبى را از آنها برگزیده و در پایان کتاب سرائر آورده‏است. همچنین سیدرضى‏الدّین بن طاووس (د . ٦٦٤ ق) برخى از آنها را در اختیار داشته‏است. (٤٥) امّا امروزه تنها چنداصل به صورت اوّلیّه وجود دارد که برخى از آنها هم بریده و ناقص است. اصلهاى موجود که بارها بانام الاصول الستّة عشر (اصلهاى شانزده‏گانه) چاپ شده، به قرار زیر است:

١- اصل زید زَرّاد کوفى از یاران امام صادق (ع) (در گذشته نیمه دوم سده دوم قمرى / نیمه دوم سده هشتم میلادى).

٢- اصل ابى سعید عَبّاد عُصفُرى. (د . ٢٥٠ ق/ ٨٦٤ م).

٣- اصل عاصِم بن حُمَیْد حنَّاطِ کوفى (د. ١٢٨ق / ٧٤٥ م).

عاصم ثقه و راستگوست و از امام صادق (ع) روایت مى‏کند.

٤- اصل زید نَرسى کوفى (د . نیمه دوم سده دوم قمرى / نیمه دوم سده هشتم میلادى).

زید از یاران امام صادق و امام کاظم - علیهماالسّلام - به شمارمى‏آید.

٥- اصل جعفربن محمّد بن شُرَیح حَضْرَمى (در گذشته سالهاى میان ١٧٠-١٦٠ق / ٧٧٦ - ٧٨٦ م).

پدر جعفر از یاران امام صادق (ع) وثقه بوده‏است.

٦- اصل محمّد بن مُثَنّى حضرمى کوفى (د . اوایل سده سوم قمرى / اوایل سده نهم میلادى).

وى راویى ثقه است و از جعفر بن محمد حضرمىِ پیشگفته روایت مى‏کند.

٧- اصل عبدالملک بن حکیم خَثْعَمى کوفى (د . نیمه دوم سده دوم قمرى/ نیمه دوم سده هشتم میلادى).

وى ثقه‏اى است که از امام صادق وامام کاظم -علیهماالسّلام - روایت مى‏کند.

٨- اصل مُثنَّى بن ولید حنّاط کوفى (د . نیمه دوم سده دوم قمرى/ نیمه دوم سده هشتم میلادى).

وى از امام صادق (ع) حدیث نقل مى‏کند.

٩- اصل خَلاّد سندى بزّاز کوفى ( د. نیمه دوم سده دوم قمرى / نیمه دوم سده هشتم میلادى).

خلاّد راویى ثقه است و از امام صادق (ع) حدیث نقل مى‏کند.

١٠- اصل حسین بن عثمان بن شُرَیک عامرى (د . نیمه دوم سده دوم قمرى/ نیمه دوم سده هشتم میلادى).

وى راویى ثقه است که از امام ششم و امام هفتم روایت‏مى‏کند.

١١- اصل سلاّم بن ابى عمره (یا عمیره) خراسانى کوفى (د . نیمه دوم سده دوم قمرى/ نیمه دوم سده هشتم میلادى).

سلاّم محدّثى ثقه است و از امام باقر و امام صادق (ع) حدیث نقل مى‏کند.

١٢- اصل عبداللّه بن یحیى کاهلى (د . نیمه دوم سده دوم قمرى/ نیمه دوم سده هشتم میلادى).

کاهلى راویى قابل اعتماد است واز امام صادق و کاظم -علیهماالسّلام - روایت مى‏کند.

١٣- اصل یا نوادر على‏بن اسباط کوفى (در گذشته در حدود ٢٥٠ ق/ ٨٦٤م).

وى راویى ثقه است‏و از امام‏رضا (ع) روایت مى‏کند.

١٤- کتاب‏عبداللّه بن جبر معروف به دیات ظریف بن ناصح (درگذشته در اوایل سده سوم قمرى / اوایل سده نهم میلادى).

این مجموعه از اصلهاى مشهور و قابل اعتماد است.

١٥- گزیده اصل علاء بن رزین ثقفى که راویى ثقه و والامرتبه است.

١٦- بخشى از کتاب دُرُست بن ابى منصور واسطى که یافت شده‏است.

ابن‏ابى‏منصور راویى ثقه و از ابن ابى عمیر و بزنطى روایت مى‏کند. (٤٦)

٦- برترى اصلها بر مسندها

در کنار همانندیهایى که میان اصول و مسانید به چشم مى‏خورد، اصلها بر مسندها برتریهایى هم دارند. زیرا نظر به اینکه اصول از امام یا راوىِ وى شنیده و نوشته شده، طبعاً احتمال لغزش و افتادگى و تحریف در آنها ضعیف‏تر و نسبت به کتابى که از روى نوشته‏اى دیگر نوشته شده، اطمینان بخش‏تر است. از این رو دانشمندان پیشین شیعه براى اصلها مزیّت و اعتبارى ویژه قائل شده‏اند؛ تا این پایه که بودن حدیث درچنداصل، یا تکرار آن در یک یا دو اصل معتبر یا بودن آن دراصل یکى از اصحاب اجماع؛ مانند: صفوان بن یحیى، یونس بن عبدالرحمن و... باعث اعتبار و صحّتِ آن بود. افزون برآنکه، وجود اصل براى نویسنده آن سند اتقان و اعتبار و در نگاه رجال شناسان از جمله اسباب مدح به شمار مى‏آمد. شیخ بهایى دراین باره گوید:

"درستى حدیث نزد پیشینیان موجباتى داشت؛ از جمله: بودن آن در بسیارى از اصول چهارصدگانه مشهور، و یا تکرار آن در یک یا دو اصل از آنها با اِسنادهاى گوناگون و متعدّد، یا بودن حدیث در اصل یکى از اصحاب اجماع". (٤٧)

همو در ادامه افزاید:

"از طریق استادانمان به ما خبر رسیده که شیوه خداوندان اصول براین بوده که هرگاه از یکى از امامان (ع) حدیثى مى‏شنیدند، همان ساعت آن را در اصلهاى خود مى‏نوشتند تا مبادا با گذشت روزها و ماهها و سالها همه یا بخشى از آن را فراموش کنند". (٤٨)

بنابر این، در تاریخ حدیث شیعه کتابى که "اصل" باشد، به سبب شدّت اطمینان به صدور مطالبش از معصوم، بر دیگر کتابهاى حدیث امتیاز دارد واین در حالى است که مسندها از کتابهاى درجه یک به شمار نمى‏آیند.

٧- نگاهى کوتاه به چند اصل مشهور

از خلال مطالب پیشین دانستیم که بیشتر اصلها با گذشت زمان از میان رفته ویا دست‏کم بر اساس آگاهیهاى موجوداز سرنوشت آنها آگاهى نداریم. بسیارى از پژوهندگان کوشیده‏اند تااز رهگذر بررسى فهرستها و کتابهاى رجال سیاهه‏اى از این اصلها عرضه بدارند. ازجمله مرحوم تهرانى پس از تلاش بسیار توانسته ١١٧ اصل از این اصلهارا در الذریعه (١٦٧-١٣٥/٢) معرّفى کند. نگارنده مناسب مى‏بیند درباره چند اصل مشهور به گونه‏اى کوتاه و بیشتر بر پایه آگاهیهاى موجود در آن کتاب سخن گوید:

١- الاصل از ابوصادق سُلَیْم‏بن قَیْس‏هلالى کوفى تابعى (د. در حدود ٩٠ ق/ ٧١٠ م).

سلیم امیرالمؤمنین على و حسن و حسین و سجّاد و باقر - علیهم السّلام - را درک کرده و در حیات امام سجّاد در روزگار امارت حجّاج در حال اختفاء درگذشته. اصل سُلَیم یکى از اندک اصلهایى است که پیش از روزگار امام صادق (ع) نوشته شده‏است. نعمانى در کتاب الغیبه گوید:

"دانشوران شیعه و راویان ائمه (ع) جملگى براین سخن اتفاق دارند که کتاب سلیم یکى از بزرگترین و کهنترین اصلهایى است که دانشمندان و راویان حدیث اهل‏بیت (ع) روایت کرده‏اند. زیرا همه مندرجات این اصل از رسول خدا (ص)، امیرمؤمنان (ع)، مقداد، سلمان فارسى، ابوذر و امثال آنان است که رسول خدا و امیرمؤمنان را دیده و از آن دو حدیث شنیده‏اند. این کتاب یکى از اصلهایى است که شیعه بدان رجوع وبرآن تکیه مى‏کند".

همو از امام صادق (ع) روایت مى‏کند که فرمود:

"هریک از پیروان و دوستداران ما که کتاب سلیم بن قیس هلالى نزدش نباشد، در واقع چیزى از امر ما نزدش نیست و... این کتاب ابجد شیعه ورازى از رازهاى آل محمد (ص) است".

ابن ندیم اصل سلیم را نخستین کتابى مى‏داند که از شیعیان پدیدار شده‏ (٤٩) و مرحوم تهرانى عقیده دارد که مقصود ابن ندیم این است که آن نخستین کتابى است که در آن امر شیعه آشکار شده‏است.

برجسته‏ترین کتابهاى شیعه بخشهایى از این اصل را نقل کرده‏اند. اصل سلیم را ابان‏بن ابى‏عیاش از طریق "مناوَله" (٥٠) و دیگران به غیر از طریق "مناوَله" نقل کرده‏اند. از اصل سلیم دستنوشته‏ هایى در مشهد، تهران و نجف وجود دارد. (٥١) گفتنى است که در سالهاى اخیر کتابى به نام کتاب سلیم بن قیس منتشر شده که سخن گفتن درباره نسبت آن با اصل سلیم به بررسى دقیق نیاز دارد.

٢- الاصل از اَبان بن تَغْلِب (د . ١٤١ ق / ٧٥٨ م).

شیخ طوسى و نجاشى وى را ثقه، بلندقدر و والامرتبه مى‏دانند. ابان قارى، فقیه و لغت‏شناسى بود که سه‏تن از امامان یعنى سجاد، باقر و صادق - علیهم‏السّلام - را دیده و به آنان خدمت کرده‏است. امام باقر به او مى‏گفت: "در مسجد مدینه بنشین و براى مردم فتوا ده. زیرا من دوست دارم که در میان پیروانم چون تو را ببینند". ابان در روزگار امام صادق درگذشت و چون خبرمرگش به امام رسید، فرمود: "مرگ ابان دلم را به درد آورد". شیخ طوسى و ابن شهر آشوب از اصل او یاد کرده‏اند. (٥٢)

٣- "الاصل" از ا بان بن عثمان احمر بَجَلِّى (د . حدود ٢٠٠ ق / ٨١٥ م).

وى گاه در کوفه و گاه در بصره مى‏زیست. او از یاران امام صادق و امام کاظم (ع) و یکى از اصحاب اجماع بود. شیخ طوسى از اصل او نام برده‏است. (٥٣)

٤- الاصل از ابوحمزه ثابت بن دینار ثمالى (د . ١٥٠ ق / ٧٦٧ م).

چنانکه از رجال شیخ در خلال شرح حال یونس بن على عطّار به‏دست مى‏آید، (٥٤) اصل ابوحمزه را حُمَیدبن زیاد نینوایى از یونس روایت مى‏کند. برخى از امامان (ع)، ابوحمزه را در زمان خودش چون سلمان فارسى دانسته‏اند. ابوحمزه جز این اصل، نوشته‏ هاى دیگرى نیز داشته‏است؛ از جمله تفسیرى برقرآن کریم. (٥٥)

٥- الاصل از جابربن یزید جعفى (د . ١٢٨ ق / ٧٤٥ م)

از یاران امام باقر و صادق (ع). این اصل را حُمَیدبن زیاد نینوایى از ابراهیم بن سلیمان نهمى از جابر روایت مى‏کند. (٥٦)

٦- الاصل از ابومحمّد هشام بن حکم شیبانى کوفى (د . ١٧٩ ق / ٧٩٤ م).

هشام بزرگ متکلّمان و از یاران امام کاظم (ع) بوده که امام صادق را هم دیده است. این اصل را از وى ابن ابى‏عُمَیر و صفوان بن یحیى روایت مى‏کنند. (٥٧)

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١- در دنباله همین بخش با این مسندها آشنا خواهیم شد.

٢- الـکلینى , الکافى (بخش اصول), ١/٥٢ ( کتاب فضل العلم , باب روایة الکتب , حدیث ش ١١) نیز نک : المجلسى , بحار,٢/١٥٠.

٣- الجوهرى , الصحاح , الزبیدى , تاج العروس , صفى پورى , منتهى الارب , ذیل ماده مورد نظر.

٤- ابن شهر آشوب , معالم العلما, ص ٣.

٥- الفهرست , ص ٢٧٩ و ترجمه آن , ص ٤١٠ نیز نک : ص ٢٤٣, ٢٧٦.

٦- رجال , ص ١٠٤.

٧- پیشین , ص ٢٥ این تعبیر را در بسیارى جاهاى دیگر از این کتاب مى توان دید.

٨- الفهرست , ص ٢ و نیز ص ٣.

٩- پیشین , صص ٤٨٨ـ٤٨٩.

١٠- الطبرسى , اعلام الورى , به نقل از: آغابزرگ الطهرانى , ٢/١٢٩ گفتنى است که نگارنده خود ایـن عـبارت را در اعلام الورى نیافت احتمال دارد مرحوم تهرانى نسخه اى را در اختیار داشته که این عبارت در آن بوده است .

١١- تعبیرات آنان را دراین باره در الذریعه (٢/١٢٩ـ١٣٠) مى توان دید.

١٢- محسن الامین , اعیان الشیعه , ١/١٤٠.

١٣- مجمع الرجال , ١/٩ (زیرنویس).

١٤- بحرالعلوم , رجال , ٢/٣٦٧, المامقانى , تنقیح المقال , ١/٤٦٤.

١٥- الفوائد الرجالیه , ص ٣٤, (همراه با رجال خاقانى).

١٦- دراسة حول الاصول الاربعماة , ص ١١.

١٧- رجال , ص ٤٤٠.

١٨- پیشین , همان جا.

١٩- پیشین , ص ٤٤١.

٢٠- پیشین , ص ٤٨٠.

٢١- پیشین , ص ٤٤٩.

٢٢- پیشین , ص ٥١٧.

٢٣- همان جا.

٢٤- پیشین , ص ٤٦٣.

٢٥- الفهرست , ص ٢ و نیز نک : ص ٣.

٢٦- قاموس الرجال , ١/٦٤.

٢٧- قاموس الرجال , ١/٦٥.

٢٨- الذریعه , ٢/١٢٥ـ١٢٦.

٢٩- محسن الامین , اعیان الشیعه , ١/١٤٠.

٣٠- پیشین , همان جا.

٣١- بـراى آگـاهـى از نـظـریـات آنان نک : آغابزرگ الطهرانى , ٢/١٢٩, محمدحسین الحسینى جلالى , دراسة حول الاصول اربعماة , ص ١٢, المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحارالانوار, ١/٤٨.

٣٢- محمدحسین الحسینى الجلالى , پیشین , ص ١١.

٣٣- نک : پیشین , صص ١٢ـ٢٤.

٣٤- الذریعه , ٢/١٣٠ـ١٣١.

٣٥- طباطبایى , شیعه در اسلام , صص ٢٠٦ ـ ٢١٨.

٣٦- المفید, الارشاد, ص ٢٥٤.

٣٧- الـطهرانى , ٢/١٣١ـ١٣٣ نیز نک : محمد واعظ زاده , ( (تحقیق درباره کتاب کافى)) (١), نامه آستان قدس , شماره دوم (دى ماه ١٣٣٩خورشیدى), صص ١٤ـ١٥.

٣٨- آقا حسین الطباطبایى البروجردى , تجرید اسانید الکافى و تنقیحها, ١/١٣ـ٢٣.

٣٩- این طبقه بندى در بخش دوم از نظر خوانندگان گذشت .

٤٠- المولى محمد تقى المجلسى , روضة المتقین , ١/٨٦ـ٨٧, اسد حیدر, ١/٥٦٢, محسن الامین , اعیان الشیعه , ١/١٤٠.

٤١- ابن حجر, هدى السارى , صص ٤ـ٥.

٤٢- ابوموسى المدینى , خصائص المسند, ص ٢١.

٤٣- الـمـولـى مـحـمدتقى المجلسى , همان جا, آغابزرگ الطهرانى , ٢/١٣٤, محمد واعظ زاده , تحقیق درباره کتاب کافى (١), همان مجله , ص ١٦.

٤٤- الخویى , ١/٢٣.

٤٦- الاصول الستة عشر, صفحه الف ـ ب قس : محمد حسین الحسینى الجلالى , دراسة حول الاصول اربعماة , صص ٣٠ـ٣١.

٤٧- مـشـرق الـشـمـسـیـن , ص ٣ و نیز نک : الفیض الکاشانى , الوافى , ١/٢٢, میرداماد, الرواشح السماویه , ص ٩٩, آغابزرگ الطهرانى ,٢/١٢٦ـ١٢٨.

٤٨- مشرق الشمسین , ص ٨ نیز نک : میرداماد , پیشین , ص ٩٨.

٤٩- الفهرست , ص ٢٧٥ و ترجمه آن , ص ٤٠٣.

٥٠- چـون حـجـاج قـصد دستگیرى و کشتن سلیم را داشت گریخته و به ابان پناه آورده بود و چون وقت مرگش فرا رسید به ابان گفت :تو حق بسیارى برمن دارى آنگاه کتاب مزبور را به وى داد تـا آن را بـراى آیـندگان روایت کند (ابن الندیم , همان جا) گفتنى است که ( (مناوله یکى از راهـهـاى نقل حدیث توسط شاگرد از استاد مى باشد و آن بدین گونه است که استاد کتابى را به شاگرد داده , به وى اجازه نقل آن را مى دهد)) (مدیر شانه چى , درایة الحدیث , ص ١٣٦).

٥١- الـطـهـرانى , ٢/١٥٢ ـ ١٥٩ و نیز نک : الصدر, تاسیس الشیعه , ص ٢٨٢, سزگین , ١/٣/٢٦١ ـ ٢٦٢.

٥٢- الطوسى , الفهرست , صص ٥ـ٧, ابن شهر آشوب , معالم العلما, ص ٢٧, الطهرانى , ٢/١٣٥.

٥٣- الفهرست , صص ٧ـ٩, الطهرانى , ٢/١٣٥.

٥٤- الطوسى , رجال , ص ٥١٧, الطهرانى , ٢/١٤٤.

٥٥- الخویى , ٣/٣٨٥.

٥٦- الطوسى , الفهرست , ص ٧٣, الطهرانى , ٢/١٤٤.

٥٧- الطوسى , پیشین , ص ٣٥٥, الطهرانى , ٢/١٦٧.

بخش پنجم

٨- آشنایى اجمالى بامسندهاى شیعه و مرورى بر پاره‏اى از احوال نویسندگان آنها

با توجّه به مطالب گذشته، دانستیم که شیعیان در حدیث اصلهایى فراهم ساخته‏اند که از جهاتى با مسندهاى سنیّان همانند بوده واز جهاتى برآنها برترى داشته‏اند. درعین حال ازسوى دانشمندان شیعه از گذشته تاکنون مجموعه‏ هایى با نام مسند فراهم آمده که اینک به اجمال با آن مجموعه‏ ها و مؤلفانش آشنا مى‏شویم:

١- مسند محمدبن حَنفیّه (د . ٨١ ق / ٧٠٠ م)

فرزند امیرالمؤمنین على‏بن ابى‏طالب (ع). محمّد در دلیرى و نیرومندى و دانش زبانزد مردمان مى‏باشد. (٥٨) به موجب پاره‏اى از روایاتِ صحیح، وى به امامت حضرت سجاد (ع) ایمان داشته‏است. (٥٩) یکى از محقّقان معاصر امامى، بى‏آنکه سرچشمه سخن خویش را نشان دهد، مى‏نویسد: محمدبن حنفیّه در حدیث مسندى دارد که مشهور است. (٦٠) ولى نگارنده در منابع دیگر به این نام برخورد نکرد. گفتنى است که در مجموعه‏ هاى حدیثى سنیّان شمار چشمگیرى حدیث از طریق محمدبن حنفیّه نقل شده‏است. (٦١)

٢- مسندالامام زید یا المجموع الفقهى و الحدیثى گردآورى و روایت ابوخالد عمروبن خالد واسطى (د . پس از ١٤٥ ق/ ٧٦٢ م) و ترتیب ابوالقاسم عبدالعزیزبن اسحاق بغدادى (د . ٣٥٣ ق/ ٩٦٤ م).

در ادامه این نوشتار به تفصیل درباره این‏مجموعه و مؤلّفش سخن خواهیم گفت.

٣- المسند اثر ابومحمّد قَیْس بن ربیع اسدى کوفى (د . حدود ١٥٠ ق / ٧٦٧ م).

درباره قیس باید گفت: کشّى از او نام برده و گفته او بَتْرى، ولى سخت دوستدار اهل بیت (ع) است. (٦٢) شیخ طوسى یک‏بار او را در ردیف یاران امام باقر (ع) و بار دیگر در ردیف یاران امام صادق یاد مى‏کند واو را بترى (پیرو یکى از فرقه‏ هاى زیدیه) مى‏داند. (٦٣) ابن حجر در ذیل احوال یکى از صحابه به نام "مَحْدوج بن زید هذلى" از مسند مزبور نام مى‏برد و روایتى را از آن نقل مى‏کند. (٦٤) از چندوچون این مسند و سرنوشت آن آگاهیى در اختیار نداریم.

٤- المسنداثر ابومحمّد عبیداللّه بن موسى عَبْسى کوفى (د . ٢١٣ ق/ ٨٢٨م).

وى استاد بخارى است. در میان رجال‏شناسان اهل سنّت ابوحاتم و ابن مَعین او را ثقه دانسته‏اند. ابوداوود گوید: او یک شیعى آتشین بود. ابن حنبل درباره او اعتقاد دارد که وى روایات نادرست را با احادیث صحیح در مى‏آمیخته و نقل مى‏کرده و در نتیجه این باور، دیگران را از فراگرفتن حدیث از وى باز مى‏داشته‏است. ذهبى در عین حال که او را با اوصافى چون زاهد، عبادت‏پیشه و ثابت قدم مى‏ستاید، مى‏گوید: "او به خودى خود ثقه، ولى یک شیعه داغ است". (٦٥) یکى از معاصرانش درباره او گفته: "وى به قرآن آگاه و دراین زمینه سرآمد بود. هرگز ندیدم سرش را بلند کند و هرگز خندان دیده نشد". (٦٦) بخارى و ترمذى در صحیح خود از طریق وى احادیثى نقل کرده‏اند. (٦٧) درمیان رجال‏شناسان امامى، شیخ طوسى او را از یاران امام‏صادق (ع) شمرده‏ (٦٨) و علاّمه مامقانى پس از گزارش نظر چند تن از رجال‏شناسان عامّه مبنى بر عبادت‏پیشگى و گرایش او به تشیع، مى‏نویسد:

"به نظر من این از مواردى است که سخنان عامّه، اطمینان به وثاقت فرد را به دنبال دارد. زیرا فضل آن است که دشمنان بدان گواهى دهند. خلاصه من وثاقت این فرد را ترجیح مى‏دهم". (٦٩)

همو در "نتایج تنقیح" درباره این فرد گوید: "وى دربالاترین مراتب حُسن و بلکه ثقه است". (٧٠) در کتابهاى معتبر حدیثى شیعه هم از قبیل تهذیب و استبصار و... از طریق عبیدالله عَبْسى احادیثى نقل شده‏است. (٧١) در بخش دوم گفتیم که وى یکى از پیشروان مسندنویسى است. حتّى برخى هم او را نخستین مسندنویس دانسته‏اند. (٧٢) از مسند وى گویا تا کنون اثرى یافت نشده باشد.

٥- المسند از ابوزکریا یحیى‏بن عبدالحمید حِمّانى‏کوفى (د.٢٢٨ق/ ٨٤٣م).

یحیى‏بن معین او را ثقه خوانده و ابن‏حنبل او را دروغگو و نسایى وى را ضعیف دانسته وابن‏عَدى گفته: "من در مسند او و مرویاتش احادیث منکرى نمى‏بینم و امیدوارم بر او اشکالى نباشد". (٧٣) ذهبى باآنکه یک جا او را باتعبیر "حافظکبیر" مى‏ستاید، (٧٤) درجایى دیگر مى‏گوید: "او یک شیعه کینه‏توز است" و به دنبال آن از برخى گزارش مى‏کند که حمّانى معاویة را برآیین اسلام نمى‏دانست. (٧٥) در میان رجال‏شناسان شیعه، نجاشى و شیخ طوسى حمّانى را در شمار مولّفان شیعه یاد کرده‏اند (٧٦) و نیز شیخ طوسى در رجال خود از وى در شمار شیعیانى نام برده که موفّق به روایت حدیثى از امامان (ع) نشده‏اند. (٧٧) "کشّى" هم از کتابى از وى در اثبات امامت امیرمومنان (ع) نام مى‏برد (٧٨) و مامقانى او را "یک امامى که حالش ناشناخته است" قلمداد مى‏کند. (٧٩) یکى از فقیهان و رجال‏شناسان بزرگ شیعى معاصر مى‏نویسد:

"ظاهراً وى با آنکه به امامت امیرالمؤمنین (ع) اعتقاد داشته، ولى به جعفربن محمّد (ع) آنگونه که شیعه باور دارد، اعتقاد نداشته و هرچه باشد، و ثاقت این شخص به اثبات نرسیده و هردو طریق شیخ [ طوسى ] به کتاب وى ضعیف است". (٨٠)

در بخش دوم گفتیم که وى یکى از پیشگامان مسندنویسى و نخستین کسى است که در کوفه مسند تألیف کرد. از خود او گزارش کرده‏اند که گفته: "به سخن اهل کوفه گوش نکنید. زیرا آنان به سبب آنکه من اوّل کسى هستم که مسند فراهم ساخته‏ام، بر من رشک مى‏برند". (٨١) گویا مسند او دست کم چهارهزار حدیث داشته که جملگى آنها را پى‏درپى از بر مى‏خوانده است. (٨٢) از مسند حِمّانى تاکنون اثرى یافت نشده‏است.

٦- مسندالامام موسى‏بن جعفر (ع) از ابوعمران (یا حُمران) موسى‏بن‏ابراهیم مَرْوَزى (د . پس از ٢٢٩ ق / ٨٤٤ م).

شیخ طوسى با نام روایات و نجاشى با نام کتاب از این مجموعه یاد کرده واسناد روایت خود را تامؤلّفش روشن ساخته‏اند. (٨٣) دانشمندان امامى در سده‏ هاى میانى و متأخر نیز با تکیه براین دو مأخذ، همواره از این مجموعه سخن گفته‏اند. (٨٤) کاتب چلبى هم با نام مسندالامام موسى‏بن جعفر الکاظم از آن یاد کرده وافزوده : "ابونعیم اصفهانى این مجموعه را روایت مى‏کند. این مسند را از وى [ = امام‏] موسى بن ابراهیم روایت کرده‏است". (٨٥) این مسند مجموعه‏اى از روایات مسند و مرفوع است که امام هفتم از طریق پدرانش آنها را از پیامبر نقل کرده وموسى بن ابراهیم مروزى زمانى که امام در زندان سندى بن شاهک بوده، یعنى سالهاى ١٨٠ تا ١٨٢، آنها را از وى شنیده و فراهم آورده. چه اینکه وى آموزگار فرزند سندى بوده‏است. (٨٦) از این مجموعه دستنوشته‏اى در هفت برگ در کتابخانه ظاهریه نگهدارى مى‏شود. این دستنوشته از موقوفات ضیاءالدین مَقْدِسى (د . ٦٤٣ ق) مى‏باشد. براین مجموعه گواهیهاى سماع و اجازه‏ هاى متعددّى از محدّثان نقش بسته‏است. (٨٧) این مجموعه‏ ها به کوشش آقاى محمدحسین حسینى جلالى و بر پایه‏همان یگانه دستنوشته ظاهریه بارها در نجف، تهران، بیروت و امریکا منتشر شده. گفتنى است که فهرست نویس ظاهریه اشتباهاً این مسند را اثر ابوبکر شافعى (د . ٣٥٤ ق) دانسته و گویا سزگین نیز از اشتباه او پیروى کرده و آن را به همان ابوبکر شافعى نسبت مى‏دهد (٨٨) و حال آنکه تردیدى نیست که ابوبکر یادشده، راوى این مجموعه است. (٨٩)

این مجموعه که گویا از چشم علّامه مجلسى، شیخ حرّعاملى، محدّث نورى و آقابزرگ تهرانى پنهان مانده، ٥٩ حدیث کوتاه را در بر دارد. ده فقره از این احادیث از زبان امیرالمؤمنین (ع) و بقیّه از رسول اکرم (ص) گزارش شده‏است. امام هفتم (ع) جملگى این احادیث را از طریق پدران گرامیش از پیامبر (ص) روایت مى‏کند. باید افزود: جز احادیث این‏مجموعه، موسى‏بن‏ابراهیم احادیث دیگرى هم از امام کاظم روایت مى‏کند که شاید به دو برابر احادیث این مسند برسد. (٩٠) دانشمند گرامى آقاى حسینى جلالى شمارى از این احادیث را یافته و زیر عنوان "مستدرک" به مسند مزبور پیوست کرده‏است. (٩١)

امّا درباره گردآورنده این مسند باید دانست؛ با آنکه دانشمندان شیعه و سنّى درآثار خود از او یاد کرده و گاه شرح حالش را نگاشته واز استادان وشاگردانش یاد کرده‏اند؛ (٩٢) ولى هیچ‏یک از مذهب او به روشنى سخن نمى‏گویند. نگارنده به پیروى از علاّمه مامقانى وى را شیعه امامى مى‏داند. زیرا روش رجال‏شناسان شیعه این است که هرکس شرح حالش در فهرست شیخ طوسى و رجال نجاشى آمده باشد، در صورتى که آن دو به روشنى از مذهب او سخن نگفته باشند، آن فرد را شیعه به‏شمار مى‏آورند. زیرا آن دو دانشمند کتاب خود را براى فهرست کردن آثار امامیه نوشته‏اند. چه اینکه دیگر فهرست نویسان، به آثار شیعه چنانکه باید توجّه نکرده‏اند. (٩٣) به‏همین دلیل هم هرگاه شرح حال کسى را بیان داشته‏اند که شیعه نبوده، علّت آن کار را روشن ساخته‏اند. چنانکه مثلاً شیخ طوسى در شرح حال "ابن عُقْده" مى‏نویسد:

"... حال او در وثاقت و بزرگوارى و نیکى حفظ، مشهورتر از آن است که نیاز به بیان باشد. او زیدىِ جارودى بود و بر همین مذهب هم از دنیا رفت. از آن جا که وى از امامیّه بسیار روایت کرده وبا آنان نشست وبرخاست داشته، او را در ردیف همفکران خود یاد کرده‏ایم". (٩٤)

با تکیه بر همین نکته است که مامقانى پس از نقل سخن شیخ الطایفه و نجاشى گوید: "از ظاهر سخن آن دو دانسته مى‏شود که وى امامى بوده‏است". (٩٥) گویا همین تشیع و یا دست کم دوستى اهل بیت (ع) بوده که او را واداشته تا در دشوارترین زمانها از تاریخ شیعه به امور دین اهتمام ورزد و در زندان با امام رابطه برقرار سازد و از او حدیث نقل کند. با آنکه مى‏دانیم در زندانها چشم وگوشهایى وجود داشته که دیدارکنندگان را زیر نظر داشتند. خرده‏گیرى رجال‏شناسان عامّه هم که گاه او را دروغگو و گاه متروک الحدیث خوانده‏اند، (٩٦) به خاطر همین تشیع و یا دوستى اهل بیت (ع) بوده، هرچند که خود به این علّت تصریح نکرده‏اند.

٧- مسندالرضا (٩٧) یا صحیفةالرّضا (٩٨) گرد آورى و روایت ابوالقاسم احمدبن عامر بن سلیمان طایى (د . حدود نیمه سده سوم هجرى / نیمه‏ هاى سده نهم میلادى).

این کتاب که از آن به نام رضویّات ، صحیفة اهل البیت‏ (٩٩) و کتاب ابن أبى‏الجعد (١٠٠) نیز یاد مى‏کنند، در بردارنده ٢٤٠ حدیث است‏ (١٠١) که احمدبن عامر آنهارا در سال ١٩٤ هجرى از امام رضا (ع) شنیده‏ (١٠٢) و روایت کرده‏است. این مجموعه به طرق گوناگون روایت شده وهمه آن طرق به احمدبن عامر مى‏انجامد. مشهورترین طرق نقل این صحیفه نزد امامیه، طریق امین الاسلام فضل بن حسن طبرسى (د . ٥٤٨ ق) مى‏باشد. (١٠٣) علّامه‏مجلسى در خلال ذکر منابع بحارالانوار از این صحیفه نام مى‏بردو آن را شایسته اعتماد مى‏داند. (١٠٤) صاحب مستدرک الوسایل در همین باره گوید: "این صحیفه از کتابهاى معروف و مورد اعتمادى است که هیچ کتابى که پیش و پس از آن نوشته شده، از حیث اعتبار و اعتماد به پایه آن نمى‏رسد". (١٠٥) گفتنى است که علاّمه مجلسى و شیخ حرّ عاملى از همان نسخه طبرسى بهره جسته‏اند. (١٠٦)

از صحیفةالرضا هم دستنوشته‏ هاى بسیارى یافت مى‏شود (١٠٧) وهم اینکه بارها در بمبئى، تهران، قم، نجف، یمن، بیروت، مشهد و... چاپ شده‏است. صحیفةالرضا نزد همه فرق اسلامى و بیشتر از همه نزد امامیه و زیدیان، مشهور و طرق نقل آن متواتر مى‏باشد. چنانکه یکى از دانشمندان زیدى به نام "عبدالواسع‏بن یحیى واسعى" این صحیفه را براساس موضوع در ده باب مرتّب ساخته و بانام مسند الامام على‏الرضا به چاپ رسانده است. آن بابها به قرار زیر است:

باب نخست: در یاد کردن خداوند و دانش.

باب دوم : درباره ذکر اذان.

باب سوم : ترغیب به نمازهاى پنجگانه و ذکر نماز میّت.

باب چهارم: در ذکر اهل بیت (ع). این باب خود به سه بخش تقسیم مى‏شود: الف- در فضیلت على. ب - در فضیلت فاطمه. ج - در فضیلت‏حسن و حسین و ولادت آن دو و ذکر جملگى اهل بیت.

باب پنجم: درباره فضیلت مؤمن و خوشخویى وفضیلت کسى که محمد یا احمد نام دارد.

باب ششم: در ذکر خوردنیها و میوه‏ ها و روغنها.

باب هفتم: درباره نیکى به‏پدر و مادر و پیوند با خویشاوندان.

باب هشتم: درباره پرهیز از نیرنگ، غیبت و سخن‏چینى.

باب نهم: در فضیلت جهاد و کارزار بادشمنان دین.

باب دهم: در احادیث پراکنده. (١٠٨)

در باره گردآورنده و راوى این مجموعه باید گفت: از رجال‏شناسان عامّه، ذهبى از پسرش عبداللّه بن احمد بن عامر که راوى این مجموعه از پدرش مى‏باشد، نام مى‏برد واین صحیفه را برساخته از سوى وى یا پدرش قلمداد مى‏کند. (١٠٩) و از رجال‏شناسان امامى، شیخ طوسى از او در زمره یاران امام رضا یاد مى‏کند (١١٠) و نجاشى به نقل از پسرش عبداللّه مى‏نویسد: "پدرم مؤذّن ابوالحسن [ سوم ] و ابومحمّد - علیهماالسلام - بودو من آن دو امام را دیدم". (١١١) آنگاه نجاشى طریق نقل خود را از این صحیفه تا احمدبن عامر و امام هشتم (ع) بیان مى‏دارد.

باید افزود: کاتب چلبى از مجموعه‏اى به نام مسندعلى‏بن موسى‏الرضا یاد مى‏کند، ولى از مؤلّف آن نام نمى‏برد. او مى‏افزاید: احادیث این مسند در فضیلت اهل بیت (ع) است. (١١٢) نگارنده احتمال مى‏دهد، این مسند همان صحیفةالرضا باشد، که چلبى از آن آگاهى دقیقى نداشته‏ا ست. همچنین شیخ طوسى از مجموعه‏اى به نام مسندالرضا به روایت اسماعیل بن على خُزاعى نام مى‏برد و طریق روایت خود را به آن مجموعه بیان مى‏کند. ولى توضیح بیشترى نمى‏دهد. (١١٣) از همین‏رو نسبت آن مجموعه با صحیفةالرضا براى ما روشن نیست.

٨- مسندالرضا از مؤلفى ناشناخته.

این مجموعه حاوى ٣٨ حدیث کوتاه است که امام رضا (ع) از پیامبر (ص) روایت مى‏کند. این مجموعه جز صحیفةالرضا مى‏باشد. از این مجموعه دستنوشته‏اى وجود دارد که آن را در سال ٨٨٢ هجرى نگاشته‏اند. (١١٤)

٩- مسند الحبرى منسوب به ابو عبداللّه حسین بن حکم بن مسلم حبَرى وشّاء کوفى (د. ٢٨٦ ق/ ٨٩٩م).

این مجموعه حاوى ٦١ حدیث است که جملگى آنها را حسین بن حکم حبَرى روایت مى‏کند. این حبرى یک شیعه زیدى است که رجال شناسان شیعه وسنّى غالباً او را ثقه دانسته و به روایاتش اعتماد کرده و یا دست کم او را در ردیف ضعفا یاد نکرده اند. (١١٥) وى تفسیرى داشته که در آن شأن نزول آیات را در باره اهل بیت (ع) فراهم آورده است. اصل این تفسیر گویا از میان رفته باشد. از همین رو پژوهنده امامى معاصر، محمد رضا حسینى جلالى، مطالب پراکنده این تفسیر را از منابع گوناگون گردآورده و به نام تفسیر الحبرى احیاء و منتشر ساخته است. (١١٦) وى از یک سو، زمانى که منابع گوناگون را مى‏کاویده تا براى روایات تفسیرىِ حبرى شواهدى بیابد، به روایات دیگرى هم از این محدّث دست مى‏یابد و آنها را یادداشت مى‏کند. از سوى دیگر، در معالم العلماء اثر ابن شهرآشوب به این عبارت بر مى‏خورد که "حسن بن حسن بن حکم حیرى کتاب مسندى دارد". (١١٧) وى احتمال مى دهد، این نام صورت تحریف شده همان نامِ "حسین بن حکم حبرى" باشد و در نتیجه حدس مى‏زند که حبرى مسندى هم داشته است. درپى این احتمال، مرویات حبرى را در مجموعه اى به نام مسند الحبرى تنظیم و منتشر مى‏سازد.

گردآورنده این مجموعه معتقد است: هر چند عبارت ابن شهرآشوب براى اثبات این مطلب که حبرى مسند داشته، کافى نیست؛ ولى این احتمال چندان دور از واقعیّت هم به نظر نمى رسد. زیرا:

اوّلاً؛ حبرى فردى نسبتاً پرروایت است و در عرصه تألیف تفسیرى دارد.

ثانیاً، این محدّث در روز گارى مى‏زیسته که بحبوحه عصر مسند نویسى است. بنابر این دور نیست که او هم مسندى تألیف کرده باشد.

ثالثاً؛ عبارت موجود در معالم العلماء محمل درستى ندارد، مگر آنکه بگوییم همین حبرى مورد نظر است. (١١٨) گفتنى است که روایات این مجموعه بیشتر به فضایل و تاریخ زندگانى اهل بیت (ع) مربوط مى‏شود.

١٠- مسندالذّکر از محمّد بن منصور مرادى زیدى (د . پس از ٢٩٠ ق/ ٩٠١م).

نگارنده درباره چند و چون این اثر و مؤلف آن چیزى نمى‏داند. تنها برخى از پژوهندگان معاصر بى‏آنکه مأخذ خود را به دست دهند، از کتابى با این نام یاد کرده‏اند. (١١٩)

١١- مسند ابى‏نواس و جُحى‏ واَشْعَب و بُهْلُول و جُعَیْفران و مارَوَوا من‏الحدیث اثر ابوشجاع فارِس بن سلیمان اَرَّجانى‏ (١٢٠) (احتمالاً درگذشته ٣٢٠ ق / ٩٣١ م).

(١٢١) ابوالعباس نجاشى این کتاب را نزد قاضى ابوالحسین محمّد بن عثمان نصیبى خوانده واز اصل آن نسخه برداشته؛ و نصیبى هم به نوبه خود آن را در ارَّجان نزد ابوشجاع خوانده واجازه روایتش را از او گرفته‏است. ابوشجاع از ادیبان و محدّثان زبردست شیعه در سده چهارم‏است. (١٢٢)

درباره ابونُواس حسن بن هانى (د. ١٩٨ق/ ٨١٤م) باید دانست: وى یکى از بزرگترین شاعران روزگار عبّاسى است. برجسته‏ترین بخش اشعار او "خمریّات" است که درآن کمتر قطعه‏اى را توان یافت که شعر را با هرزه دراییهاى شرم‏آور در نیامیخته باشد. از همین جاست که او را نخستین کسى مى‏دانند که در وصف خمر راه مبالغه پیموده. (١٢٣) در باره عقاید وى باید گفت که برخى از دانشمندان امامى او را شیعه پنداشته‏اند. (١٢٤) ظاهراً منشأ این پندار اشعارى باشد که در ستایش امام هشتم (ع) به او نسبت داده اند. از جمله گویند: چون مأمون امام‏رضا (ع) را به ولایت عهدى برگزید، هریک از شاعران در ستایش امام اشعارى سروده صله دریافت داشتند، مگر ابونواس که دراین باره چیزى نگفت. مأمون او را سرزنش کرده، گفت: تو با گرایشى که به اهل بیت دارى، چرا در ستایش على‏بن موسى شعرى نسرودى؟ دراین هنگام ابونواس قطعه‏اى سرود که برجسته‏ترین بخش آن چنین‏است:

"فَعَلى ماترکتَ مدحَ ابنِ موسى

والخصالَ الّتى تَجَمّعْنَ فیه؟"

"قلت لااَهْتَدى لمدحِ امامٍ

کانَ جبریلُ خادماً لأَبیه"

یعنى: "به من گفتند چرا از ستایش فرزند موسى و خصلتهایى که در او فراهم آمده، خوددارى کردى؟ گفتم: پیشوایى را که جبریل خدمتگزار پدرش بود، نتوانم ستود". (١٢٥) ولى این نسبت با برخى وقایع تاریخى و نیز روایاتى که در منابع کهن آمده، ناساز گار است. زیرا: اوّلاً مى‏دانیم ولایت عهدى امام رضا (ع) در سال ٢٠١ هجرى قمرى است‏ (١٢٦) ودر آن زمان بى شک أبو نواس زنده نبوده است. ثانیاً در دیوان وى که امروزه به دو روایت مختلف، یعنى روایت ابوبکر صولى و حمزه اصفهانى، در دسترس ماست، به این اشعار اشاره اى نشده است. (١٢٧)

امّا در باره مقدار آشنایى و یا اُنس ابونواس باحدیث مى‏نویسند که وى نه تنها در شعر وادب، بلکه در علوم قرآنى و حدیث، صرف و نحو و اخبار وایّام عرب نزد برجسته‏ترین استادان در بصره دانش آموخته و حمّاد بن سَلَمه (د. ١٦٧ق)، حمّاد بن زید اَزْدى (د. ١٧٩ق)، معتمر بن سلیمان (د. ١٨٧ق) و یحیى بن سعید قَطّان (د.١٩٨ق) نامدارترین استادان او در حدیث به شمار مى‏آیند. (١٢٨) ولى احادیثى که از وى نقل شده، از شمار انگشتان دست بر نمى‏گذرد و آنچه به نام مسند ابى نواس و... شهرت یافته، ظاهراً مجموعه اى بوده از همین احادیث اندک که ابو شجاعِ نامبرده آن را در بخشى از کتاب یاد شده گرد آورده است.

گویند: در بستر مرگ به او گفتند: تو درواپسین روز از ایام دنیا و نخستین روز ازایام آخرت بسر مى‏برى و خداوند مى‏داند که تو کارهاى ناپسندى مرتکب شده‏اى. پس دستِ توبه به سوى خداوند بلند کن. ابونواس گفت: مرا بلند کنید. چون برخاست و نشست، گفت: مرا از خدا مى‏ترسانید و حال آنکه حمّاد بن سلمه از ثابت بُنانى از انس بن مالک از رسول خدا (ص) برایم حدیث کرد که فرمود: "لِکلِّ نبّىٍ شفاعةٌ واَنَا خَبَأْتُ شفاعتى لاِهْلِ الکبائر مِنْ اُمتّى یَوْمَ القیامة". (١٢٩) آیا معتقدى من در شمار آنان نتوانم بود! (١٣٠)

این روایت از یک سو ا ز چگونگى روحیه دینى و جهان‏بینى او حکایت مى‏کند واز سوى دیگر نشان مى‏دهد که وى تا اندازه‏اى با حدیث نیز بیگانه نبوده‏است.

اما جُحى (بروزن هُدى) لقب ابو الغصن دجین بن ثابت است. (١٣١) ظاهراً جُحى مردى ابله نماست که در واقع از هوشمندى بسیار و ذوق سلیم برخوردار است. کتابى به نام نوادر جُحى حکایات نکته‏آمیز او را در بردارد. (١٣٢) نگارنده با همه کوششى که به کار برد، نتوانست به این نکته دست یابد که آیا در میان راویان حدیث شیعه چنین نامى وجود دارد یا خیر؟ ولى گویا برخى از رجال شناسان امامى وى را شیعه دانسته و در کتاب خود از او یاد کرده‏اند. (١٣٣) جُعَیْفران نیز لقب جعفربن على بغدادى انبارى سامرّایى است که شخصیّتى درست همانند شخصیّت جحى دارد. او روزگار امام هفتم و هشتم (ع) را درک کرده و باامام على‏بن موسى (ع) دیدار بسیار داشته. (١٣٤) ولى نمى‏دانیم که آیا از آن امام حدیثى هم روایت کرده یا خیر؟ بهلول بن عمرو صیرفى معروف به "بهلول مجنون" (در گذشته در حدود ١٩٠ق / ٨٠٦م) واَشْعب بن جُبیر معروف به "طامع" (د. ١٥٤/ ٧٧١م) نیز شخصیّتهایى چون جُحى هستند. (١٣٥)

١٢- مسند امیرالمؤمنین از ابواحمد عبدالعزیز بن یحیى جَلُودى ازدى بصرى (د. ٣٣٢ق / ٩٤٤ م).

وى مورّخ، ادیب و بزرگ امامیه در بصره بود. (١٣٦) این دانشمند، استاد جعفربن قولویه‏ (١٣٧) و معاصر کلینى است و در طبقه نهم راویان حدیث قرار دارد. (١٣٨) وى بیش از دویست کتاب داشته که جعفربن قولویه آنها را از او روایت مى‏کند. (١٣٩) بیشتر این کتابها را نجاشى در فهرست خود نام مى‏برد. (١٤٠) از این مسند تاکنون نسخه‏اى یافت نشده‏است.

١٣- مسندعبدالله بن عباس از همان جَلودى پیشگفته.

جلودى درباره ابن‏عباس کتابهاى دیگرى هم دارد به نامهاى مارَواه مِنْ رَأى الصّحابه و مااسنَدَه عن الصحابه و این دو کتاب غیر از کتاب نخستین است. (١٤١)

١٤- مسند عبداللّه بن بُکَیْر بن اَعْیَن اثر ابوالعبّاس احمدبن محمّد بن سعید سَبیعى هَمْدانى معروف به "ابن عقده" (د . ٣٣٣ ق / ٩٤٤ م).

ابن عقده زیدى جارودى و اهل کوفه و در میان حدیث‏شناسان والامرتبه وبه حفظ و صیانت زبانزد بود. وى با شیعیان امامى اختلاط و آمیزش بسیار داشت. از همین رو رجال‏شناسان امامى همواره از او نام برده واو را ثقه دانسته‏اند. گویند: او کتاب رجالى داشته که نامهاى راویان از امام صادق (ع) را در آن نگاشته؛ ولى از این کتاب تاکنون اثرى به دسـت نـیـامـده است (١٤٢)

بسیارى از سنیان ابن عقده را ثقه دانسته و بسیارى نیز براو خرده گـرفـتـه انـد ولـى در عـیـن حال , کثرت روایت و زبردستى او را در دانش حدیث انکار نکرده اند (١٤٣) وى آثـار بـسـیارى داشته که بیشتر آنها یافت نشده است گفتنى است که برخى احتمال مى دهند, مسند یاد شده تالیف عبداللّه بن بکیر و ابن عقده تنهاراوى آن باشد (١٤٤)

درمیان آثار ایـن مـحـدث کـتابهاى زیر نیز به چشم مى خورد: کتاب من روى عن امیرالمؤمنین (ع) و مسنده , کتاب من روى عن زیدبن على و مسنده و کتاب اخبار ابى حنیفه و مسنده (١٤٥)

١٥- مـسـنـد عـمـربـن عـلـى بـن ابـى طـالـب اثـر ابـوبـکر محمدبن عمر تمیمى معروف به (ابن الجعابى) (١٤٦) (د٣٥٥ ق / ٩٦٦ م)

ابن الجعابى از مردم بغداد و یکى از حافظان وناقدان بزرگ حدیث بوده است وى ازطبقه دهم راویان حدیث به شمار مى آید (١٤٧)

رجال شناسان اهل سنت در عـیـن حـال که زبردستى او رادر حدیث پذیرفته اند, او رابه سستى و سهل انگارى درامر دین و فـسـق مـتهم مى کنند (١٤٨)

و این احتمالابرخاسته از تعصب مذهبى آنان باشد این محدث آثار بـسـیـارى داشـتـه گویند: به سفارش او, پس ازمرگش همه کتابهایش را سوزانده اند (١٤٩)

بنابراین احتمال مى رود, بخشى از آثارش نیز دراین حادثه ازمیان رفته باشد. امـا دربـاره عـمـربـن على باید گفت : برخى وى را از شهیدان حادثه کربلا شمرده و برخى دیگر نـوشـتـه انـد: اوپـس از آن حـادثـه زنـده بـوده و حتى با امام سجاد (ع) مخاصمه و درگیرى نیز داشـتـه اسـت (١٥٠)

در هـرصـورت , نام او در مجموعه هاى حدیثى شیعیان و سنیان در اسناد پـاره اى از روایـات بـه چـشم مى خورد (١٥١)

و برخى از رجال شناسان عامه او را در طبقه سوم راویان حدیث یاد کرده و ثقه شمرده اند (١٥٢)

١٦- مـسـنـد خـلـفـا بنى العباس اثر ابوطالب عبیداللّه بن احمد انبارى (١٥٣) (د ٣٥٦ ق / ٩٦٧ م)

وى حـدیـث شـنـاسـى شـیـعى و چیره دست , و مؤلفى پرکار و از نگاه امامیان بغداد به (ارتفاع)

(گـرایش به غلو)متهم بوده است گویند: ابوطالب در آغاز واقفى (کسانى که برامامت امام کاظم توقف کرده اند) بوده , ولى سرانجام مذهب امامى را برگزیده است (١٥٤)

در میان رجال شناسان امـامى , شیخ طوسى که روایات اورا در تهذیب و استبصار نقل کرده , (١٥٥)

در فهرست و نیز در یـک جا از رجال خود درباره جرح و تعدیل اوخاموشى گزیده (١٥٦)

و در جایى دیگر از رجالش بـه روشـنى او را ضعیف شمرده (١٥٧)

ولى معاصروى نجاشى , او را در حدیث به صراحت ثقه و قابل اعتماد معرفى مى کند (١٥٨)

انبارى نوشته هاى بسیارى داشته که اکنون از هیچ یک از آنها اثرى در دست نیست به همین دلیل هم درباره چند و چون مسند یاد شده , سخنى نمى توان گفت . ـ جامع المسانید اثر حسین بن بشر اسدى (د پیش از ٤١٣ ق / ١٠٢٢ م) گویند: (ابن ابى طى)

(د ٦٣٠ق) او را در زمـره مـشـاهـیـر شیعه امامى نام برده و گفته : وى محدثى دانشور, خوش خط , فـصـیح ,رجال شناس , تاریخ ‌دان و در جستجوى حدیث بسیار پر سفر بود او به حدیث [ امام ] جعفر صادق (ع) اهتمامى شایسته نشان داد و آن را به شیوه مسندها مرتب ساخت و آن را جامع المسانید نامید وى سه هزار [حدیث ] به این شیوه نگاشته , ولى نتوانسته آن کتاب را به انجام رساند همچنین گـویـنـد: شیخ ‌مفید او را توثیق کرده است (١٥٩)

با این حال نگارنده هرچه کاوید, نتوانست در کتابهاى رجالى شیعه ازاین شخص نشانى به دست آورد. ـ مـسـنـد فـاطـمه (ع), ابن شهر آشوب در معالم العلما مؤلف آن را ناشناخته مى داند ولى برخى احـتـمـال داده انـد که این همان کتاب دلایل الامامه اثر محمدبن جریر بن رستم طبرى صغیر از دانـشمـنـدان امـامى معاصر با نجاشى و شیخ طوسى باشد (١٦٠)

گفتنى است که سید هاشم بـحرانى در کتاب مدینة المعاجز از کتابى به نام مسند فاطمه (س) حدیث نقل مى کند شاید بتوان گفت : این همان کتابى است که ابن شهر آشوب مؤلف آن را ناشناخته مى داند (١٦١)

١٧- الـمـسـنداثر شمس الدین جعفربن احمد تمیمى یمانى (١٦٢)

(د ٥٧٣ ق /١١٧٧ م) وى قاضى و یکى از فقیهان و دانشمندان زیدى بود دستنوشته هایى از آثار او در کتابخانه هاوجود دارد (١٦٣)

درباره این مسند آگاهیى در اختیار نگارنده نیست . ـ مـسـنـد الامـام عـلـى (ع), از مـؤلـفـى نـاشناخته این مجموعه در بردارنده روایتهایى است از امـیـرمـؤمـنان (ع)که آن را به ترتیب کتابهاى فقهى و بدون ذکر اسنادها گردآورده اند مجموعه مـزبـور کـه جملگى روایاتش ازطریق زید شهید روایت شده , از کتابهاى زیدیان است از مجموعه یادشده دستنوشته اى در چهل برگ ,در قم در کتابخانه مرحوم آیة اللّه مرعشى وجود دارد که تاریخ نـگارش آن به سده دوازدهم باز مى گردد (١٦٤)

نگارنده احتمال مى دهد, مجموعه مورد بحث را از مسندالامام زید برگزیده باشند. ـ مـسـنـد فـاطـمـه بـنـت الـحـسـیـن (ع) از مـیرناصر حسین پسر میرحامد حسین نیشابورى لـکـهـنـویى (١٦٥)

(د١٣٦١ ق / ١٩٤١ م) مؤلف این مسند دانشمندى پراطلاع , خوش حافظه و حـدیـث شـنـاس و ساکن دیارهند بوده است او در نجف دانش آموخته و پس از آن به شهر لکهنو بـازگـشته و تاگاه وفات در همان جازیسته وبه کارهاى فرهنگى و اجتماعى اشتغال داشته است ناصر حسین افزون بر ادامه و تکمیل کارپدرش در تالیف عبقات الانوار, آثار دیگرى نیز نوشته است (١٦٦)

اما درباره فاطمه دختر امام حسین (ع) که احادیث این مسند از طریق او روایت شده , باید دانست : وى بـانـویـى فـاضـل , محدث , عبادت پیشه و همسر پسر عمویش حسن بن حسن بوده و بسیار به فـاطمه (س)دخت رسول اکرم شباهت داشته است (١٦٧)

از میان کتابهاى چهارگانه , در کافى حـدیـثى وجود دارد که او آن را از رسول خدا (ص) و پسرش عبداللّه بن حسن از او روایت مى کند (١٦٨)

رجـال شـنـاسـان اهـل سـنـت نـیـز در کـتـابـهـاى خود از این بانو یاد کرده و او را ثقه شمرده اند (١٦٩)

و این نشان مى دهد که درمجموعه هاى حدیثى سنیان هم از طریق او احادیثى روایـت شـده اسـت وى در سال ١١٧ هجرى درگذشته است نگارنده درباره اینکه این مسند چاپ شده یانه آگاهى ندارد. ـ مـسندالامام ابى عبداللّه جعفر بن محمد الصادق (ع) اثر سید محمد کاظم کفایى نجفى (١٧٠)

(ولادت ١٣٤٥ ق / ١٩٢٤ م) از این مجموعه که گویا ده مجلد یا بیشتر مى باشد, تنها یک جلد چاپ شـده اسـت بـخش چاپ شده کتابى است دربردارنده ٣٩١ حدیث از امام صادق که مؤلف آنها را از کـتـابـهـاى کـافـى ,تهذیب , استبصار, من لایحضره الفقیه , وافى , وسایل , بحارالانوار و مستدرک الـوسـایـل بـیـرون کشیده (١٧١)

مؤلف در این کتاب , بخش عمده اى از زنجیره سند روایات را حذف کرده و در عین حال , ماخذ خود رانشان نداده است احادیث این کتاب بیشتر درباره اصول و کـلـیـات دین است و احادیث فقهى را در برندارداین احادیث براساس موضوع دسته بندى شده و مؤلف در متن حدیث هر جا دشواریى یافته , آن را به گونه اى کوتاه شرح داده است نویسنده دراین شـرحـها غالبا به مرجعى استناد نمى کند گفتنى است که مؤلف درباره علت انتخاب این نام براى کـتـابـش توضیحى نمى دهد مرحوم تهرانى شمارى از دیگربخشهاى این کتاب را نزد مؤلف دیده است (١٧٢)

١٨- مسند الامام الباقر (ع)

از همان کفایى پیشگفته مرحوم تهرانى مى نویسد: از این کتاب دو جلد به انـجـام رسـیده و مؤلف را در سال ١٣٧٤ قمرى دیدم که به تالیف دیگر بخشهاى آن مشغول است (١٧٣)

به نظرمى رسد, این کتاب نیز به همان روش کتاب پیشین و با تکیه بر همان منابع تالیف شـده بـاشـد ـ مـسندالرسول الاعظم یا منهاج الشریعه اثر یحیى فلسفى دارابى (١٧٤)

(معاصر) مـؤلـف درایـن کـتـاب احـادیـثـى راگرد آورده که اسناد آن از طریق شیعه به پیامبراکرم (ص) مـى پـیـونـدد بـراى روشـن شدن مطلب باید دانست :احادیثى که در مجموعه هاى حدیثى شیعه مسطور است , گاه آنها را صراحتا به پیامبر نسبت داده اند وگاه بى آنکه به پیامبر (ص) اسناد داده باشند, از زبان یکى از امامان (ع) گزارش شده است گویا مولف قصدداشته , دراین کتاب احادیثى را فـراهم آورد که به روشنى آنها را به پیامبر نسبت داده اند البته این نکته رامى دانیم که آن دسته از احـادیـث هـم کـه امـامان (ع) در آنها صراحتا به نام پیامبر (ص) اشاره نکرده اند, درواقع از شهر دانـش نـبـوى (ص) سـرچـشـمـه گـرفته است زیرا امامان در موارد بسیارى به روشنى گوشزد کرده اندکه سخن آنان سخن پیامبر و سخن پیامبر از سوى خداست (١٧٥)

. مـولـف براى رسیدن به این هدف , احادیث مورد نظرش را از کتابهاى حدیثى شیعه , مانند: کافى , تـهذیب ,استبصار, من لایحضره الفقیه , بحارالانوار, وسایل الشیعه , وافى , جامع احادیث الشیعه و... بـیـرون کـشیده (١٧٦)

و آنها را در ابوابى دسته بندى کرده است باید افزود: تا جایى که نگارنده بـررسى کرد,دریافت که تکیه مولف در نقل احادیث بیشتر بر بحارالانوار است , حتى نقل حدیث از سایر کتابها باواسطه این کتاب صورت مى پذیرد از همین روست که از رمزهاى مرحوم مجلسى در این کتاب بهره مى گیردو در جلد نخست معانى این رمزها را هم روشن مى سازد (١٧٧)

. کـتـاب مورد بحث که در سه جلد منتشر شده , (١٧٨)

٢١٦٩ حدیث را در بر دارد مولف ماخذ هر حـدیـث را در ابـتدا نام مى برد و در صورت نیاز به دنبال هر حدیث , توضیحى به سبک توضیحات عـلامه مجلسى در بحار, زیر عنوان (بیان)

عرضه مى دارد در یک ارزیابى کلى , درباره این کتاب مـى تـوان گـفـت : از هـرگـونـه ابتکار و نوآورى بى بهره است و هیچ کمبودى را جبران نمى کند گفتنى است که ترجمه فارسى نیمى ازجلد نخست کتاب نیز منتشر شده است . ـ مـسند على ـ علیه السلام ـ اثر سید حسن قپانچى نجفى (معاصر) سید محمد صادق بحر العلوم بـرایـن کـتاب مقدمه اى نوشته است این کتاب ظاهرا تاکنون چاپ نشده باشد از همین رو درباره چند و چون آن آگاهى بیشترى در اختیار نداریم (١٧٩)

١٩- مـسند اهل البیت و مرسلهم از محمد رضا حسینى جلالى (١٨٠)

(معاصر) درباره چند و چون این اثرآگاهیى در اختیار نگارنده نیست . ـ مـسـند الامام الحسین (ع) از احمد صابرى همدانى (معاصر) (١٨١)

درباره این کتاب بیش از این چیزى نمى دانیم . ـ مـسـنـد فـاطـمـة الـزهـرا یـا مـرآة الحکمة الصافیه اثر سید حسین شیخ الاسلامى تویسرکانى (مـعاصر)هدف مولف از فراهم آوردن این کتاب , گردآوردن احادیثى است که حضرت زهرا (ع) از رسـول خـدا (ص)روایت کرده است افزون برآن , دراین کتاب دعاها, سخنان , خطبه ها, سفارشهاى آن حـضـرت و احـادیثى که به نوعى به آن حضرت و بیان فضایل او مربوط مى شود, نیز گردآمده اسـت مـولـف بـراى رسیدن به این مقصود از بحارالانوار, وسائل الشیعه , مستدرک الوسایل , مسند احمد و بسیارى کتابهاى دیگربهره برده است (١٨٢)

این کتاب با پیشگفتارى از آقاى محمدجواد حسینى جلالى همراه است مطالب کتاب یادشده براساس موضوع دسته بندى شده است . ـ مـسـنـد مـحمد بن قیس البجلى حول قضایا امیرالمؤمنین و غیرها از بشیر محمدى مازندرانى (معاصر)این کتاب که به کوشش یکى از فضلاى معاصر فراهم آمده , شامل ٢٤٥ حدیث است که آنها را مـحـمـد بـن قیس بجلى (د ١٥١ ق) از امامان (ع) روایت مى کند گردآورنده این احادیث را از لابـه لاى کـتـابـهاى حدیثى و گاه تفسیرى شیعه , مانند: کتابهاى چهارگانه , بحارالانوار, وسائل الـشـیعه , مستدرک الوسایل وتفسیرمجمع البیان بیرون کشیده است درباره محمد بن قیس باید دانـسـت : وى از یـاران بـرجـسـتـه امـام بـاقـر و امـام صـادق ـ علیهما السلام ـ است که جملگى رجـال شـنـاسـان امـامى او را ثقه دانسته اند (١٨٣)

وى کتابى داشته به نام قضایا امیرالمؤمنین (داوریـهـاى امیرمومنان) که نزد رجال شناسان و فهرست نویسان معروف مى باشد (١٨٤)

اصل ایـن کتاب با گذشت زمان از میان رفته , ولى محتواى آن در لابه لاى مجموعه هاى حدیثى شیعه مـسـطور و در اختیار ما ست یکى از فقیهان معاصر در جلسه درس سفارش کرده که سزاواراست یکى آستین همت بالا زند و پاره هاى پراکنده کتاب قضایا امیرالمؤمنین را از دل کتابها بیرون کشد وآن را از نوزنده کند (١٨٥)

به دنبال این سفارش , مولف احادیثى را که به روایت این محمد بن قـیـس درمـجموعه هاى حدیثى وجود دارد, گردآورده و آنها را براساس ابواب فقهى از طهارت تـادیـات مـرتـب سـاخـتـه است پایان بخش کتاب , احادیثى است که به موضوعات پراکنده مربوط مى شود مولف به دنبال هر حدیث پاره اى از واژه هاى دشوار را با استناد به لغت نامه ها شرح مى دهد گـفـتنى است که گردآورنده باشیوه هاى پژوهشى نو چندان آشنایى نداشته , از همین رو روش ارجاعات او از پاره اى کاستیها وناهمواریها تهى نیست . ـ مـسـنـد على بن سوید السایى اثر فاضل المالکى (معاصر) على بن سوید سایى (منسوب به جایى درنـزدیکى مدینه به نام سایه) (١٨٦)

از یاران امام صادق , امام کاظم وامام رضاـ علیهم السلام ـ اسـت وى ازامـامـان نـامـبرده , بویژه از امام هفتم (ع) احادیث بسیارى را روایت مى کند (١٨٧)

زمانى که امام موسى بن جعفر (ع) در زندان به سر مى برد, این على بن سوید به او نامه اى مى نویسد و ضمن جویا شدن از حال امام , پاسخ پرسشهایى را از او مى خواهد امام در پاسخ او نامه اى مى نویسد و در آن نامه او را (هدایت یافته)

قلمداد مى کند وبه داشتن جایگاه ویژه نزد اهل بیت مى ستاید وبه راز دارى فـرا مى خواند (١٨٨)

برجسته ترین بخش روایات او از امام هفتم , همین رساله است که نـزد دانـشـمـنـدان پـیـشین امامى مشهوربوده و هریک آن را با طریقى در روایت خود داشته اند (١٨٩)

شـیـخ طوسى على بن سوید را در شماریاران امام رضا (ع) نام مى برد واو را ثقه مى خواند (١٩٠)

. کـتابى که مسند على بن سوید نام گرفته , پژوهشى است گسترده و سودمند درباره این محدث امـامـى وشـرح و تـفـسیرى باریک بینانه از روایات او و رساله مشهورش کتاب یادشده در سه باب تدوین شده است :. الـف ـ در بـاب نـخـسـت , مـولـف بـه شخصیت على بن سوید و جایگاه وى از نگاه رجال شناختى مى پردازد. ب ـ در باب دوم , مرویات او را زیر عنوان احکام , اخلاق , فضایل و نوادر دسته بندى مى کند و از نظر سندو متن مورد بررسى قرار مى دهد وبه شرح و تفسیر آن مى پردازد. ج ـ دربـاب سـوم , بـه کـاوشـى گـسترده درباره رساله پیشگفته مى پردازد و در پرتو آگاهیهاى رجالى , اسناد آن را ارزیابى مى کند و سپس متن رساله را شرح و تفسیر مى کند در خلال این شرح نکات باریکى در تفسیر,کلام , اخلاق و احکام مطرح مى شود (١٩١)

٢٠- مـسـنـد فاطمة الزهرا

ـ علیها السلام ـ اثر عزیز اللّه عطاردى (معاصر) این کتاب حلقه اى از یک زنجیره کتاب است که مولف درباره اخبار اهل بیت (ع) و زندگانى و احادیث آنان گردآورده است مطالب واحادیث این کتاب که از مجموعه هاى حدیثى شیعیان و سنیان و کتابهاى تاریخى فراهم آمده , براساس موضوع در سه بخش کلى مدون شده است :. نـخـسـت ـ درباره زندگانى حضرت زهرا و فضیلتها ومناقب او و درد و رنجهایى که پس از وفات پیامبر (ص)بر او وارد آمده است . دوم ـ احادیث و روایاتى که از آن حضرت درباره عقاید, احکام و سنن نقل شده است . سوم ـ معجم راویان آن حضرت و گزارشى کوتاه از احوال آنان (١٩٢)

شمار این راویان در کتاب مزبور به٢٩ تن مى رسد

(١٩٣)

مطالب هریک از بخشهاى بالا به موضوعات کوچکتر تقسیم شده و در بابهایى مدون گشته است . ـ مـسـند الامام الکاظم (ع) در سه جز از همان مولف دراین کتاب نیز بسان کتاب پیشین , احادیث امـام کـاظـم (ع) و مطالبى که به زندگانى آن حضرت مربوط مى شود, در سه بخش دسته بندى شده است :. بـخش نخست ـ زندگانى موسى بن جعفر و فضایل و مناقب او و نص برامامتش و آنچه که میان او وخلیفگان عباسى منصور, مهدى و رشید رخ داده و شهادت آن حضرت و ذکر فرزندان و برادران وخانواده اش . بـخـش دوم ـ اخـبـار و احادیثى که از آن حضرت روایت کرده اند این احادیث براساس موضوع , از باب توحید تا باب سنن و آداب , مدون شده است . بـخـش سـوم ـ گـزارشى کوتاه از احوال کسانى که از امام روایت کرده اند این گزارش به ترتیب حروف الفباست

(١٩٤)

شمار این راویان به ٦٣٨ تن مى رسد

(١٩٥)

٢١- مـسـنـد الامـام الرضا (ع)

در دو جز اثر همان مولف گردآورنده در این کتاب احادیثى را که در کـتـابـهاى شیعیان و سنیان از امام هشتم (ع) روایت شده , به همان سبک دو کتاب پیشین فراهم آورده و دسـتـه بندى کرده است کتاب مزبور حدود ٢٤٣٠ حدیث را در بر دارد

(١٩٦)

مولف در پیشگفتار خود گوید: (دراین مسند, همچون دیگر کتابهاى حدیث , احادیث موثق , صحیح , حسن , ضـعـیـف و مـتـروک یافت مى شود)

(١٩٧)

وى روشن ساختن درجه هر حدیث را به فقیهان و رجال شناسان واگذار مى کند شمار کسانى که مرویات آنان از امام رضا (ع) در این کتاب وارد شده , به ٣١٣ تن مى رسد (١٩٨)

که شرح حال آنان در پایان کتاب آمده است گفتنى است که بسیارى از حدیثهاى این کتاب به پیروى از منابع اصلى مرسل است یعنى : اساسا همه یا بخشى از سند آنها یاد نـشـده است اگر به فهرست منابع کتاب مورد بحث نگاهى بیفکنیم , نام صحیفة الرضا را در زمره آنها نمى بینیم (١٩٩)

این در حالى است که مولف درجایى به این پرسش پاسخ نمى گوید که چرا احادیث این صحیفه را در کتاب خود نیاورده است . ـ مسند الامام الجواد (ع). ـ مسند الامام الهادى (ع). ـ مـسـنـد الامـام الـعـسکرى (ع) هر کدام در یک جلد, اثر همان مولف پیشگفته گردآورنده این مـجـموعه هارا هم به همان شیوه کتابهاى پیشین فراهم آورده است گفتنى است که احادیث این سـه امـام ـعـلـیـهم السلام ـ نسبت به پیشوایان دیگر اندک مى باشد زیرا امام جواد (ع) در دوران جوانى , یعنى درسن بیست و پنج سالگى به شهادت رسیده وامام هادى و عسکرى (ع) هم در سامر ا زیـر نـظـر حـکومت عباسیان مى زیسته و در نتیجه براى پراکندن اندیشه هاى خود از آزادى لازم برخوردار نبوده اند. در پـایان باید گفت : مسند نویسى به معنایى که امروزه میان دانشمندان امامى متداول شده , در گذشته به این نام رایج نبوده , ولى کتابها و مجموعه هایى هست که به مفهوم امروزى مى توان آنها را مسند نامید براى نمونه مى توان از کتاب عیون اخبار الرضا اثر ابن بابویه نام برد که مولف آن را به اخبار و روایات امام هشتم (ع) اختصاص داده است همچنین بخشهاى سه گانه کتاب قرب الاسناد اثـر ابوالعباس عبداللّه بن جعفر حمیرى (ازدانشمندان سده سوم) نیز هر کدام یک مسند به شمار مـى آید زیرا مولف آن دسته از احادیث امام صادق و امام کاظم و امام رضا ـ علیهم السلام ـ را که با اسناد عالى (کمترین واسطه) روایت شده , فراهم ساخته و هر کدام را دربخشى جداگانه از کتاب خـود آورده اسـت (٢٠٠)

شـایـد با توجه به همین جهت باشد که برخى ازپژوهندگان معاصر از پاره هاى این کتاب با نام مسند یاد کرده اند (٢٠١)

در بخشهاى آینده درباره چند مسند مشهور به گونه اى گسترده سخن خواهیم گفت .

--------------------------------------------

پاورقى ها :

٥٨- الزرکلى , ٦/ ٢٧٠.

٥٩- الخویى , ١٦/٤٨ـ٥١.

٦٠- اسد حیدر, ١/٥٥٠.

٦١- ونسینک , المعجم المفهرس , ٨/٢٤٧.

٦٢- الطوسى , اختیارمعرفة الرجال , ص ٣٩٠.

٦٣- همو, رجال , ص ١٣٣, ٢٧٤.

٦٤- ابن حجر, الاصابه , ٣/٣٦٧.

٦٥- الذهبى , میزان الاعتدال , ٣/١٦.

٦٦- الذهبى , همان جا, همو, تذکرة الحفاظ, ١/٣٥٤.

٦٧- ونسینک , المعجم المفهرس , ٨/١٨٢.

٦٨- الطوسى , رجال , ص ٢٢٩, الخویى , ١١/٨٦.

٦٩- تنقیح المقال , ٢/٢٤١ـ٢٤٢.

٧٠- همو, پیشین (من نتایج التنقیح), ١/٩٩.

٧١- الخویى , ١١/٨٥ (زیر شماره ٧٥٠٦), ٨٦ (زیر شماره ٧٥٠٩) براى آگاهى بیشتر درباره تشیع عبیداللّه نک : اسد حیدر, ٢/٥٠٤.

٧٢- السیوطى , تدریب الراوى , ٢/١٥٤, القاسمى , الفضل المبین , ص ١١٦.

٧٣- الذهبى , میزان الاعتدال , ٤/٣٩٢ نیز: همو, تذکرة الحفاظ, ٢/٤٢٣.

٧٤- تذکرة الحفاظ , همان جا.

٧٥- ؟؟؟

٧٦- النجاشى , رجال , ص , ٤٤٦, الطوسى , الفهرست , ص ٣٦١

٧٧- رجال , ص ٥١٧.

٧٨- الطوسى , اختیار معرفة الرجال , ص ٣٢٤.

٧٩- المامقانى , تنقیح المقال (من نتایج التنقیح), ١/١٦٥.

٨٠- الخویى , ٢٠/٥٩.

٨١- السیوطى , تدریب الراوى , ٢/١٥٤.

٨٢- الذهبى , تذکرة الحفاظ, همان جا.

٨٣- النجاشى , رجال , ص ٤٠٧, الطوسى , الفهرست , ص ٣٤٠.

٨٤- برا ى نمونه نک : علم الهدى فیض , نضدالایضاح , ص ٣٤٠ , المامقانى , تنقیح المقال , ٣/٢٥٢.

٨٥- کشف الظنون ٢/١٦٨٢.

٨٦- النجاشى , همان جا, علم الهدى فیض , همان جا, الخویى , ١٩/١٤.

٨٧- براى آگاهى از اجازه ها و گواهیهاى سماع محدثان و دیگر ویژگیهاى آن دستنوشته نک : محمدحسین الحسینى الجلالى , مقدمه مسندالامام موسى بن جعفر, صص ١٨ـ٢١.

٨٨- الالبانى , ص ١٣٩ قس : سزگین , ١/١/٣٨٣ـ٣٨٤, ١/٣/٢٧٩ـ٢٨٠.

٨٩- محمدحسین الحسینى الجلالى , پیشین , ص ١١.

٩٠- مـحـمـدرضـا الحسینى الجلالى , تدوین السنه , صص ١٧٣ـ١٧٤ , همو, المصطلح الرجالى : اسندعنه , ص ١٣٠.

٩١- نک : مسندالامام موسى بن جعفر, صص ١٥ـ١٧.

٩٢- درباره استادان و راویان او نک : الخطیب البغدادى , ١٣/٨٣.

٩٣- ؟؟؟

٩٤- الفهرست , ص ٤٢.

٩٥- تنقیح المقال , ٣/٢٥٢.

٩٦- الذهبى , میزان الاعتدال , ٤/١٩٩, ابن حجر, لسان المیزان , ٦/١١١.

٩٧- الطهرانى , ٢١/٢٦, محسن الامین , اعیان الشیعه , ٢/٢٧.

٩٨- الطهرانى , ١٥/١٧.

٩٩- الطهرانى , ١٥/١٧, محسن الامین , همان جا.

١٠٠- محمدرضا الحسینى الجلالى , المصطلح الرجالى : اسندعنه , ص ١٢٩.

١٠١- الـطـهـرانى , ١٥/١٧, حسینى اشکورى , فهرست نسخه هاى خطى کتابخانه آیة اللّه مرعشى , ١/١٧٣.

١٠٢- النجاشى , رجال , ص ١٠٠, محسن الامین , پیشین , ٢/٢٨, الخویى , ٢/١٣١.

١٠٣- الطهرانى , ١٥/١٧, صحیفه الامام الرضا, ص ١٧.

١٠٤- بحارالانوار, ١/٣٠.

١٠٥- السید محسن الامین , پیشین , ٢/٢٧.

١٠٦- نک : بحارالانوار, ١/١١, السید محسن الامین , همان جا.

١٠٧- بـراى نـمـونـه نـک : حایرى , فهرست نسخ عکسى کتابخانه آیة اللّه مرعشى , ١/١٣٤, حسینى اشکورى , همان جا, الطهرانى , همان جا.

١٠٨- مسند الامام الرضى (ضمیمه مسندالامام زید), صص ٤٣٧ـ٤٣٨.

١٠٩- میزان الاعتدال , ٢/٣٩٠.

١١٠- رجال , ص ٣٦٧.

١١١- النجاشى , رجال , ص ١٠٠ نیز: الخویى , ٢/١٣١.

١١٢- کشف الظنون , ٢/١٦٨٤.

١١٣- الفهرست , ص ٥٩.

١١٤- حسینى اشکورى , پیشین , ١٤/١٤٠.

١١٥- الحبرى , ( (مسندالحبرى)), استخراج محمدرضا الحسینى الجلالى , تراثنا, قم , العددان٣٢ ـ ٣٣, رجب ـ ذو الحجه ١٤١٣هــ ق , صص ٢٨٠ ـ ٢٨١.

١١٦- مؤسسة آل البیت لاحیا التراث , بیروت , ١٤٠٨هـ ق .

١١٧- معالم العلما, ص ٤٧.

١١٨- مسند الحبرى , صص ٢٧٧ ـ ٢٧٨ نیز نک : صص ٢٨٩ ـ ٢٩٢.

١١٩- محمدجوادالحسینى الجلالى , ( (المسند)) (٢), نورعلم , ش ٥ (شهریور ١٣٦٣), ص ١٣٩.

١٢٠- النجاشى , رجال , ص ٣١٠, الطهرانى , ٢١/٢٥.

١٢١- عبدالجلیل , تاریخ ادبیات عرب , ترجمه آ. آذرنوش , ص ٢٠٥ , زیرنویس مترجم .

١٢٢- الـنـجـاشـى , هـمان جا, السید حسن الصدر, تاسیس الشیعه , ص ٢٦٩, آغابزرگ الطهرانى , طبقات اعلام الشیعه (القرن الرابع), ص ٢١٦, محسن الامین , اعیان الشیعه , ٨/٣٨٦.

١٢٣- محمدتقى التسترى , الاوایل , ص ٢٥٤.

١٢٤- الصدر, پیشین , صص ١٩٨ـ٢٠٠, الامین , ٥/ ٣٣٤.

١٢٥- الصدوق , عیون اخبارالرضا, ٢/١٤٢ ـ ١٤٤, المجلسى , بحار, ٤٩/٢٣٥, الصدر, پیشین , ص ٢٠٠ .

١٢٦- یعقوبى , تاریخ یعقوبى , ترجمه محمد ابراهیم آیتى , ٢/ ٤٦٥.

١٢٧- براى آگاهى بیشتر در این باره نک : عنایت اللّه فاتحى نژاد, ( (ابو نواس)), در دایرة المعارف بزرگ اسلامى , ٦/ ٣٤٨.

١٢٨- براى آگاهى بیشتر نک : همان مقاله , ٦/ ٣٤٤.

١٢٩- یـعنى : هر پیامبرى را شفاعتى است و من شفاعت خویش را براى مرتکبان گناهان کبیره از امتم در روز قیامت , اندوخته ام .

١٣٠- المجلسى , بحار, ٤٩/٢٣٨.

١٣١- صفى پورى , منتهى الارب , ذیل واژه مورد نظر قس : ابن حجر, لسان المیزان , ٢/ ٤٢٨.

١٣٢- ابن الندیم , الفهرست , ص ٣٧٥, الزرکلى , ٢/ ١١٢, عبدالجلیل , پیشین , ص ٢٠٥.

١٣٣- الاسترآبادى , منهاج المقال , ص ٢٥٨, به نقل از: عبدالجلیل , همان جا (زیرنویس مترجم).

١٣٤- محسن الامین , پیشین , ٤/١٩٥.

١٣٥- در باره آن دو به ترتیب نک : الزرکلى , ٢/ ٧٧, ١/ ٣٣٢, الذهبى , میزان الاعتدال , ١/ ٢٥٨.

١٣٦- الـنجاشى , رجال , ص ٢٤٠ جلودى منسوب است به روستایى به نام جلود یا تیره اى از قبیله ازد به همین نام (النجاشى , همان جا).

١٣٧- آغابزرگ الطهرانى , ٢١/٢٦.

١٣٨- البروجردى , تجرید اسانید الکافى , ١/١٨.

١٣٩- آغابزرگ الطهرانى , طبقات اعلام الشیعه (القرن الرابع , ص ١٥٠).

١٤٠- النجاشى , همان جا نیز نک : الطوسى , الفهرست , ص ١٨٣.

١٤١- النجاشى , پیشین , ص ٢٤٢, الصدر, تاسیس الشیعه , ص ٢٤٤, الطهرانى , ٢١/٢٥.

١٤٢- الـنـجاشى , ص ٩٤, الطوسى , الفهرست , صص ٤٢ـ٤٤, علم الهدى فیض , نضدالایضاح , ص ٤٢, الطهرانى , ٢١/٢٧.

١٤٣- براى نمونه نک : الذهبى , میزان الاعتدال , ١/١٣٦.

١٤٤- محمدرضا الحسینى الجلالى , مصطلح الرجالى : اسندعنه , ص ١٣١.

١٤٥- النجاشى , همان جا, الطوسى , همان جا.

١٤٦- النجاشى , ص ٣٩٥, البغدادى , ایضاح المکنون , ٢/٤٨٢, الطهرانى , ٢/٢٧.

١٤٧- البروجردى , پیشین , ١/١٩.

١٤٨- الذهبى , میزان الاعتدال , ٣/٦٧٠.

١٤٩- الـذهبى , همان جا درباره او وآثارش نک : النجاشى , همان جا, الطوسى , الفهرست , ص ٣٠٩, الطهرانى , طبقات اعلام الشیعه (القرن الرابع), ص ٢٩٦.

١٥٠- الخویى , ١٣/٤٥.

١٥١- الخویى , ١٣/٤٧, ونسینک , المعجم المفهرس , ٨/٢٠٦.

١٥٢- ابن حجر, تقریب التهذیب , ٢/٦١.

١٥٣- ؟؟؟

١٥٤- النجاشى , ص ٢٣٢.

١٥٥- مشیخة الاستبصار, ص ٣١٣, ٣٢٨, مشیخة التهذیب , ص ٣٩ـ٤٠, ٧٥.

١٥٦- الفهرست , ص ١٨٦, رجال , ص ٤٨١.

١٥٧- رجال , ص ٤٨٦.

١٥٨- الـنـجـاشى , رجال , ص ٢٣٢ براى آشنایى با نامهاى برخى دیگر ازآثار او به همان جا مراجعه شود.

١٥٩- ابن حجر, لسان المیزان , ٢/٢٧٥, نیز: محسن الامین , پیشین , ٥/٤٦٢.

١٦٠- آغـابـزرگ الـطـهـرانى , ٢١/٢٨ درباره این ابن جریر نک : همو, طبقات اعلام الشیعه (القرن الرابع), صص ٢٥٠ـ٢٥٣, الخویى ,١٥/١٤٨.

١٦١- براى آگاهى بیشتر نک : الطهرانى , ٢١/٢٧ـ٢٨.

١٦٢- مـحـمـدجواد الحسینى الجلالى , ( (المسند)) (٢), نورعلم , ش ٥ (شهریور ماه ١٣٦٣), ص ١٤٣.

١٦٣- درباره آثار او نک : البغدادى , هدیة العارفین , ١/٢٥٣, الزر کلى , ٢/١٢١.

١٦٤- حسینى اشکورى , فهرست نسخه هاى خطى , ١٢/٣٢٠.

١٦٥- محسن الامین , پیشین , ١٠/٢٠١, آغابزرگ الطهرانى , ٢١/٢٨.

١٦٦- بـراى آگـاهى بیشتر درباره او و آثارش نک : الامین , پیشین , ١٠/٢٠٠ـ٢٠١ گفتنى است که مـولانـا ابـوالـکـلام آزاد (د ١٩٥٨ م) مـصـلـح و مـبارز مسلمان هندى و یکى از رهبران استقلال هـندوستان به مدت دوسال نزد وى نهج البلاغه را خوانده از همین رو ( (آزاد)) ازروحیه واحساسى شیعى برخوردار بوده است (الامین , همان جا).

١٦٧- الطبرسى , اعلام الورى , ص ٢١٣.

١٦٨- الکلینى , الکافى (بخش اصول), ٢/٢٣٩ (کتاب الایمان و الکفر, باب المؤمن و علاماته , حدیث شماره ٢٩).

١٦٩- ابن حجر, تقریب التهذیب , ٢/٦٠٩.

١٧٠- بـایـد بـه خـاطـر داشت که این کفایى با ملا محمد کاظم خراسانى فقیه و مجتهد امامى و صاحب کتاب معروف کفایة الاصول (د١٣٢٩ ق / ١٩١١ م) نسبتى ندارد.

١٧١- الکفایى , المسند, ١/١٨٨.

١٧٢- الذریعه , ٢١/٢٥ـ٢٦.

١٧٣- پیشین , ٢١/٢٦.

١٧٤- مـولـف یکى از فاضلان معاصر است که در شیراز اقامت دارد و در آن شهر به کارهاى دینى , فرهنگى و اجتماعى سرگرم است . نامبرده پیش از این در بغداد ساکن بود و سمت نمایندگى مرحوم آیة اللّه سیدمحسن حکیم را در آن شهر به عهده داشته است . (الفلسفى الدارابى , مسندالرسول الاعظم , ١/٥).

١٧٥- براى نمونه نک : المجلسى , ٢/١٤٨, ١٧٨.

١٧٦- براى آگاهى بیشتر درباره منابع مولف نک : مسندالرسول الاعظم , ١/٦ـ١١.

١٧٧- پیشین , ١/١٢ـ١٦.

١٧٨- نـگـارنـده از انـتشار جلد چهارم کتاب که بنا به گفته مولف درباره ( (امامت و جانشینى)) است (٣/٥١٤) اطلاعى ندارد.

١٧٩- مـحـمـد جواد الحسینى الجلالى , ( (المسند)) (٢), نورعلم , ش ٥ (شهریور ١٣٦٣), ص ١٤٤, هـمـو, ( (الـمـسـنـد)) (١), نور علم , ش ٤ (خرداد ١٣٦٣), زیر نویس ١٤٢ و١٤٤, استادى , ( (مسند الرضا)), در چهل مقاله , ص ١٥١, ١٧٢.

١٨٠- محمد جواد الحسینى الجلالى , ( (المسند)) (٢), ص ١٤٤, استادى , پیشین , ص ١٥٢.

١٨١- استادى , پیشین , ١٦٠.

١٨٢- شیخ الاسلامى , مسند فاطمة الزهرا, ص ٢٨.

١٨٣- براى نمونه نک : ا لنجاشى , رجال , ص ٣٢٣, المامقانى , ٣/١٧٧, الخویى , ١٧/١٧٥ـ١٧٦.

١٨٤- الـنـجاشى , همان جا, الطوسى , الفهرست , ص ٣١٣, همو, رجال , ص ٢٩٨, الخویى , ١٧/١٧٣ گفتنى است که او افزون بر آن کتاب , یک اصل هم دارد نک : الطوسى , همان جا.

١٨٥- بشیر المحمدى , مسند محمد بن قیس , ص ٧.

١٨٦- النجاشى , ص ٢٧٦, الطوسى , الفهرست , ص ٢٢٢.

١٨٧- الخویى , ١٢/٥٢ (زیر عنوان على بن سوید), ٥٤ (زیر عنوان على بن سوید السایى), ٢٤٣ (زیر عنوان على السائى).

١٨٨- الطوسى , اختیار معرفة الرجال , صص ٤٥٤ـ٤٥٥.

١٨٩- النجاشى , همان جا, الطوسى , الفهرست , ص ٢٢٢, الکلینى , الکافى , ٨/١٢٤ـ١٢٦.

١٩٠- رجال , ص ٣٨٠.

١٩١- براى آگاهى بیشتر نک : فاضل المالکى , مسند على بن سوید السایى , الطبعة الاولى , الموتمر العالمى للامام الرضا (ع), مشهد,١٤١١ ه ق .

١٩٢- العطاردى , مسند فاطمة الزهرا, صص ٥ـ٦.

١٩٣- پیشین , ص ٦٠٢ براى آگاهى از منابع کتاب نک : صص ٦٠٩ـ٦١٢.

١٩٤- همو, مسند الامام الکاظم , ج ١ , .

١٩٥- پیشین , ٣/٥٦٩.

١٩٦- استادى , ( (مسندالرضا)), در چهل مقاله , ص ١٦٠.

١٩٧- العطاردى , مسند الامام الرضا, ١/٨.

١٩٨- پیشین , ٢/٥١٠.

١٩٩- پیشین , ١/٣٩٥ـ٣٩٩, ٢/٥٧١ـ٥٧٥.

٢٠٠- نک : الحمیرى , قرب الاسناد, صص ٥٣٧ـ٥٣٩.

٢٠١- سزگین , ١/١/٣٢٤.

بخش ششم

بخش ششم :

مُسنَد الامام زید یا المجموعُ الفقهى والحدیثى

دور نماى مطلب

مسند الامام زید یا المجموع الفقهى والحدیثى

کهنترین و اساسى‏ترین منبع براى دستیابى به فقه زیدیان به شمار مى‏رود. این اثر درواقع مجموعه‏اى از سخنان و احادیث منسوب به زید شهید در ابواب گوناگون فقهى است که شاگرد ویژه وى ابوخالد واسطى آنها را گردآورى و روایت کرده است. ما در اینجا از سه جنبه درباره این مجموعه سخن خواهیم گفت. یکى درباره زید شهید که روایات و مندرجات این کتاب به او منسوب است. دیگرى درباره راویان این مجموعه و سوم درباره خود این کتاب و مقدار ارزش و اعتبار مندرجات آن.

اشاره به کلیّاتى از ز ندگانى زید شهید و آثار او

ابوالحسین زید بن على‏بن حسین بن على‏بن ابى‏طالب (ع) به موجب احادیث صحیح در سال ٦٦ یا ٦٧ هجرى در مدینه منورّه چشم به جهان گشود. (٢) ابن سعد (٣) وى را در شمار طبقه سوم از تابعان مدینه و سید حسن صدر (٤) در طبقه دوم از تابعانِ گردآورنده حدیث یاد کرده است. زید در درجه نخست نزد پدرش امام سجّاد (ع) و سپس نزد برادرش امام باقر (ع) که همگان به منزلت والاى علمى او اعتراف دارند، دانش آموخته و غالباً از آن دو امام روایت مى‏کند. آن شهید میراث فرهنگى بزرگى از خویشتن برجاى نهاده و شاگردان بسیارى تربیت کرده است. دو پسرش حسین وعیسى، سفیان ثورى، منصوربن معتمر، محمّد بن عبدالرّحمن بن ابى لیلى، قَیسْ بن ربیع، ابوحنیفه، ابن شهاب زُهرى، شُعْبَه و ابوخالد واسطى از برجسته‏ترین شاگردان و راویان او به شمار مى‏آیند. (٥) که اخیرى بیش از همه باوى ملازمت داشته و بیشتر آثار او را روایت مى‏کند.

زید فقیه، مفسّر، شاعر و سخنورى نام‏آور بود. افزون بر جنبه‏ هاى علمى، خویهاى پسندیده بسیارى از جمله اخلاص و صفاى نفس، دلاورى، شکیبایى، فصاحت، هوشمندى، حیاء و ... در وى فراهم آمده بود. (٦) شیخ مفید در جمله‏اى کوتاه و گویا او را چنین توصیف مى‏کند: «زید عبادت پیشه، پارسا، فقیه، سخاوتمند و دلاور بود». (٧) همچنین او از زاهدان بنام بود. وى را به‏سبب انسِ بسیار با کتاب خدا «حلیف القرآن» (هم پیمانِ قرآن) خوانده‏اند. (٨) بى‏تردید، این همه خویهاى پسندیده بدان سبب در وى فراهم آمده بود که او در دامان پدرى چون امام زین‏العابدین و برادرى چون امام‏باقر پرورش یافته وبالیده بود.

حضرت زید بنابه مشهورترین گزارشها در سال ١٢٢ ق/ ٧٤٠م. در کوفه در برابر خلیفه اموى هشام بن عبدالملک قیام کرد و در همان سال و در جریان این قیام به شهادت رسید. پس از شهادت به دستور هشام قبر او را شکافتند، سرش را به شام نزد هشام فرستادند و پیکرش را در محلّى به نام «کُناسه» بردار کشیدند. پیکر مطهّر زید تازمانى دراز، یعنى تا هشام زنده بود، بردار بماند. پس از مرگ هشام، به فرمان ولید آن را فرود آوردند و بسوزاندند وخاکسترش را برباد دادند. (٩) برخى از پژوهندگان معاصر عمر او را به هنگام شهادت ٥٥ یا ٥٦ سال دانسته‏اند. (١٠)

به عقیده بسیارى از دانشمندان امامى، زید را در قیامش به هیچ روى دعوى امامت نبود؛ بلکه آن بزرگوار براى برپاساختن سنّتها و دستورات اسلام و میراندن بدعتها و پالوده ساختن جامعه از فساد و ستم و تباهى قیام کرد. به استناد شمارى از روایات مى‏توان گفت: وى به روشنى به امامت امامان دوازده‏گانه اعتراف داشته است. (١١)

گفتنى است که در کتابهاى امامیه و زیدیان احادیثى وجود دارد که در آن احادیث پیامبر (ص) و دیگر پیشوایان معصوم از سالها پیش به شهادت زید اشاره کرده‏اند. (١٢)

درباره شخصیّت زید از نگاه رجال شناختى باید گفت: کشّى با اسناد خود از امام صادق (ع) نقل مى‏کند که فرمود: «بدانید که زید مؤمن، عارف، دانشمند وراست گفتار بود. بدانید که اگر پیروز مى‏شد به وعده‏اش وفا مى‏کرد». (١٣) برپایه همین روایت و روایاتى از این دست اغلب دانشمندان بزرگ شیعه، از جمله: شیخ مفید، امین‏الاسلام طبرسى، شیخ‏بهایى، علاّمه مجلسى، حرّعاملى، محقّق اردبیلى، علاّمه مامقانى و آیةاللَّه خویى وى را ستوده و اخبار او را صحیح دانسته و قیام او را جنبشى در برابر ستمگران براى اقامه امر به معروف و نهى از منکر تلقّى کرده‏اند. (١٤) نگارنده از میان نامبردگان، تنها به نقل نظر رجال‏شناس معاصر مرحوم آیة اللَّه خویى بسنده مى‏کند. وى پس از بررسى روایاتى که درباره زید در دست است، در مقام نتیجه‏گیرى مى‏نویسد: «حاصل آنکه زید بزرگوار و ستوده است و نشانى بر قدح یا انحرافش وجود ندارد». (١٥)

در مجموعه‏ هاى حدیثى شیعه از طریق زید احادیث بسیارى نقل شده، شمار این احادیث به ٦٤ مورد مى‏رسد. (١٦) تقریباً مى‏توان گفت: راوى جملگى این احادیث از زید، ابوخالد واسطى است.

به زید شهید نوشته‏ ها و آثار متعدّدى در موضوعات کلام، تفسیر، فقه واخبار منسوب است. معروفترین این آثار عبارتند از:

١- مسند یا المجموع الفقهى.

٢- المجموع الحدیثى. درباره این دو اثر در ادامه همین بحث سخن خواهیم‏گفت.

٣- تفسیر الغریب من القرآن که در سالهاى اخیر در مصر چاپ شده‏است.

٤- منسک الحجّ که به کوشش مرحوم سیّد هبةالدین شهرستانى بانام منهاج‏الحاجّ چاپ شده‏است. (١٧) (بغداد، مطبعة الفرات، ١٣٣٠ ه).

٥- تثبیت الامامه.

٦- کتاب الحقوق .

٧- قراءة امیرالمؤمنین.

٨- قرائته الخاصّه‏که ابو حیّان آن را در کتابى جمع کرده و آن را النیّر الجلى فى قراءة زیدبن على نام داده است. (١٨)

شایان ذکر است که بسیارى از محقّقان این مطلب را که زید شخصاً کتابى تألیف کرده باشد، نمى‏پذیرند؛ (١٩) بلکه انتساب این نوشته‏ ها را به زید از مقوله انتساب کتاب الاثار ابویوسف به ابو حنیفه مى‏دانند؛ نه از مقوله انتساب مُوطّأ به مالک بن انس.

بى‏گمان در میان آثار یاد شده، مسند یا المجموع الفقهى مهمترین اثر زید شمرده مى‏شود. این کتاب نخستین بار، در سال ١٩١٩ میلادى، به کوشش گریفینى (E.Griffini) در ایتالیا به چاپ رسید. دراین چاپ احادیث به زبان لاتینى ترجمه شده‏است. بار دیگر در سال ١٣٤٠ قمرى به کوشش عبدالواسع بن یحیى واسعى در مصر منتشر گشت و بار سوم در سال ١٩٦٦ همان چاپ مصر در بیروت به چاپ سپرده شد. واسعى پس از پایان پذیرفتن چاپ کتاب، از چاپ آن در ایتالیا آگاه شده‏است. (٢٠) افزون بر چاپهاى یاد شده، کتاب مزبور چندین بار همراه با شرحهاى مختلف نیز نشر یافته است. (٢١) متأسّفانه نگارنده از این چاپها، تنها چاپ بیروت را در اختیار دارد و از همین رو نمى‏داند تا چه اندازه این چاپها بایکدیگر هماهنگى دارند. دراین چاپ احادیث به ترتیب ابواب و موضوعات فقهى منظّم شده؛ بدین قرار: کتاب الطّهارة، کتاب الصلاّة، کتاب الجنائز، کتاب الزّکاة، کتاب الصیام، کتاب الحّج، کتاب البیوع، کتاب الشرکة، کتاب الشهادات، کتاب النّکاح، کتاب الطلاق، کتاب الحدود، کتاب السیر، کتاب الفرایض. (٢٢)

بر مسند زید شرحهاى متعدّى نوشته شده. یکى از این شرحها به نام المنهاج الجلى‏است. دیگرى شرحى است به خامه قاضى شرف الدّین حسین‏بن احمدبن حسین سیاغى صنعانى (د . ١٢٢١ ق) به نام الروض النضیر. این شرح که گسترده‏ترین و واپسین شرح کتاب مزبور است، در قاهره (١٣٣٩-١٣٣٧ ق) در چهار جزء به چاپ رسیده. مولّف دراین شرح، اخبار کتاب را در «صحاح ششگانه» و دیگر مجموعه‏ هاى حدیثى نشان داده و به تعدیل راویان احادیث پرداخته است. سیاغى در مقدمه جزء نخست، شارحان مجموع فقهى را برشمرده است. (٢٣) ونسینک (Wensinck. J. A) در مفتاح کنوزالسنّة این کتاب را از کتابهایى که در مقام نقل بدان تکیه مى‏شود، بر شمرده و احادیث آن را فهرست کرده است. محدّثان در کتابهاى حدیث به هنگام نقل از این کتاب با رمز «ز» بدان اشاره مى‏کنند. (٢٤)

همچنان که پیش از این دیده شد، به زید دو مجموعه نسبت مى‏دهند: یکى المجموع الفقهى و دیگر المجموع الحدیثى. پرسشى که در برابر پژوهنده مطرح مى‏شود، این است که آیا واقعاً اینها دو مجموعه جداگانه هستند یا هر دو عنوانْ وصف یک مجموعه است و در واقع به دو ویژگى از ویژگیهاى آن اشاره دارد؟ اگر مجموع حدیثى اثرى مستقل است، آیا تاکنون نسخه‏اى از آن یافت شده یا خیر؟

عبدالرزاق موسوى در مقام ذکر مجموع حدیثى مى‏نویسد:

«از چاپ آن اطّلاعى ندارم. جز اینکه مجلّه الهلال (سال ١٣٤٠، ج ٧، ص ٦٤٨) نوشته که این کتاب همراه با مجموع فقهى و در پایان آن چاپ شده. بنا به گزارش آن مجلّه، پس از ابواب فقهى، خاتمه‏اى مشتمل بر چند باب مى‏آید. یکى از آنها در فضل دانشمندان ودیگرى در اخلاص و سوم در اخبار و احادیثِ حسان است». (٢٥)

امّا محمّد ابوزهره این دو عنوان را از آنِ یک مجموعه مى‏داند. او مى‏نویسد:

«دانشمندان براین نکته هم داستانند که مجموعه‏اى که ابوخالد روایت کرده، در آن هم فقه هست، هم حدیث و آن مشتمل است بر مجموع فقهى و حدیثى. لیکن این دو از هم جدا نیستند؛ بلکه یک باب هم در بردارنده حدیث است، هم دربردارنده فقه. براى نمونه، در باب صلاة روایاتى از اهل بیت [ علیهم السلام ] نقل مى‏کند که گاه به نبى‏اکرم (ص) مى‏رساند و گاه به على (ع) متوقِّف مى‏سازد و در آن فقه امام زید و فتواها و رأى او نیز هست. درباب حج، صوم، زکاة، کفّارات و معاملات نیز همین‏گونه است». (٢٦)

شیخ آقابزرگ تهرانى هم تا اندازه‏اى با ابوزهره هم‏سخن است. او در مقام معرّفى مسند زید مى‏نویسد:

«از مسند زید گاه با عنوان المجموع الفقهى و گاه با عنوان المجموع‏الحدیثى یاد مى‏شود واین نام اخیر بدان سبب است که دراین کتاب به آوردن احادیث بسنده شده‏است». (٢٧)

گفتنى است که کتاب مزبور در بردارنده ٥٥٠ حدیث است. از آن میان ٢٢٨ حدیث به پیامبر (ص) نسبت داده شده وزنجیره راویان ٣٢٠ حدیث به على (ع) پایان پذیرفته و دو حدیث هم از زبان امام حسین (ع) نقل شده‏است. (٢٨)

راویان مسند زید

١- ابوخالد عمروبن خالد واسطى (د . پس از ١٤٥ ق / ٧٦٢ م): نخستین راوى احادیث مسند زید وبه قولى گرد آورنده و مدوّن آن ابوخالد واسطى است. اصل و نسب وى از کوفه بوده و ولادتش نیز در همان شهر رخ داده؛ امّا چون بعدها به‏همراه خانواده‏اش به واسط کوچ کرده، به واسطى معروف شده است.

«کشى» درجایى وى را از عامّه، ولى سخت دوستدار اهل بیت (ع) دانسته (٢٩) و در جایى دیگر از سران زیدیه شمرده‏ (٣٠) و شیخ طوسى او را در زمره یاران امام باقر (ع) یاد کرده است. (٣١) او پیش از آمدن زید به‏P - الطوسى، اختیار معرفة الرجال، ص ٣٩٠. P (٣٢)

کوفه، مدّت پنج سال (حدود سالهاى ١٢٠-١١٥ق) همه ساله پس از گزاردن حج، چند ماهى در مدینه مجاورت مى‏گزید واز صحبت زید بهره‏مند مى‏شد و پس از آمدن آن بزرگوار به کوفه نیز تا هنگام شهادتش از یاران خاص او بود. (٣٣) در لابه‏لاى مسند زید تعبیراتى از ابوخالد به چشم مى‏خورد که نشان مى‏دهد وى مُدّت زیادى صحبت زید را درک کرده‏ (٣٤) و بخشى از شنیده‏ هاى او از زید در سالهاى پایانى زندگانى وى در کوفه بوده‏است. (٣٥) در جریان قیام زید، در سال ١٢٢ق که رهبر قیام به همراه بسیارى از یاران خود به شهادت رسید، ابوخالد جان به سلامت برد و از آن پس به عنوان تنها میراث‏بَرِ زید شناخته شد. (٣٦) او خود درباره همراهى‏اش با زید گفته:

«هیچ حدیثى را از زید فرا نگرفتم، مگر آنکه آن را یک یا دویا سه یا چهار یا پنج‏بار و بلکه بیشتر از این از او شنیده‏ام... هرگز هاشمیى را بسان زید بن على و فصیح‏تر از وى و زاهدتر و آگاهتر و پارساتر و رساتر در سخن و آگاهتر به اختلاف مردمان و... ندیدم. از همین رو ازمیان همه مردم همراهى او را برگزیدم». (٣٧)

در میان کسانى که از او بهره گرفته و حدیث شنیده‏اند، بویژه باید از ابراهیم بنِ زِبْرِقان، نصربن مزاحم، حسین‏بن علوان و یحیى‏بن هاشم سمسار یاد کرد که در انتقال آثار وى به آیندگان نقش اساسى ایفا کرده‏اند.

رجال‏شناسان اهل سنّت جز تنى چند، صرفاً برپایه اختلاف مذهبى، در برابر ابوخالد موضعى سخت اتّخاذ کرده وبا الفاظ گوناگون چون کذّاب، حدیث‏ساز، متّهم و متروک الحدیث به تضعیف او در حدیث پرداخته‏اند. (٣٨) ولى برخى از محقّقان معاصر اهل سنّت این خرده‏گیریها را برخاسته از تعصّب مذهبى دانسته و با دلایل استوار آنها را مردود شمرده‏اند. (٣٩)

امّا رجال‏شناسان امامى، برخلاف گفته محمد ابوزهره، (٤٠) اغلب او را ثقه شمرده‏اند. (٤١) حتّى در کتب چهارگانه و دیگر مجموعه‏ هاى حدیث شیعه، احادیث فراوانى از طریق وى از امام محمّد باقر (ع) وزیدبن على نقل شده‏است. (٤٢) شایان ذکر است که در کتب چهارگانه، از طریق ابان بن عثمان به وساطت ابوخالد، چند حدیث از امام باقر روایت شده. (٤٣) روایت ابان بن عثمان از ابوخالد خود قرینه‏اى است بر توثیق وى. زیرا ابان بن عثمان یکى از آن هیجده‏تنى است که شیعه بردرستى مرویات آنان اتفاق نظر دارند (اصحاب اجماع) و مراسیل آنان را در حکم مسانید تلقّى کرده‏اند. (٤٤)

امّا زیدیان خود، ابوخالد را موثّق ترین راوى زید به‏شمار آورده و حتّى برآنند که هرکس وثاقت او را خدشه دار سازد، «ناصبى» یا «رافضى» است. (٤٥) عبدالواسع واسعى در دفاع از ابوخالد و دیگر راویان مسند زید، سخنى دارد که گزیده‏اش چنین است: رجال‏شناسان به خاطر دوستى اهل بیت برابوخالد و راویان پس از او، خرده گرفته‏اند. این عادت محدّثان و رجال‏شناسان است که بر مخالفان مذهبى خویش خرده مى‏گیرند و همفکران خود را عادل مى‏شمارند. گروهى از محدّثان از کسانى که به دشمنى و کارزار بااهل بیت مشهورند، حدیث نقل کرده‏اند؛ با آنکه بخارى و دیگران در کتابهاى خود آورده‏اند که «سبابُ المسلم فُسُوقٌ وقِتالهُ کفرٌ». یعنى : «دشنام گویى به مسلمان مایه فسق و کارزار با او مایه کفر است». (٤٦)

اینک لازم است به نقش ابوخالد در پیدایش و شکل‏گیرى مسند زید اشاره شود. دراین‏باره باید گفت: بسیارى از احادیث و اقوال منسوب به زید در کتاب مورد بحث، پاسخى است به پرسشهاى ابوخالد. (٤٧) افزون براین درکتاب مزبور، ابوخالد به سبب مصاحبت درازمدّت با زید، گاه به رفتار و کردار زید اشارتهایى دارد. (٤٨) از این رو باید گفت که نقش ابوخالد در تدوین مسند زید، تنها یک گردآورى از شنیده‏ هاى خود نیست؛ بلکه وى نقش فعّالى در طرح و تدوین مسایل برعهده داشته‏است. چنانکه در ضمن برشمردن آثار منسوب به زید نیز گفته شد، در یک مقایسه از نظر نوع انتساب مسند به زید، باید آن را از مقوله انتساب کتاب الاثار ابویوسف به ابوحنیفه دانست؛ نه از مقوله انتساب موطّأ به مالک بن انس. در حقیقت زید سالها پیش از آنکه تدوین مجموعه‏ هاى فقهى - حدیثى رایج گردد، به شهادت رسیده بود.

با توجّه به آنچه گفته شد، ابوخالد را باید گردآورنده مسند زید تلّقى کرد. بدون آنکه سخن یاد شده، به مفهوم تردید در صحّت انتساب مندرجات مسند به زید بوده باشد. شایان ذکر است که براساس گزارشى از ابراهیم بن زِبْرِقان، ابوخالد مى‏گوید که زید خود نسخه‏اى را گرد آورده و آن را به ابوخالد و شاگردان دیگر خود آموخته بود. (٤٩) ولى اسلوب تدوین مسند، این حکایت را تأیید نمى‏کند و در صورت صحّت روایت مزبور، باید تصوّر کرد که نسخه زید تنها شالوده اصلى مسند را تشکیل مى‏داده است.

ابوخالد مطالب برخى دیگر از آثار منسوب به زید، از قبیل تفسیر غریب القرآن، منسک الحج و رسالة فى حقوق الله را هم روایت کرده‏ (٥٠) و گویا شخصِ وى درتدوین آنها نقش اساسى ایفا کرده است.

٢- ابراهیم بن زِبْرِقان کوفى‏ (٥١) (د . ١٨٣ ق): ابراهیم مسند زید را از ابوخالد روایت مى‏کند. شیخ طوسى ابراهیم را در زمره یاران امام صادق بر شمرده‏ (٥٢) و مامقانى از وى به عنوان «امامى ناشناخته» یاد کرده‏است. (٥٣) از محدثان اهل سنّت، ابن مَعین او را ثقه شمرده و ابونعیم از او روایت کرده است. امّا او نیز چون استادش از طعن مخالفان عقیدتى خود در امان نمانده؛ طعنى که غالباً بر دلیل قابل پذیرشى استوار نیست. چنانکه ابوحاتم رازى درباره او گفته: منقولات وى را احتجاج نشاید. (٥٤) از معاصران اهل سنّت، محمد ابوزهره، پس از آنکه خرده‏گیرى رجال‏شناسان سنّى را بى‏پایه قلمداد کرده مى‏نویسد: «زیدیان جملگى او را ستوده‏اند و هیچ کس از ایشان طعنى براو وارد نیاورده و همچنین شیعیان میانه‏رو او را ستوده‏اند». (٥٥)

٣- نصربن مزاحم مِنْقَرى کوفى (د . ٢١٢ ق): راوى مسندزید از ابراهیم، نصربن مزاحم است. نصر هم محدّث و هم مورّخ بود و هم اوست که تاریخ واقعه صفین رانوشت. وى مسند را به دو سند نقل مى‏کند که یکى از آن دو عالى و دیگرى نازل است. به این معنا که وى این مجموعه را هم مستقیماً از ابوخالد واسطى و هم از شاگرد ابوخالد، یعنى ابراهیم‏زبرقان روایت مى‏کند. بنابه تصریح نصر بن مزاحم، روایت مستقیم وى از ابوخالد از حیث کمال در حدّ نسخه ابراهیم بن زبرقان نبوده؛ بلکه متن روایت ابراهیم بر خلاف روایت دیگر شاگردان، متن کامل و مدوّن بوده‏است‏ (٥٦) و همین متن است که در دوره‏ هاى بعدى همواره مورد توجّه راویان قرار مى‏گرفته است.

محدّثان اهل سنّت نصر را هم از طعنهاى خود بى‏بهره نساخته‏اند. ذهبى او را «یک رافضى سخت سر (رافضىٌ جَلْد) که حدیث او را ترک گفته‏اند» توصیف کرده و برخى دیگر او را کذّاب، واهى الحدیث، متروک و ضعیف شمرده‏اند. (٥٧) محمّد ابوزهره طعن ذهبى را نااستوار خوانده و در برابر او استدلال مى‏کند که هر شیعه‏اى رافضى نیست. (٥٨) درمیان رجال‏شناسان امامى، نجاشى وى را چنین توصیف مى‏کند: «نصر بن مزاحم... راست رفتار و درستکار است. لیکن از ضعفا روایت مى‏کند. کتابهایش نیکو (حسان) است». (٥٩) شیخ طوسى، در رجال خود، او را در زمره یاران امام باقر (ع) برشمرده؛ (٦٠) امّا مرحوم آیةاللَّه خویى با توجّه به تاریخ وفات نصر و پاره‏اى قراین دیگر گفته شیخ را نمى‏پذیرد. او در مقام نتیجه‏گیرى مى‏نویسد: «به گمان ما، شیخ حدیثى را به روایت نصر از ابوجعفر (ع) دیده و پنداشته مقصود از ابوجعفر،امام باقر (ع) است و در نتیجه او را در زمره اصحاب آن امام یاد کرده. اگر چنین روایتى درست باشد، هرچند ما بدان دست نیافته باشیم، در آن صورت ناگزیر [ باید گفت: ابوجعفر دوم ] امام جواد (ع) مقصود است». (٦١) مامقانى نصر را «حَسَن» دانسته است. (٦٢) زیدیان جملگى نصر را ثقه و قابل اعتماد مى‏دانند. همانطور که نصر مسند را از ابوخالد ودیگران روایت مى‏کند، از او نیز کسان بسیارى روایت کرده‏اند که نام‏آورترین آنها سلیمان بن ابراهیم محاربى است.

٤- سلیمان بن ابراهیم محاربى (د . نیمه دوم سده سوم): سلیمان نیز همچون سایر راویان زیدى به خاطر مذهبش مورد طعن محدّثان اهل سنّت قرار گرفته، امّا زیدیان جملگى او را توثیق کرده و بسیارى نزد او به شنیدن حدیث پرداخته‏اند. وى در نیمه دوم سده سوم که فقه زیدى روبه گسترش نهاد، یکى از ناقلان مسند زید بوده‏است. (٦٣) نگارنده تا جایى که کتابهاى رجالى امامیّه را بررسى کرد، به نامى از این سلیمان برخورد نکرد.

٥- على‏بن محمّد نخعى (د . ٣٢٤ ق): مجموع را از سلیمان، نواده دختریش على‏بن محمّد نخعى روایت مى‏کند. نخعى فقیهى مشهور بوده که با فقیهان حنفى معاصرش درآمیخته تا جایى که خودش از زمره فقیهان حنفى به‏شمار آمده وبه همین اعتبار وى برخلاف نیاى خود و سایر راویان زیدى تا حدودى از طعن محدّثان اهل سنّت در امان مانده است. نخعى که نزد زیدیان مورد اعتماد است، مجموع را در سال ٢٦٥ قمرى نزد نیاى خود خوانده است. محقّقان میان فقه زیدى و حنفى هماهنگیهاى بسیارى مشاهده مى‏کنند. شاید بتوان این على‏بن محمد نخعى را «واسطة العقد» فقه زیدى و حنفى نام نهاد. (٦٤)

٦- ابوالقاسم عبدالعزیز بن اسحاق بغدادى معروف به «ابن بقّال» (د . ٣٦٣ ق/ ٩٧٤ م): مجموع را از على‏بن محمّد نخعى، کسان بسیارى روایت کرده‏اند. معروفترین این راویان، ابن بقّالْ بزرگِ زیدیان در بغداد است. (٦٥) از رجال‏شناسان شیعه درباره او مدح یاذّمى دیده نشده و گویا از طریق وى حدیثى در کتابهاى شیعه نقل نگشته است. (٦٦) زیدیان جملگى او را توثیق مى‏کنند. ابن بقّال کتابهاى گوناگونى در زمینه فقه‏زیدى تألیف کرده‏است. شیخ طوسى مى‏نویسد: وى کتابى دارد درباره طبقات شیعه. (٦٧) ابن‏بقّال افزون بر روایت مسند زید، از نو آن را مرتّب و منظّم ساخت و همین نسخه مرتّب اساس نسخه‏ هاى بعدى قرار گرفت. به همین اعتبار است که در بسیارى از منابع از وى به عنوان گردآورنده مسند زید یاد مى‏شود. (٦٨) براى نگارنده این نکته مجهول است که چه کسى بر المجموع زیدنام مسند را نهاده است؟ ابو خالد واسطى، ابن بقّال یا مردمان دوره‏ هاى بعد؟ برخى هم براین نامگذارى خرده گرفته‏اند. (٦٩) شرف الدین حسین بن احمد سیاغى شارح مسند زید، در کتاب الروض النضیر، سند روایت خود را از مسند یکى پس از دیگرى تا ابو خالد بر مى‏شمارد؛ امّا ما سخن را درباره راویان این مجموعه در همین‏جا کوتاه مى‏کنیم. زیرا از سده چهارم به بعد کتابهاى حدیث مشهور شده و آنچه را که دانشمندان این دوره و دوره‏ هاى پیشین پذیرفته‏اند، مردمان دوره‏ هاى بعد هم آنها را پذیرفته و بدانها اعتماد کرده‏اند.

در پایان این بخش، گفتنى است که ابن عقده کتابى داشته به نام مَنْ رَوى اخبارَ زیدبن على و مسنَدَه. (٧٠) امّا این کتاب تا کنون یافت نشده‏است.

مقدار ارزش و اعتبار مسند زید شهید

یکى از پژوهندگان معاصر اهل سنّت درباره چگونگى تألیف مسند زید و ارزش تاریخى آن مى‏نویسد:

«عصر امام زید عصر نمایان شدن طلیعه‏ هاى تصنیف است. بااین وجود نمى‏توان بطور یقینى گفت که مجموع با همان نظم وترتیبى که اکنون در دسترس ماست، از تألیفات امام زید است. زیرا کسى که متن آن کتاب را بررسى کند، جاى جاى مى‏بیند که ابوخالد در مقام نقل حدیث مى‏گوید: "زیدبن على مرا حدیث کرد"، و در مقام نقل نظر فقهى زید مى‏گوید: "زید بن على گفت". اینها نشان مى‏دهد که ابوخالد مطالب این کتاب را شفاهى از زید دریافت کرده واین سخن مانع آن نیست که آن پیشوا بخشى از دانش خود را در نوشته‏اى با خود همراه داشته باشد. به نظر من بهتر این است که بگوییم ابوخالد از زید حدیث و فقه را نوشته، سپس آن را در دو مجموعه مرتّب ساخته است. تمام این سخنان به صحّت انتساب مجموع به زیدبن على زیانى نمى‏رساند. بنابراین مجموع یکى از مهمترین سندهاى تاریخى است که ثابت مى‏کند، تصنیف و تألیف در اوایل سده دوم هجرى آغاز گشته است». (٧١)

اینک نوبت آن است تا اندکى درباره مقدار ارزش و اعتبار مندرجات این کتاب سخن بگوییم. در آغاز باید گفت: این کتاب نزد زیدیان یکسره پذیرفته‏است. دانشمندان زیدى همواره با سند پیوسته آن را از گذشتگان نقل کرده و طرق نقل خود را در کتابها یا رساله‏ هایى بیان داشته‏اند. شارحان این کتاب هم در واکنش به اعتراضها تلاش کرده‏اند تا درستى احادیث آن را از رهگذر سنجش آنها با مندرجات کتابهاى معروف اهل سنّت مثل صحاح ششگانه نشان بدهند. (٧٢)

امّا روشن است که نمى‏توان احادیث این کتاب را، مثل هر کتاب دیگرى، یکسره پذیرفت. همچنان که نمى‏توان نسبت آن را به زید یکسره مردود دانست. زیرا راه یافتن خطاهاى عمدى و غیرعمدى دراین قبیل کتابها امرى است که معمولاً رخ مى‏دهد. بنابراین لازم به نظر مى‏رسد تا دراین باره کمى دامن سخن را بگسترانیم. محمّد ابوزهره در کتاب الامام زید، درباره اعتبار این مجموعه و چگونگى روایت آن از نگاه دانشمندان اهل سنّت، بحثى دارد که فشرده آن در اینجا آورده مى‏شود. او مى‏نویسد:

«دانشمندان درباره مجموع فقهى به دو دسته تقسیم مى‏شوند. دسته‏اى که در چگونگى روایت این کتاب طعن وارد مى‏سازند و شک برمى‏انگیزند و دسته دیگر که آن را درست مى‏شمارند وبا دیده قبول بدان مى‏نگرند و همه طعنها را مردود مى‏دانند».

وى ابتدا طعنها را یکى‏یکى بر مى‏شمارد و سپس به آنها پاسخ مى‏گوید. این طعنها به‏دو دسته تقسیم مى‏شوند: الف-آنهایى که راوىِ مسند را نشانه گرفته‏اند. ب-آنهایى که خود مسند را هدف قرار داده‏اند.

الف - طعنهاى دسته نخست:

١- ابوخالد از سوى دانشمندان بزرگ اهل سنّت به حدیث‏سازى و دروغگویى متهّم شده، مثلاً نسایى گفته: او ثقه نیست و نوشتن حدیثش روا نباشد.

٢- وى دفترهاى داروشناسان را مى‏خرید و مطالب آن را از طریق اهل بیت (ع) به رسول خدا (ص) نسبت مى‏داد و نقل مى‏کرد.

٣- او در ستایش اهل بیت زیاده روى کرده واین کار او را در زمره بدعتگذاران و هوس گرایان قرار مى‏دهد.

٤- او از دیگران بریده و کاملاً به امام زید پیوسته بود. او معتقد به برانگیختن آشوب بود واین کار براى مسلمانان زیان آور است.

پاسخ ابوزهره به این طعنها چنین است:

١- برخى از بزرگان اهل سنّت که در اقلیّت هستند؛ مثل ابن ماجه و دارقطنى ابوخالد را ستوده و حدیثش را پذیرفته‏اند، و برخى هم چون نسایى برامانت او خرده گرفته‏اند. امّا اهل بیت و زیدیان او را به عدالت پذیرفته‏اند. دیده نشده که یکى از اهل بیت بر او خرده گرفته باشد. او از محمّد باقر (ع) و جعفر صادق (ع) روایت مى‏کند. هرگاه شخصیّت او نامقبول بود، ایشان حاضر به حدیث گویى با وى نمى‏شدند.

افزون براین ، دانشمندان اصولى بیان داشته‏اند که طعن مطلق که سببش بیان نشده باشد، پذیرفتنى نیست. زیرا سلیقه‏ ها وگرایشهاى مذهبى افراد در جرح وتعدیل دیگران تأثیرى بسزا دارد وتمام طعنهایى که بر ابوخالد وارد ساخته‏اند، مطلق و در نتیجه بى‏ارزش است. کوتاه سخن اینکه: تمام کسانى که برابوخالد خرده گرفته‏اند، به شخص او نگاه نکرده‏اند که آیا راستگو و امین است یا خیر؟ بلکه سبب خرده‏گیرى آنان زیدى بودن اوست.

٢- طعن دوم زشت‏ترین طعنهاست. زیرا اگر با دلیلى همراه نباشد، سخن گوینده‏اش نه تنها در عرصه روایت؛ بلکه درباره هرچیزى از اعتبار مى‏افتد. معناى این طعن این است که وى به نوشته‏ هاى داروشناسان درباره فواید عطرها و داروها و غیره رجوع مى‏کرد و آن را حدیثى از اهل بیت مى‏شمرد و به این عنوان میان مردم پخش مى‏کرد. ما این سخن را شایسته پذیرش نمى‏دانیم؛ زیرا گوینده معیّن نکرده که وى چه سخنى را از دفترهاى داروشناسان گرفته و در روایت یا کتابى گنجانیده است. یکى از مقرّرات ثابت در داورى و قضا این است که به دعاوى مبهم ترتیب اثر داده نمى‏شود. این دعوى هم ادّعاى مبهمى است که راهى براى اثباتش نیست. افزون براینکه تدوین دانشها، بویژه دانش پزشکى، در عصر زید متداول نبوده؛ بلکه در عصر هارون الرشید متداول و در عصر مأمون گسترش یافت.

٣- زیاده‏روى در ستایش اهل بیت، اتّهامى است که معلوم نیست اگر خودِ ابوخالد با آن روبرو مى‏شد، آن را چه مى‏نامید. شاید مى‏گفت: «این شرافتى است که مدّعى آن نیستم و تهمتى است که آن را از خود دور نمى‏سازم». علماى اصول براى پذیرش جرح و تعدیل، اتحّاد مذهب ستایش کننده و ستایش شونده و خرده گیرنده و جرح شونده را شرط کرده‏اند. زیرا چه بسا طعنى که نزد دیگران ستایش باشد یا برعکس. تردیدى نیست که زیاده‏روى در ستایش اهل بیت، نزد گروهى اتهّام و نزد گروهى دیگر شرافت است.

٤- اتهّام بریدن از حافظان عصرش و پیوستن به زید ویارى وى، از سنخ همان اتهّامات پیشین است. درباره یارى زید باید به خاطر داشت که ابو حنیفه، سفیان ثورى، اعمش، ابن ابى‏لیلى و دیگر فقیهان و محدّثان به یارى او برخاسته تا جایى که جنبش او، جنبش فقیهان و محدّثان شمرده شده. زیرا زید مورد قبول همه گروههاى مسلمان بود. عبادت پیشگان، زاهدان، مرجئه، معتزلیان و شیعه جملگى وى و کارش را بزرگ مى‏داشتند.

امّا اینکه گفته‏اند، وى از حافظان عصرش روایت نکرده، ادّعایى است که زندگى ابوخالد دروغ بودنش را آشکار مى‏کند. زیرا در تهذیب الکمال [ اثر حافظ مزّى ] آمده که وى از زید و برادرش محمدباقر (ع) و سفیان ثورى دانش‏آموخته. پس او از حافظان حدیث منقطع نبوده؛ امّا مانند هر جوینده دانشى در میان استادان با یکى بیشتر همراه بوده‏است. تمام پیشوایان چنین حالتى داشته‏اند. ابوحنیفه به حمّاد بن سلیمان پیوسته بود، امّا از دیگران هم دانش مى‏آموخت. شافعى نیز در حدود نُه سال با مالک ملازمت داشت؛ ولى پیش از آن نزد محدّثان مکّه، چون سفیان بن عینیه و مسلم بن خالد زنجى دانش آموزى کرده بود.

ب - طعنهاى دسته دوم:

آنچه تاکنون بدان پاسخ گفته شد، طعن در راوى مجموع بود. امّا آنان که نسبت مجموع را به زید نمى‏پذیرند، برخود آن کتاب هم خرده‏ هایى گرفته‏اند، که خلاصه‏اش چنین است:

١- پاره‏اى از آنچه که او روایت کرده، ثابت شده که ساختگى و دروغین است و کسى که دروغگویى و حدیث سازیش ثابت گردد، روایتش پذیرفته نشود تا چه رسد به اینکه مجموع بزرگى بسان این مجموعه را روایت کند.

٢- مجموعى که ابوخالد از زید روایت کرده، ناشناخته است. چون در آن احادیث ناآشنایى وجود دارد که درستى نسبت آنها به على (ع) دور مى‏نماید.

٣- ابوخالد در روایت مجموع یکّه و تنهاست. اگر صدور مجموع از امام زید معلوم و دانسته بود، هرآینه شهرت مى‏یافت و راویانش بسیار مى‏شدند.

پیش از بیان پاسخ این اعتراضها، گفتنى است که این طعنها هر چند در ظاهر متوجّه راوى است، امّا با اندکى تأمّل دانسته مى‏شود که در حقیقت به خود مسند زید باز مى‏گردد. امّا پاسخ این اعتراضها:

١- ابوزهره در باب مشکوک بودن نسبت پاره‏اى از احادیث این مجموعه به حضرت امیرمومنان على (ع) و دعوى دروغین بودن آنها، پنج حدیث را که گفته‏اند «ذهبى» آنهارا ساختگى دانسته، (٧٣) مورد تجزیه و تحلیل قرار مى‏دهد واز رهگذر سنجش آنها با مضامین قرآن کریم و مندرجات دیگر کتابهاى حدیث، ثابت مى‏کند که اینها ساختگى نیستند و نسبتشان درست است. آنگاه نتیجه مى‏گیرد که با فرض ساختگى بودن این چند حدیث، نمى‏توان حکم کرد که سند همه کتابهایى که این احادیث را روایت کرده‏اند، باطل است. صحاح ششگانه هم که مورد اعتماد قاطبه سنیّان است، ساختگى بودن برخى از اخبارش مسلّم شده؛ امّا این مطلب موجب بى‏اعتمادى به جملگى مندرجات آن کتابها و دروغین دانستن آنها و ردّ نسبت آنها به مولّفانش نشده است. او در پایان چنین ادامه مى‏دهد:

بر فرض که نسبت شمار اندکى از آن احادیث درست نباشد، روانیست که راوى آنها را به حدیث سازى و دروغپردازى متهّم سازند. چون احتمال لغزش و وهم دراین شمار اندک به صواب نزدیکتر است از احتمال قصد دروغگویى و حدیث‏سازى، و میان‏این دو فرق بسیار است. چون خطا بر هر انسانى جایز است؛ ولى دروغ بستن بر رسول خدا (ص) از هیچ مؤمنى پذیرفته نیست.

٢- انتقاد کنندگان مدّعى هستند که برخى از اقوال و احادیثى که از طریق على (ع) به پیامبر (ص) نسبت داده شده، با برخى دیگر از مرویات او سازگارى ندارد. زیدیان گفته‏اند: راه داورى دراین باره این است که مرویات على (ع) دراین مجموعه با مرویات آن حضرت در مسانید وسنن اهل سنّت سنجیده شوند. اگر میان این دو دسته احادیث هماهنگى برقرار بود که مجموعْ صحیح است وگرنه صحّت مجموع مورد تردید واقع مى‏شود. آنگاه شارحانِ این مجموعه بیان داشته‏اند که این ادّعا باطل است. یکى از این شارحان دراین باره مى‏گوید:

«ما نسخه ابوخالد را با سنن و مسانید سنجیدیم. در نتیجه احادیث آن را با اسنادهاى دیگر که برخى صحیح و برخى حسن بودند، یافتیم. اگر خدا بخواهد بزودى جزئیّات آن را روشن خواهیم ساخت. از این پس متهّم ساختن ابوخالد به حدیث‏سازى مانند این است که کسى انسانى را متهّم کند که شخصى را از روى دشمنى و ستم کشته، امّا پس از آن اتهام ما آن شخص را زنده ببینیم». (٧٤)

آنگاه ابوزهره مى‏افزاید: تردیدى نیست که این سنجش معیارى متین و استوار است. مابه این بخش از شرح مجموع نگاه کردیم و دیدیم که اجمالاً میان احادیث کتاب مورد نظر و مرویات على (ع) در مسندهاى اهل سنّت هماهنگى وجود دارد.

٣- نویسنده مزبور درباب انفراد عمروبن خالد در روایت مجموع، مى‏نویسد: این اعتراض در نگاه نخستین پسندیده به نظر مى‏رسد. امّا زیدیان این اعتراض را به اَشکالى پاسخ گفته‏اند. وى آنگاه پاسخهاى زیدیان را به دقّت بیان مى‏کند که گزیده‏اش چنین است:

نخست آنکه: پس از قتل حضرت زید، شاگردانش در بلاد مختلف پراکنده شدند و بزودى پس از شهادتش گرد نیامدند واین روایات فقهى در حفاظت دستى امین قرار داشت وآن، دست شاگردى از شاگردان مخلص بود که این میراث را نگاه داشت وچون پراکندگى پس ازوحشت قتل پیشوایشان همه آنها را قادر برگردآورى و نسخه‏بردارى نمى‏ساخت، یک تن این کار را کرد و دیگران رضا دادند. رضایت ایشان به روایت و قبول ایشان محتواى کتاب را خود تصدیق آن شمرده مى‏شود و در حکم روایت همگان تواند بود. این پذیرش دو امر را در بر دارد: یکى تصدیق راوى. دیگرى شرکت آنان در به دوش کشیدن رنج روایت به گونه‏اى که طعن در او در شمار طعن در همه ایشان است.

دوم آنکه: فرزندان زید از قبیل یحیى و عیسى آنچه را که ابوخالد روایت کرده، قبول دارند.

سوم آنکه: دانشمندان روایت او را به دیده قبول تلّقى کرده‏اند. زیرا که وى را با زید پیوندى ویژه بود. چه پیش از آمدن به عراق، پنج سال در مدینه با او مصاحبت داشت و بعد هم ملازمت خویش را تا شهادت زید ادامه داد.

چهارم: آنکه یگانگى در روایت موجب طعن نمى‏شود. چون برخى از تابعان هم به خاطر ارتباط خاصّ با برخى از صحابه، در روایت از وى منفرد بوده‏اند. هر یک از تابعان به سبب ملازمت بیشتر با یک صحابى، از او احادیثى نقل مى‏کند که دیگران روایت نمى‏کنند واین به روایت وى زیانى نمى‏رساند.

پنجم آنکه: اعتراض نکردن شاگردان بر او و قبول اکثریت، آن هم قبول ایجابى نه سکوتى، بهترین دلیل بر منفرد نبودن است.

ششم آنکه: در شدّت ملازمت و طول مصاحبت، او را بر دیگر شاگردان زید برتریى بود و معقول چنان مى‏نماید که او در روایتِ آنچه دیگران نمى‏دانند، منفرد باشد.

محمّد ابوزهره در پایان این بحث گوید: «ما پس از مقایسه میان دلایل موافقان و مخالفان، دلایل دسته اوّل را برتر مى‏دانیم و راستى و درستى روایت ابوخالد را ترجیح مى‏دهیم». (٧٥) وى سخن را درباره مسند حضرت زید گسترش داده و مسایلى در زکات، بیع، شُفعه، مُزارعه، اجاره و هِبه از آن کتاب نقل کرده و آنها را با فقه مذاهب چهارگانه سنجیده و موارد اختلاف و اتفّاق را نشان داده است. یکى از اهداف وى در نقل این نمونه‏ ها، نشان دادن نزدیکى فقه مذهب زیدى با فقه مذاهب چهارگانه است. (٧٦)

نظر ابوزهره را مى‏توان نمودار نظر میانه‏روان اهل سنّت درباره این کتاب دانست. امّا دانشمندان امامى، تا آنجا که نگارنده آگاهى دارد، درباره مسند زید و درستى یا نادرستى احادیث آن کمتر سخنى گفته‏اند. تنها نجاشى در مقام ذکر ابوخالد واسطى به این کتاب اشاره مى‏کندو مى‏نویسد: «عمرو بن خالد واسطى از زیدبن على روایت مى‏کند. وى را کتابى بزرگ است که نصربن مزاحم منقرى و دیگران از او روایت کرده‏اند». (٧٧) علاّمه حلى هم بخشى از گفته نجاشى را در کتاب خود آورده‏ (٧٨) و اطلاعاتى برگفته نجاشى نیفزوده است. شاید یکى از دلایل خاموشى ایشان، این باشد که کتاب مزبور پیش از چاپ از دسترس دانشمندان امامى دور بوده‏است.

اگر مسند زید را بگشاییم، خواهیم دید که جملگى احادیث آن از طریق پدرش امام سجّاد از امام حسین از على از پیامبر- صلوات‏الله علیهم- است. گاهى هم زنجیره راویان به على پایان مى‏پذیرد و حدیث‏به پیامبر نسبت داده نمى‏شود که چنین حدیثى را سنیّان اصطلاحاً «موقوف» خوانند. پیش از این گفته شد که در مجموعه‏ هاى حدیثى شیعه، از جمله کتابهاى چهارگانه، شمار چشمگیرى حدیث از طریق زید نقل شده‏است. جا دارد این دو دسته حدیث با یکدیگر سنجیده شود و وجوه مناسبات آنها بیان گردد. این مهمّ راه مطالعه در درجه درستى یا نادرستى انتساب مطالب مسند را به حضرت زید هموارتر مى‏سازد. از میان دانشمندان معاصر شیعه، مرحوم دکتر حسین کریمان به این راه دست یافته و براى انجام این مهم دامن همّت برمیان بسته است. وى از جوامع حدیثىِ نخستینْ کافى، فقیه، تهذیب الاحکام و استبصار و از جوامع اخیر، وسائل الشیعة را برگزیده و بدون قصد استقصا آنها را مورد مطالعه و بررسى قرار داده و در نتیجه شمارى چند از احادیث مسند را یافته که عیناً یا با اندکى تفاوت از طریق حضرت زید در کتابهاى یاد شده، درج گشته است. نگارنده با قدردانى از تلاشهاى ارزنده آن مرحوم، آن بخش از کتاب سیره و قیام زیدبن على را که دست آورد این مطالعات در آن نقش بسته، با تغییرى اندک در اینجا مى‏آورد:

مسند، ص ٩٥ : (٧٩) حدّثنى زیدبن على‏عن ابیه عن جدّه (ع) عن على‏بن ابى‏طالب - کرّم اللَّه وجهه - انّه اَتاه رجل، فقال: یا امیرالمؤمنین واللَّه اِنّى لأحبّک فى‏اللّه. قال: ولکنّى ابغضک فى‏اللَّه . قال : ولِمَ؟ قال: لانّک تتغّنى بأذانک، یعنى تطربه وتأخذ على تعلیم القرآن اجراً، و قدسمعت رسول‏اللَّه (ص) یقول: من أخذ على تعلیم القرآن اجراً کان حظّه یوم‏القیامة. (٨٠)

این حدیث در من لایحضره الفقیه، ج ٣ ، ص ١٠٩ - ١١٠ مرسلاً؛ و در تهذیب، ج ٦، ص ٣٧٦؛ و استبصار، ج ٣، ص ٦٥؛ و وسایل الشیعه، ج ١٢، ص ١١٤ مسنداً با تفاوتى اندک ضبط افتاده، و سند روایت قبل از زید در تهذیب و استبصار چنین است: محمدبن الحسن الصفّار، عن عبداللَّه بن المنبه، (٨١) عن الحسین بن علوان، عن عمرو بن خالد، عن زیدبن على.... دراین منابع به جاى «تتغنى با ذانک»، «تبغى فى‏الاذان» آمده و بجز این، اختلاف قابل ملاحظه دیگرى ندارد.

مسند، ص‏١٦٤: حدّثنى زیدبن على عن ابیه عن جدّه عن على (ع)، قال: اَتى رسول‏اللَّه (ص) نفر، فقالوا : یا رسول‏اللَّه إنّ إمرأةً معنا توفّیت و لیس معها ذورحم محرم؟ فقال (ص) : کیف صنعتم بها؟ فقالوا: صببنا الماء علیها صبّاً. قال : أفَما وجدتم من أهل الکتاب إمرأة تغسلها؟ قالوا: لا. قال: أفلایمّمتموها؟ (٨٢)

این حدیث در تهذیب، ج ١ ، ص ٤٤٣؛ و استبصار، ج ١، ص ٢٠٣ ؛ و وسائل‏الشیعه، ج ٢، ص ٧٠٥ و ٧١٠ درج آمده و سند آن قبل از زید بدین قرار ثبت افتاده: سعدبن عبداللَّه، عن ابى الجوزاء، عن الحسین بن علوان، عن عمروبن خالد، عن زید بن على...

مسند، ص ١٦٥ : حدّثنى زید بن على عن ابیه عن جدّه عن على (ع) قال: قال رسول‏اللَّه (ص): اذا مات الشهید من یومه او من الغد فواروه فى ثیابه، و اِنْ بقى ایّاماً حتى تَغیَّرتْ جراحه غُسِّل. (٨٣)

این حدیث در تهذیب، ج ١ ، ص ٣٣٢، و ج ٦ ، ص ١٦٨؛ و استبصار، ج ١ ص ٢١٥؛ و وسائل الشیعه، ج ٢ ص ٦٩٩ ذکر گردیده و سند آن قبل از زید در تهذیب و استبصار بدین قرار است: محمّد بن احمدبن یحیى، عن ابى‏جعفر، عن ابى‏الجوزا، عن الحسین بن علوان، عن عمروبن خالد، عن زیدبن على.... شیخ طوسى درباب این خبرگفته : این خبر با اخبار عامّه موافق است. بنابراین به آن عمل نمى‏کنیم.

مسند ص ١٦٦: حدّثنى زیدبن علىّ عن ابیه عن جدّه عن على (ع)، انّه سئل عن رجل احترق بالنّار، فامرهم ان یصبّوا علیه الماء صبّاً. (٨٤)

این حدیث در کافى، ج‏٣، ص‏٢١٣؛ و تهذیب ج‏١، ص ٣٣٣؛ و وسائل‏الشیعه، ج‏٢، ص ٧٠٢ درج آمده و سند آن قبل از زید در کافى بدین قرار است: عدّة من اصحابنا، عن احمد بن محمّد بن خالد، عن ابى الجوزاء؛ عن الحسین بن علوان، عن عمروبن خالد، عن زید بن على... و در تهذیب چنین است: اخبرنى الشیخ عن ابى‏جعفرمحمدبن على، عن محمد بن الحسن، عن محمدبن یحیى، عن محمد بن احمد بن یحیى، عن ابى جعفر، عن أبى الجوزاء، عن الحسین بن علوان، عن عمروبن خالد، عن زید بن على....

مسند، ص ١٦٦: حدّثنى زیدبن على‏عن ابیه عن جدّه عن علىّ (ع)، قال: ینزع عن الشهید الفرو، والخفّ، والقَلنسُوة، والعمامة، والمنطقه، والسراویل، الاّ ان یکون اصابه دمٌ، فان کان اصابه ترک، ولم یترک علیه معقوداً الاّ حُلَّ. (٨٥)

این حدیث در کافى، ج ٣، ص ٢١١؛ و من‏لایحضره الفقیه، ج ١، ص ٩٧؛ و تهذیب ج ١، ص ٣٣٢؛ و وسایل الشیعه، ج ٢، ص ٧٠١ ضبط افتاده؛ در من لایحضره الفقیه مرسل و در بقیّه مسند است. سند حدیث در کافى‏ (٨٦) بدین قرار است: عدّة من اصحابنا، عن احمدبن محمدبن خالد، عن ابیه، عن ابى‏الجوزاء، عن الحسین بن علوان، عن عمروبن خالد، عن زیدبن على....

مسند، ص ١٧٥: حدّثنى زیدبن على‏عن ابیه عن جدّه عن على (ع)، قال: دخل رسول‏اللَّه (ص) على رجل من ولد عبدالمطلب و هویجود بنفسه، قد وجّهوه لغیر القبلة فقال (ص): وجّهوه الى القبلة، فانّکم اذا فعلتم ذلک اقبلت الملائکة علیه، و اقبل اللَّه علیه بوجهه، فلم یزل کذلک حتى یقبض. (٨٧)

این حدیث در من لایحضره الفقیه، ج ١ ، ص ٧٩ مرسلاً؛ و در وسائل الشیعة، ج ٢ ، ص ٦٦٢ مسنداً مذکور افتاده، و سند آن چنین آمده: رواه فى‏العلل عن محمدبن على ماجیلویه، عن محمدبن یحیى، عن محمدبن احمد، عن احمدبن ابى‏عبداللَّه، عن‏ابى الجوزاء المنبّه بن عبداللَّه، عن الحسین بن علوان، عن عمروبن خالد، عن زیدبن على....

مسند ، ص ٢٥٦: حدثنى زیدبن على عن ابیه عن جدّه عن على (ع) قال: لعن رسول‏اللَّه (ص) آکلَ‏الربا و مؤکله و بایعه و کاتبه و شاهدیه. (٨٨)

این حدیث در من لایحضره الفقیه، ج ٣، ص ١٧٤ مرسلاً؛ و در تهذیب، ج ٧، ص ١٥؛ و در وسایل الشیعه، ج ١٢ مسنداً ذکر گردیده و سند آن در تهذیب بدین گونه است: الحسین بن سعید، عن الحسین بن علوان، عن عمروبن خالد، عن زید بن على.... در وسایل به جاى عمروبن خالد، محمدبن خالد است که گویا سهو باشد، چون از قول صاحب تهذیب نقل گردیده که در قول او چنانکه نوشته شد، عمرو بن خالد است.

مسند، ص ٣٠٣: حدثّنى زید بن على عن ابیه عن جدّه عن على (ع): أنّ إمرأة أتت علیّاً (ع) و رجل قدتزوّجها، و دخل بها، و سمّى لها مهراً و سمّى لمهرها اجلاً، فقال له علىّ (ع): لاأجل لک فى‏مهرها إذا دخلت بها، فحقُّها حالّ، فأدِّ الیها حقها. (٨٩)

این حدیث در تهذیب، ج ٧، ص ٣٥٨؛ و استبصار، ج ٢، ص ٢٢١؛ و وسایل‏الشیعه، ج ١٥، ص ١٧ و ٢١ ذکر شده، و سند آن چنین است: روى محمدبن احمدبن یحیى، عن ابى‏جعفر، عن ابى‏الجوزا، عن الحسین بن علوان، عن عمروبن خالد، عن زید بن على....

مسند، ص ٣٤٥: حدّثنى زید بن على عن ابیه عن جده عن على (ع)، قال: لاقصاص بین الرجّال و النساء فیمادون النفس، ولاقصاص فیما بین الاحرار و العبید فیمادون النفس. (٩٠)

مفهوم این حدیث در تهذیب، ج ١٠، ص ٢٧٩، بدین صورت ذکر گردیده است: محمدبن احمدبن یحیى، عن ابى جعفر، عن ابى الجوزاء، عن الحسین بن علوان، عن عمروبن خالد، عن زیدبن على، عن آبائه، عن على - علیه‏السلام - قال: لیس بین الرجال والنساء قصاص الاّفى النفس، و لیس بین الاحرار و الممالیک قصاص الاّفى النفس عمداً، و لیس بین الصبیان قصاص فى شى‏ء اِلاَّ فى النفس.

این حدیث باهمین سند در استبصار، ج ٤، ص ٢٦٦؛ و وسائل الشیعه، ج‏١٩، ص ١٢٤ و ص ١٣٩، با تفاوتى که در پاره‏اى موارد با متنِ تهذیب دارد، درج است.

مسند، ص ٣٤٦: حدثّنى زیدبن على عن ابیه عن جدّه عن على (ع)، قال: قال رسول‏اللَّه (ص): المعدن جُبارٌ، والبئرُ جبارٌ، والدابّة المنفلة جُبارٌ، والرّجل جُبارٌ. (٩١)

این حدیث در وسایل الشیعه، ج ١٩، ص ٢٠٣، با تقدیم و تأخیر و اندک تفاوتى، نقل گردیده و سند آن بدین صورت آمده‏است: و فى معانى الاخبار عن ابیه، عن سعد بن عبداللَّه، عن‏المیثم بن ابى مسروق، عن الحسین بن علوان، عن عمروبن خالد، عن زیدبن على... لختِ «والرّجل جبارٌ» در اینجا نیامده‏است.

گرچه نمونه روایاتى که از ابواب مختلف مسند نقل گردید و محل درج آن روایات در منابع معتمدِ امامیّه نشان داده شده، جهت بیان نظر و داورى در باب آن کتاب کافى مى‏نماید، لکن تتمیم فایدت را به محلّ ذکر چند مورد دیگر از این دست روایات از زید - که براى اختصار از نقل متن و سند آنها خوددارى مى‏شود - اشارت مى‏رود:

مسند، ص ٦٣: حدیث در انواع غسل: در تهذیب، ج ١، ص ٤٦٤ به قسمتى از این حدیث اشارت رفته است. در مسند از نصربن مزاحم از ابراهیم بن الزبرقان از عمروبن خالد از زید؛ و در تهذیب، از سعد از ابى الجوزاء از حسین بن علوان از عمروبن خالد از زید (ع) نقل افتاده است.

مسند، ص ٢٨٦: حدیث در ضامن بودن عامل مُشْتَرک چون تباهى به وجود آورد.

مسند، ص ٢٨٦ : حدیث در ضامن بودن حمّالى که شیشه‏اى را در حمل بشکند.

در تهذیب، ج ٧، ص ٢٢٢؛ و وسایل، ج ١٣، ص ٢٧٩، این دو حدیث ملفّقاً به صورت یک حدیث درج گردیده‏است.

مسند، ص ٣٤٤: حدیث در مواردى که عاقله دیه نمى‏پردازد. در من لایحضره الفقیه، ج ٤، ص ١٠٧ مرسلاً ؛ و تهذیب، ج ١٠، ص ١٧٥؛ و استبصار، ج‏٤، ص ٢٦٢؛ و وسایل، ج ١٩، ص ٣٠٦ مسنداً، ذکر گردیده است.

در پایان‏این مبحث، بدین نکته اشاره مى‏شود که گاه موضوع واحد با کمیّت واحد، در مسند و منابع معَتمدِ امامیه، از حضرت زید از پدرش از جدش از حضرت‏على (ع) از رسول‏اللَّه (ص) نقل مى‏شود، لکن مفاد آنچه در مسند آمده با دیگر منابع تفاوت دارد، مثلاً: در مسند (ص ٣٥٢) در فضل شهادت آمده:

حدّثنى زیدبنُ على، عن ابیه، عن جدّه، عن علىّ (ع)، قال : قال رسول‏اللَّه (ص): للشهید سبع درجات: فاوّل درجاته اَن یَرى‏ منزله من الجنّةِ قبلَ خروج روحه، فیهون علیه مابه؛ والثانیة أن تبرز له زوجة من حور الجنّة، فتقول له أَبْشِر یا ولى اللَّه، فواللَّه ما عنداللَّه خیر لک ممّا عندَاهلک؛ والثّالثة اذا خرجت نفسه جاءه خدمه من الجنة فولّوا غسله و کفنه، و طیّبوه من طیب الجنة؛ والرابعة أن لایهون على مسلم خروج نفسه مثل مایهون على الشهید؛ والخامسة ان یبعث یوم‏القیامة، و جروحه تنبعث مسکاً، فیعرف الشهداء برائحتهم یوم‏القیامة؛ والسادسة انه لیس احدٌ اقرب منزلاً من عرش الرحمن من الشهداء؛ والسابعة اَنّ لهم کلّ جمعة زورة، یزورون اللَّه - عزّوجلّ - فیحیّون بتحیّة الکرامة، و یتحفون بتحف الجنة، ثم ینصرفون فیقال: هؤلاء زوّار الرّحمن. (٩٢)

و در تهذیب الاحکام (ج ٦، ص ١٢١) و وسائل الشیعه (ج ١١، ص ٩) کتاب جهاد درج افتاده است:

محمد بن الحسن الصفّار، عن عبداللَّه بن المنبه، عن حسین بن علوان، عن عمروبن خالد، عن زیدبن على، عن ابیه، عن آبائه - علیهم‏السلام - قال : قال رسول‏اللَّه (ص): للشهید سبع خصال من‏اللَّه: اوّل قطرةٍ من دمه مغفور له کل ذنب؛ و الثانیة: یقع رأسه فى حجر زوجتیه من‏الحور العین، و تمسحان الغبار عن وجهه، تقولان مرحباً بک، و یقول هومثل ذلک لهما؛ والثالثة: تکْسى من کسوة الجنة؛ والرابعة : یبتدره خزنة الجنّة بکل ریح طیبة ایّهم یأخذه معه؛ والخامسة ان یرى منزلته؛ والسادسة: یقال لروحه اسرح فى الجنّة حیث شئت؛ والسابعة اَنْ ینظر فى وجه اللَّه واَنَّها لراحة لکلّ نبىّ و شهید. (٩٣)

آنگاه آن نویسنده کتاب سیره و قیام زید بن على مى‏افزاید:

«نتیجه‏اى که از بررسى و سنجش اخبار مشترک منقول در جوامع حدیثى ما و مسند - که به پاره‏اى از آنها در صفحات اخیر اشارت رفت - عاید مى‏گردد، اینکه قول کسانى را که نسبت مسند را به حضرت زید یکسره رد مى‏کنند، مردود مى‏سازد. بلکه به ما مجال مى‏دهد تا آنچه از مسند را موافق مى‏یابیم درست بدانیم، و آنچه نزدیک است نزدیک و آنچه مخالف است غیر سلیم النقل تلّقى کنیم، که سبب آن یا تقیه از جانب حضرت زید ویا کذب روات بوده‏است». (٩٤)

وى مضمون این نتیجه‏گیرى را در جایى دیگر هم تکرار مى‏کند و مى‏نویسد:

«قول کسانى که نسبت مسند یا مجموع را به حضرت زید یکسره رد مى‏کنند، مقبول نیست و چنانکه دیدیم پاره‏اى از احادیث مندرج در مسند، در جوامع حدیثى ما نیز آمده است. بنابراین طعن بر پاره‏اى از مرویات مسند وارد است نه بر تمامت آن». (٩٥)

در ادامه این بحث بیان دو نکته سودمند تواند بود:

الف - در جاى جاى مسند، ابوخالد واسطى به رأى و فتواى زید اشاره مى‏کند. همچنان که پیش از این گفته شد، بسیارى از این اظهار نظرها در پاسخ پرسشهاى ابوخالد بوده است. نکته باریک اینکه، آنچه را که در مسند به نام رأى و فتواى زید مى‏شناسند، مى‏تواند خود حدیثى مرسل باشد که زنجیره اسنادش یاد نشده‏است. بنابراین، در اینگونه جاها باید نهایت باریک‏بینى و احتیاط را به کار گرفت. چنانکه در «کتاب الجنایز» باب «المرأة تغسل زوجها» آمده:

« و قال زیدبن على (ع): اذا ماتَ الرجلُ مع النساء ولیس فیهنَّ امرأتُهُ ولا ذات رحم محرم من نسائه وزرنه [ کذا ] الى الرکبتین و صببن علیه الماءَ صَبّاً ولا یمسسنه بایدیهنَّ ولا ینظرن الى عورتِهِ و یطهرنه». (٩٦)

این مطلب با تغییرى اندک، به صورت حدیثى مسند، از طریق زید از پدرانش دوبار در تهذیب الاحکام و یک بار در استبصار درج گردیده. متنى که در استبصار نقل شده، چنین است:

سعد بن عبدالله عن ابى الجوزاء المنبه بن عبداللَّه عن الحسین بن علوان عن عمروبن خالد عن زیدبن على عن آبائه عن على - علیهم‏السلام - قال : «اذا مات الرجلُ فى السَّفر مع النساء، لیس فیهنَّ امرأتُه ولا ذو محرمٍ من نسائه، قال: یؤزرنه الى الرکبتین و یصببن علیه الماء صبّاً و لا ینظرن الى عورته ولا یلمسنه بایدیهنَّ و یطهرنه». (٩٧)

ب - پاره‏اى از احادیثى که از زید شهید نقل شده، با مذهب امامیّه مخالف وبا مذهب سنیّان هماهنگ است‏ (٩٨) و این با اقرار واعتراف زید برامامت امامان معصوم - علیهم‏السلام - سازگارى ندارد. مامقانى در تنقیح المقال در صدد یافتن علّت این امر بر آمده، مى‏نویسد:

«به هنگامى که زید به امامت صادقین - علیهماالسّلام- اعتقاد دارد، پس این فتواهاى غریب و بلکه بیشتر موافق عامّه چیست؟ فاضل مجلسى (ره) گفته: غالب اخبار او موافق عامّه است و سبب این یا تقیّه از سوى زید باشد یا دروغ بستن حسین بن علوان و عمروبن خالد براو. محقق وحید [ بهبهانى ] پس از نقل این مطلب گفته: شاید قول نخست درست‏تر باشد؛ زیرا تا سرگرم شدن امویان به عبّاسیان، اهل بیت را توانایى اظهار حق نبود و زید هر چند در وقت خروج تقیّه را به یکسو نهاد، امّا شاید بتوان گفت: گاه آن را مصلحت مى‏دیده یا آنکه این روایات پیش از خروج او صادر شده است». (٩٩)

بنابراین ظاهراً حضرت زید، با آنکه نظرش بر قیام بود، پیش از آنکه آمادگیش بدان پایه رسد که بتواند خروج کند وبى‏پروا به اشاعه مذهب حق و امر به معروف و نهى از منکر بپردازد، در موردى که لازم مى‏آمد، اصل تقیه را مراعات مى‏کرده، چنانکه بر خلاف اعتقاد خود، هشام بن عبدالملک را «امیرالمؤمنین» خطاب کرده است. (١٠٠) این از یک سو؛ از سوى دیگر مى‏دانیم یاران زید از پیروان همه فرقه‏ هاى اسلامى ترکیب یافته بودند. در نتیجه همانطور که مرحوم دکتر حسین کریمان گفته:

«ظاهراً این تصوّر را روى در صواب است که در محضر حضرت زید مسایلى مطرح مى‏گردید واز ایشان پاسخ خواسته مى‏شد. پاسخ باید چنان باشد که به حسن اعتقاد پیروان که از اهل سنّت و خارجیان و مرجئه و معتزله و شیعه ترکیب یافته بودند، لطمه نزند. چون کارى عظیم در پیش بود: برانداختن حکومت غاصبانه و جابرانه امویان و برقرار کردن حکومت حق وعدالت. بنابراین وحدت باید میان اصحاب محفوظ بماند تا پراکنده نشوند». (١٠١)

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ - براى آگاهى از آن احادیث نک : حسین کریمان ، سیره و قیام زیدبن على (ع)، صص ١٥-٩.

٢ - الطبقات، ٣٢٦-٣٢٥/٥.

٣ - تأسیس الشیعه ، ص ٢٨٥.

٤ - براى آگاهى از دیگر راویان او نک: عبدالواسع بن یحیى الواسعى، مقدمه مسند الامام زید، ص‏١٠.

٥ - دراین باره نک: محمد ابوزهره، الامام زید: حیاتُه و عصره - آراؤه و فقهه، ص‏٧٣ به بعد.

٦ - الارشاد، ٦٨/١.

٧ - ابوالفرج الاصفهانى، مقاتل الطالبیین، ص، ٨٨؛ المفید ، همان جا.

٨ - درباره قیام و شهادت زید نک: محمد ابوزهره، پیشین، صص ٦٦-٥١؛ حسین کریمان ، صص‏٣٥٢-٢٨٣.

٩ - حسین کریمان، صص ٢٦-١٨.

١٠ - این روایات را همراه با ترجمه فارسى در کتا ب سیره و قیام زیدبن على صص ٤٩-٤٨ ببینید.

١١ - الواسعى، مقدمه مسندالامام‏زید، صص ٩-٨؛ حسین کریمان ، صص ٧٦-٦٥. (درکتاب اخیر این احادیث همراه با ترجمه فارسى به تفصیل و به طور مستند گزارش شده‏است).

١٢ - الطوسى، اختیار معرفة الرجال، ص ٢٨٥.

١٣ - مرحوم دکتر حسین کریمان تمام اقوال را دراین‏باره تتبّع کرده. نک: سیره و قیام زیدبن على، صص ٩٤-٨٣.

١٤ - معجم رجال الحدیث، ٣٥٦/٧.

١٥ - پیشین. ذکر آن احادیث یا نشان دادن جاى آنها از حوصله این نبشتار بیرون است. علاقه‏مندان مى‏توانند به کتاب سیره و قیام زیدبن على (صص ١٢٧-١٢٠) مراجعه کنند و پاره‏اى از آن احادیث را با ذکر مأخذ ملاحظه فرمایند.

١٦ - یکى از پژوهندگان معاصر براین باور است که این کتاب از تألیفات امام سجّاد است که فرزندانش، از جمله زید، آن را از او روایت کرده‏اند. نک: الحسینى الجلالى، تدوین السنّه، ص ١٥١، ١٥٩.

١٧ - درباره آثار منسوب به زید نک: سزگین ، ٣٢٦-٣٢٢/٣/١؛ الصدر، تأسیس الشیعه، ص ٢٨٥، ٣٤٣؛ مقدمه مسندالامام زید، ص ١٠؛ حسین کریمان ، صص ١٠١-١٠٠؛ الحسینى الجلالى، تدوین السنّة، صص ١٥٩-١٥٦.

١٨ - از جمله نک: محمد ابوزهره، الامام زید، ص ٢٣٢.

١٩ - الواسعى، مقدمّه مسندالامام زید، ص ٢٩.

٢٠ - نک : سزگین، ٣٢٤-٣٢٣/٣/١.

٢١ - مسندالامام‏زید، ص ٥٠٧.

٢٢ - محمّد ابوزهره، پیشین، ص ٢٥٩، ٢٧٤ و نیز نک: الواسعى، مقدمه مسند، ص ٦؛ آغابزرگ الطهرانى، ٢٧-٢٦/٢١.

٢٣ - اسد حیدر، ٥٤٩/١.

٢٤ - زیدالشهید، النجف، ١٣٥٥ قمرى؛ به نقل از حسین کریمان، ص ١٠٦. براى دیدن آن خاتمه به صص‏٤٢٩-٣٨٢ از مسندالامام‏زید مراجعه شود.

٢٥ - الامام زید ، ص ٢٧٣ و نیز نک: عجاج الخطیب، اصول الحدیث، ص ٢١٦.

٢٦ - الذریعة، ٢٧/٢١.

٢٧ - الواسعى، مقدمه مسند، ص ٢٠.

٢٨ - پیشین، ٢٣١.

٢٩ - همو، الرجال، ١٢٨، ١٣١.

٣٠ - مسندالامام زید، ٣٨٢-٣٨١.

٣١ - مثلا نک: ص ١٨٦، ٢١٩.

٣٢ - پیشین، ص ١٠٣.

٣٣ - پیشین، ص ٣٨٠.

٣٤ - پیشین، ص ١٢، ٣٨٢.

٣٥ - براى نمونه نک: البخارى، ٣٢٨/٢/٣؛ ابن ابى‏حاتم، ٢٣٠/١/٣؛ الذهبى ، میزان الاعتدال، ٢٥٨-٢٥٧/٣؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٢٧-٢٦/٨.

٣٦ - محمدابوزهره، پیشین، صص ٢٤٣-٢٣٣.

٣٧ - پیشین، ص ٢٣٤-٢٣٣.

٣٨ - براى نمونه نک : الطوسى، اختیار معرفة الرجال، ص ٢٣٢؛ المامقانى، تنقیح المقال، ١١٢/١، ٣٣٠/٢؛ الخویى، ٩٥-٩٣/١٣.

٣٩ - نک : الخویى، ٣٥٦/٧، ٩٥/١٣.

٤٠ - الکلینى، الکافى، ٧٥/٢ (باب الطاعة والتقوى، حدیث ششم)، ٣٩٣/٣، ٥٢٨/٦؛ الطوسى، تهذیب‏الاحکام ، ٣٧٧/٢.

٤١ - الطوسى، اختیار معرفة الرجال، ص ٢٣٨، ٣٧٥، ٥٥٦.

٤٢ - مسندالامام زید، ص ٣٨١.

٤٣ - پیشین، مقدمه، صص ١٦-١٤.

٤٤ - مثلاً نک: پیشین، ص ٥٦، ٥٨، ١٨٦.

٤٥ - پیشین، ص ١٨٦، ٢١٩.

٤٦ - پیشین، ص ٣٨٠.

٤٧ - سزگین، ٣٢٦-٣٢٢/٣/١.

٤٨ - زبرقان به کسر اول و سوم، ماه تمام را گویند ونیز این نام را برکسى اطلاق کنند که موى ریشش تُنُک باشد. (الزّبیدى، تاج‏العروس، ذیل ماده زَبْرَقَ).

٤٩ - رجال، ص ١٤٤. نیز نک: الخویى، ٢٢٣/١.

٥٠ - تنقیح المقال، ٥/١ (بخش من نتایج التنقیح)، ١٧/١.

٥١ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٣١/١.

٥٢ - الامام زید، ص ٢٦٠.

٥٣ - مسندالامام زید، ص ٣٨٠.

٥٤ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٢٥٤-٢٥٣/٤.

٥٥ - الامام زید، ص ٢٦١.

٥٦ - النجاشى، رجال، ص ٤٢٧ و نیز : الطوسى، الفهرست، ص ٣٤٧.

٥٧ - نک: الطوسى، رجال، ص ١٣٨.

٥٨ - الخویى، ١٤٥-١٤٣/١٩.

٥٩ - تنقیح المقال، ١٥٨/١ (نتایج تنقیح)، ٢٦٩/٣.

٦٠ - محمدابوزهره، پیشین، ص ٢٦١.

٦١ - پیشین، ص ٢٦٢.

٦٢ - براى نمونه نک: الذهبى، میزان الاعتدال، ٦٢٣/٢.

٦٣ - نک : الطوسى، الفهرست، ص ١٨٣؛ همو، رجال، ص ٤٨٣؛ الخویى، ٢٩/١٠.

٦٤ - الفهرست، همان جا.

٦٥ - الواسعى، مقدمه مسندالامام زید، ص ١٣، ٣٧؛ آغابزرگ الطهرانى، ٢٦/٢١؛ سزگین، ٣٢٤/٣/١؛ الحسینى الجلالى، تدوین السنّة، ص ١٥٦؛ کریمان، ص ٢٣٣.

٦٦ - الواسعى، مقدّمه مسند، ص ١٧.

٦٧ - الطوسى، الفهرست، ص ٤٢.

٦٨ - عجاج الخطیب، اصول الحدیث، ص ٢١٦ و نیز ص ٢٢١. همچنین نک: همو، السنّة قبلَ‏التدوین، ص‏٣٧١.

٦٩ - الواسعى، مقدمه مسند، صص ١٨-١٧.

٧٠ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٢٥٨-٢٥٧/٣.

٧١ - مقدمه الروض النضیر، ص ٣٨.

٧٢ - الامام زید، صص ٢٥٨-٢٣٥.

٧٣ - براى آگاهى بیشتر نک: پیشین، صص ٣٢٥-٢٧٥.

٧٤ - النجاشى، رجال، ص ٢٨٨.

٧٥ - العلاّمة الحلّى، خلاصة الاقوال، ص ٢٤١.

٧٦ - شماره صفحات با توجّه به چاپى که در اختیار نگارنده بود، اصلاح گردید.

٧٧ - مفهوم متن حدیث به‏تقریب چنین است: مردى به نزد حضرت على (ع) آمد و گفت: یا امیرالمؤمنین، سوگند به خدا، من تو را به خاطر خدا دوست مى‏دارم. فرمود: امّا من تو را به خاطر خدا دشمن مى‏دارم. گفت: براى چه؟ فرمود: براى اینکه در اذان غنا مى‏کنى و با طرب ادا مى‏کنى‏و بر تعلیم قرآن مزد مى‏گیرى، واز رسول خدا (ص) شنیدم که فرمود: هر که بر تعلیم قرآن مزد بگیرد همان بهره اوست در قیامت.

٧٨ - در کتاب الاخبار الدخیله، ص ٦٣، عبداللَّه بن منبه دراین مورد محرّف المنبه بن عبدالله شناخته شده‏است - و منبه کنیه ابى‏الجوزا دارد - چون عبداللَّه بن منبه در رجال نداریم ونیز منبه بن عبدالله است که از ابن علوان از ابن خالد از زید روایت مى‏کند.

٧٩ - مراد آن بدین تقریب است: گروهى نزد رسول خدا (ص) آمدند، و عرض کردند: یا رسول‏اللَّه زنى با ما بود و درگذشت، و با او خویشاوند محرمى نبود. پس فرمود: با او چه کردید؟ عرض کردند: براو آب ریختیم. فرمود: آیا زنى از اهل کتاب نیافتید تا غسلش دهد؟ گفتند: نه. فرمود: آیا پس تیمّمش ندادید؟

٨٠ - مفهوم حدیث چنین‏است: رسول‏اللَّه (ص) فرمود: هرگاه شهید در همان روز یا فرداى آن روز مرد، پس او را در لباسش بپیچید (به جاى کفن)، و اگر چند روز ماند تا زخمهایش متغیّر شد، غسل داده شود.

٨١ - مفاد حدیث چنین است: از حضرت على (ع) از مردى که به آتش سوخته است (جهت غسل) سؤال شد، پس به ایشان دستور فرمود تا بروى آب بریزند. در فروع کافى، در ذیل، ذکر گردیده: یعنى جسدش را مَسّ نکنند و دست به آن نشکند و به ریختن آب کفایت کنند، از خوف کنده و پراکنده‏شدن پوست وى به‏هنگام دست کشیدن و شستن.

٨٢ - یعنى: حضرت على (ع) فرمود: از شهید پوستین و موزه و کلاه و دستار و کمربند و شلوار بیرون آورده شود، مگر آنکه خون به آن رسیده باشد، و اگر خون رسیده باشد رها کنند، و هیچ چیز گره شده را باز نشده رها نکنند.

٨٣ - در وسایل نیز چنین است. در تهذیب در آغاز اندک اختلافى دارد.

٨٤ - یعنى: رسول‏الله (ص) بر مردى از فرزندان عبدالمطلب وارد شد که داشت جان تسلیم مى‏کرد، و او را بغیر جهت قبله خوابانده بودند. فرمود (ص): او را به سوى قبله بخوابانید، که اگر چنین کنید ملائکه بر او روى آورند و خداوند رضاى خود را متوجه او سازد. پس پیوسته چنین بود تا درگذشت.

٨٥ - یعنى: رسول خدا (ص) برخورنده ربا و خوراننده آن و معامله‏گرآن و نویسنده آن و دو شاهد آن لعن کرد.

٨٦ - یعنى : زنى به نزد حضرت على (ع) آمد با مردى که با او ازدواج و نزدیکى کرده بود. مرد براى زن مهرى مقرر و زمانى براى پرداخت معین ساخت. على (ع) فرمود: به‏هنگامى که با او نزدیکى کردى، دیگر مدّتى براى توجهت پرداخت مهر وجود ندارد، حقّ او نقد مى‏شود، پس حقش را به وى بپرداز.

٨٧ - مراد آن بدین تقریب است: میان مردان و زنان در جنایتِ پایین‏تر از نفسْ قصاص نیست [ چون دیه اعضاى زن اگر از ثلث دیه کامل تجاوز کند، نصف دیه اعضاء مرد است. در قصاص نفس نیز اگر مرد را در قتل زن قصاص کنند، باید نصف دیه را بپردازند: استبصار، ج ٤، ص ٢٦٦-٢٦٥]، و میان آزادها و بندگان در پایین‏تر از نفسْ قصاص نیست.

٨٨ - یعنى: رسول خدا (ص) فرمود: معدنْ جُبار است [ جُبار به معنى هدر است. اگر معدن برسرآنکه در آن کار مى‏کند، فرو بریزد خونش هدر است واز اجیر کننده بازخواست نکنند] و چاهْ جُبار است [ گویند مقصود چاه کهنه قدیمى است که مالک ندارد وهرکه در او افتد و هلاک شود، هدر است و قول دیگر نیز هست‏] و ستورِرها، که راننده و جلودار وسوار ندارد، جبار است (به هر که جرح وارد آورد، هدر است) و مرد جُبار است. براى اطلاع بیشتر: وسایل، ج ١٩، ذیل ص ٢٠٤-٢٠٢؛ و تهذیب الاحکام، ج‏١٠، باب القضاء فى قتیل الزحام، ص‏٢٠١.

٨٩ - مفاد آن پس از حذف سند بدین تقریب است: رسول‏الله (ص) فرمود شهید را هفت درجه است: درجه نخست آنکه پیش از خروج روح جایگاه خود را در بهشت ببیند، پس آن حالت بروى آسان گردد. دوم آنکه زوجه‏اى از حوران بهشتى براى وى بیرون آید و گوید: بشارت باد ترا اى دوست خدا، به خدا سوگند آنچه از براى تو پیش خداست بهتر است از آنچه پیش اهل توست. سوم آنکه چون جانش بدر رود، خدّام او از بهشت پیشش آیند وبه غسل و کفنش پردازند و به عطر بهشت معطّرش کنند. چهارم آنکه بیرون رفتن جان، براى هیچ مسلمانى مانند شهید آسان نباشد. پنجم آنکه روز قیامت در حالى مبعوث شود که زخمهایش مشک بیرون مى‏دهد، و شهدا در قیامت به بوى خوششان شناخته شوند. ششم آنکه منزل هیچ کس به عرش خداوند از منزل شهدا نزدیکتر نیست. هفتم آنکه هر جمعه ایشان را زیارتى است، خداى - عزّوجلّ - را زیارت کنند و به کرامت و عزّت مورد تحیّت قرار گیرند وبه ارمغانهاى بهشتى تحفه داده شوند، سپس بازگردند، و گفته شود که: اینان زوّار رحمن هستند. (همان گونه که چون کسى به مسجد در آید، گویند که این زائراللَّه - تعالى - است).

٩٠ - مفهوم متن حدیث بدین تقریب تواند بود: حضرت رسول (ص) فرمود: شهید را از سوى خداوند هفت خصلت است: نخستین قطره از خونش (که ریخته شود) همه گناهانش آمرزیده شود؛ دوم، سرش در کنار دو زوجه‏اش از حورالعین فرود آید، و غبار از صورتش مى‏زدایند، و مى‏گویند مرحبا بر تو، و وى نیز همانند آن را بدیشان گوید؛ سوم: از پوشیدنیهاى بهشت مى‏پوشد؛ چهارم، خازنان بهشت با همه بوى خوش به سویش مى‏شتابند، هرکدام او را با خود مى‏گیرد؛ پنجم، جایگاه و منزلت خود را مى‏بیند؛ ششم، روح وى را گویند در بهشت هر جا که مى‏خواهى بگرد؛ هفتم اینکه جمال حق را مشاهده کند و آن راحت براى هر نبى وشهید است.

٩١ - سیره و قیام زیدبن على، صص ١٢٠-١١٢.

٩٢ - پیشین، ص ١٢٧.

٩٣ - مسند الامام زید، ص ١٦٤. یعنى: زیدبن على (ع) گفت: هرگاه مردى که به همراه زنان است، بمیرد و همسرش یا خویشاوند محرمى از زنان درمیان آنان نباشد، تا زانوان مرد را مى‏پوشانند و بروى آب مى‏ریزند و براو دست نمى‏کشند وبه عورتش نگاه نمى‏کنند واو را مى‏شویند.

٩٤ - الطوسى، الاستبصار، ج ١ ، ص ٢٠١، رقم ٧، نیز نک: همو، تهذیب، ج ١، ص ٣٤٢، رقم ١٦٨ و ج‏١، ص ٤٤١، رقم ١٤٢٦؛ به نقل از کریمان، صص ١١١-١١٠.

٩٥ - نک : مسندالامام زید، مقدمه، صص ٣٨-٣٧.

٩٦ - تنقیح المقال، ٤٧٠/١.

٩٧ - محمدابوزهره، الامام زید، ص ٥٥، ٢١٦.

٩٨ - سیره و قیام زیدبن على، ص ١٥٠.

بخش هفتم

بخش هفتم :

مسند حُمَیْدى

١- آشنایى با مؤلّف

ابوبکر عبداللّه بن زبیر حُمَیْدى اسدى، اصل ونسبش از شهر مکّه بود. وى به حُمَیْدبن اُسامه، خاندانى از تیره بنى اسدبن عبدالعزّى بن قُصَىّ (یعنى: همان تیره‏اى که خویشاوندِ ام المومنین خدیجه کبرى‏ مى‏باشند) منسوب است. نام‏آورترین استادانش یکى سفیان بن عُیَیْنه و دیگرى محمّد بن ادریس شافعى است. نوشته‏اند: نزدیک بیست سال شاگرد وهمنشین سفیان بن عُیَیْنه بوده واز او دهها هزار حدیث شنیده وبه خاطر سپرده؛ از همین رو او را رئیس شاگردان ابن‏عیینه دانسته‏اند. فقه را از شافعى بیاموخت و در سفر شافعى به مصر همراهش گشت و تا گاهِ وفاتِ او در آنجابماند واستاد خود را همراهى کرد. پس از درگذشت شافعى، خود را مهیّا ساخت تا برکرسى درس او بنشیند؛ امّا رقیبان او را از رسیدن به این مقصود باز داشتند. پس از آن به مسقط الرأس خویش، یعنى مکّه بازگشت و در سال ٢١٩ ق / ٨٣٤ م چشم از جهان بربست.

بسیارى از دانایان و محدّثان اهل سنّت نزد او شاگردى کرده واز او حدیث نقل کرده‏اند. از آن جمله مى‏توان از بخارى، ذُهلى، ابوزرعه رازى، ابوحاتم رازى و بِشربن موسى‏اسدى نام برد. بخارى در کتابهایش در ٧٥ جا از او حدیث نقل کرده که در ٢٣ مورد آن بى‏واسطه و در بقیه موارد با واسطه دیگران روایت کرده‏است. مسلم نیز در مقدمه کتابش از او نام مى‏برد. (١)

محدّثان، رجال‏شناسان و شرح حال نگاران اهل سنّت عموماً دانش و منش او را ستوده و وى را محدّثى قابل اعتماد شمرده‏اند. حاکم نیشابورى، حمیدى را مفتى مردم مکّه و محدّث ایشان دانسته وگفته : «او در حدیث براى مردم حجاز نظیر احمدبن حنبل براى مردم عراق است». (٢) همو گوید: «بخارى از فرط اعتماد به حمیدى هرگاه حدیثى را نزد او مى‏یافت، از مراجعه به دیگران احساس بى‏نیازى مى‏کرد» (٣) و «حبیب‏الرحمن اعظمى» مصحح مسند حمیدى گوید: «براى حمیدى همین شرافت بس که در سماع حدیث از ابن عُیَیْنه، همراه شافعى و در عرصه فقه و حدیث استادِ بخارى بوده‏است». (٤)

در کنار این ستایش‏ها حکایاتى نیز به چشم مى‏خورد که از وى چهره‏اى متعصّب، جسور، تندخو و بدزبان ترسیم مى‏کند. از جمله نوشته‏اند: چون شافعى بیمار شد، دوتن از شاگردانش به نامهاى ابن عبدالحکم و بُوَیْطِىّ درباره تصدّى کرسى درس او باهم به نزاع پرداخته و هر یک خود را براى نشستن به جاى استاد از دیگرى شایسته‏تر مى‏دید. حمیدى که در آن روزگار در مصر بود، بیامد واز زبان شافعى گفت: هیچ کس از بویطى براى جانشینى من سزاوارتر نیست؛ زیرا درمیان یارانم آگاهتر از او وجود ندارد. ابن عبدالحکم بدو گفت: دروغ مى‏گویى. حمیدى در پاسخ گفت: خودت و پدر و مادرت دروغ مى‏گویید. (٥) دیگر آنکه مى‏گویند: نسبت به فقیهان مکتب عراق، یعنى رأى گرایان پیرو ابوحنیفه، بدبین بود واز جسارت و بدزبانى نسبت به آنان پروایى نداشت. همین خصلت است که حبیب الرحمن اعظمى محدّث دیار هند را واداشته تا در پیشگفتار خود بر مسند حمیدى به انتقاد از او پردازد واین رفتارها را مغایر با مقام علمى و دینى او قلمداد کند. (٦)

حمیدى با امام ابوابراهیم موسى‏بن جعفر ملّقب به کاظم (١٢٨ - ١٨٣ ه) و امام ابوالحسن على‏بن موسى ملّقب به رضا (١٤٨ - ٢٠٣ ه) و امام ابوجعفر محمّد بن على ملّقب به تقى وجواد (١٩٥ - ٢٢٠ ه) معاصر بوده؛ ولى گویا نزد هیچ‏یک از این سه پیشواى معصوم - علیهم السّلام - شاگردى نکرده واز این سرچشمه‏ هاى زلال معرفت جرعه‏اى ننوشیده‏است، زیرا تا جایى که نگارنده تتبّع کرد، هیچ‏یک از رجال‏شناسان و شرح حال نگاران، از آن امامان در زمره استادان او یاد نکرده‏اند. با نگریستن در سلسله سند احادیث مسندِ وى، بویژه بخش مربوط به احادیث امام على‏بن‏ابى‏طالب‏ (٧)، این مطلب روشن مى‏شود که حمیدى از طریق اهل‏بیت (ع) حدیثى روایت نکرده است. در همین جا این نکته را هم باید افزود که در کتابهاى رجالى شیعه نامى از این محدّث به میان نیامده؛ از این‏جا دانسته مى‏شود که در جوامع حدیثِ شیعه، حدیثى از این شخص روایت نشده، به عبارت دیگر؛ نام این شخص در زنجیره سند روایتى از روایات شیعه وجود ندارد.

٢- تصحیح وانتشار مسند حمیدى:

در میان نخستین مسندهایى که تألیف شده، مسند حمیدى این امتیاز را دارد که نسخه‏ هایى چند از دستنوشته‏ هایش تاکنون باقى مانده و «حبیب الرحمن‏اعظمى» این توفیق را یافته تا این دستنوشته‏ ها را به دست آورد و بر پایه آنها مسند یادشده را تصحیح وبه جویندگان دانش عرضه بدارد. داستان تصحیح و انتشار کتاب مورد گفتگو از زبان مصحح آن چنین است:

«همواره نام مسندها را از زبان عالِمان مى‏شنیدیم و در کتابها مى‏خواندیم. امّا دستیابى به خود آن کتابها براى هریک از اهل دانش به آسانى میسّر نبود؛ تا اینکه خداوند به گردانندگانِ موسسه «دایرةالمعارف العثمانیّه» در حیدرآباد هندوستان این‏توفیق را داد که در سال ١٣٢١ ه . براى نخستین بار مسند ابى‏داوود طیالسى را منتشر سازند. من ازهمان سالها آرزو مى‏کردم که اى‏کاش خداوند یکى از اهل دانش را موفّق بدارد تا سایر مسندها را در گنجینه‏ هاى کتاب بجوید و در صورت دستیابى به هریک از آنها، براى تصحیح و نشر آن دامن همّت برمیان بندد. زیرا این کار خدمتى فراموش نشدنى و منّتى برگردن اهل علم است و افزون برآن نیکو دفاعى است از مصنّفان صحاح در برابر دشمنانِ سنّت که گفته‏اند: مولّفان صحاح احادیث کتابهاى خویش را خود ساخته و پرداخته‏اند. من این آرزو را در دل پرورانده و پیوسته در برابر دیدگانم بود، تا آنکه در کتابخانه دارالعلوم در دیوبندِ (٨) هندوستان به دستنوشته‏اى از مسند حمیدى برخوردم. خوشحال شدم و خداى متعال را سپاس گزاردم. پس از آن فهرست کتابخانه‏ هاى عمومى هند و فهرست کتابخانه خدیویه را ورق زدم تا شاید در یکى از آنها نسخه دیگرى از این کتاب را بیابم؛ ولى به مقصود خود دست نیافتم. در دسامبر ١٩٥٨ میلادى برایم مسافرتى به حیدرآباد پیش آمد. دراین سفر موفق شدم از کتابخانه سعیدیه که گنجینه‏اى از دستنوشته‏ هاى نفیس است، دیدار کنم. دراین کتابخانه به نسخه دیگرى از مسند مورد نظر دست یافتم و از آن هنگام عزم خود را جزم کردم تا کتاب یاد شده را تصحیح کرده وبرآن تعلیقه بنگارم. از بختِ خوش، این خبر به بنیانگذار انجمن علمى در کراچى، مرد بسیار فاضل «حضرت مولانا محمّد بن موسى میان» رسید. در نتیجه به من‏نامه‏اى نوشت و مرا سخت تشویق کرد تا به این کار اقدام کرده وآن را به پایان رسانم. او از سرِ بزرگوارى از من اجازه خواست تانشر مسند حمیدى را درزمره کارهاى آن انجمن علمى قرار دهد. در نتیجه آستین همّت را بالا زده و دوباره به حیدرآباد سفر کردم تا آن دو نسخه را با هم مقابله کنم. این بار خداوند برمن منّت نهاد و در کتابخانه دانشگاه عثمانیّه به نسخه سومى دسترسى پیدا کردم... بنابراین اساس کار خود را در تصحیح این مسند براین سه نسخه نهادم...». (٩)

در اینجا خوب است به تاریخ کتابت این دستنوشته‏ ها اشارتى بشود. کهنترین این دستنوشته‏ ها، نسخه کتابخانه دانشگاه عثمانیّه است که به شهادت مهر تملّکى که برآن ضرب شده، پیش از سال ١١٥٩ هجرى استنساخ گردیده. (١٠) نسخه کتابخانه سعیدیّه در سال ١٣١١ هجرى و نسخه دیوبند در سال ١٣٢٤ هجرى و گویا از روى همان نسخه سعیدیّه‏ (١١) نسخه‏بردارى شده است. در خلال چاپ کتاب نیز عکسى از نسخه موجود در کتابخانه ظاهریه دمشق به دست مصحّح رسیده که از آن هم تا حدّ امکان در ادامه کار بهره برده است. (١٢)

نسخه اخیر نسبت به سه نسخه پیشین، از نفاست و اعتبار بیشترى برخوردار است. زیرا اولاً، صورت سماع چند تن از عالمان و محدّثان از جمله ابن عماد و ابن‏تیمیّه در آغاز و انجام آن نقش بسته. ثانیاً، آن نسخه از موقوفات «ابن زکنون حنبلى» (د . ٨٣٧ ق) صاحب کتاب الکواکب الدّرارى و شرح آن مى‏باشد. (١٣) ثالثاً، کهنترین نسخه از مسند حمیدى است که تاکنون یافت شده‏است. بنابه اظهار فؤاد سزگین تاریخ نگارش این نسخه سال ٦٨٩ ه . مى‏باشد. (١٤)

٣- کارهایى که مصحّح روى این مسند انجام داده است

١- هریک از احادیث کتاب را در دیگر مجموعه‏ هاى حدیث جستجو کرده وجاى آن را درآن مجموعه‏ ها نشان داده است.

٢- هرجا که به نظر وى لازم آمده، به شرح واژه‏ ها ى‏نامأنوس و بیان مفاهیم مشکل پرداخته است.

٣- فهرستى از احادیث بر پایه ابواب فقه ترتیب داده تا پژوهنده به آسانى به مطلوب خود دست یابد.

٤- فهرستى از نام مکانها و اشخاصى که در متن احادیث ذکرشان به میان آمده عرضه داشته، دراین فهرست از آوردن نام رجال زنجیره سند خوددارى کرده‏است.

٥- احادیث را از آغاز تا انجامِ کتاب شماره‏گذارى کرده و در فهرستهاى مذکور به این ارقام ارجاع مى‏دهد. (١٥)

٤- راویان مسند حمیدى

مسند حمیدى را افراد زیر یکى پس از دیگرى روایت کرده و دست به دست به نسلهاى بعدى سپرده‏اند:

١- از خود مولّف کسان متعدّدى آن را سماع و روایت کرده‏اند که از جمله یکى ابواسماعیل سُلَمى تِرْمِذى (د . ٢٨٠ ق) ودیگرى بِشربن موسى اسدى بغدادى (د . ٢٨٨ ق) است. (١٦)

گفتنى است مسندى که از حمیدى امروزه در دسترس ماست، همین روایت بشربن موسى است. امّا از روایت دیگران از این کتاب تاکنون اثرى به‏دست نیامده‏است.

٢- این مسند را از بشربن موسى، ابوعلى محمّد بن احمد بن حسن معروف به «ابن صوّاف» (د . ٣٥٩ ق) روایت کرده‏است.

٣- راوى کتاب مزبور از ابن صوّاف، عبدالغفّاربن محمّد مشهور به ابوطاهر مؤدِّب (د . ٤٢٨ ق) مى‏باشد.

٤- پس از ابوطاهر مؤدِّب، نوبت روایتِ کتاب به محمّد بن احمد معروف به ابومنصور خیّاط (د . ٤٩٩ ق) مى‏رسد.

٥- این مجموعه را از ابومنصور خیّاط دو تن روایت کرده‏اند. یکى ابوالحسن سعداللّه بن نصر معروف به «ابن الدجاجى» و «ابن الحیوانى» (د . ٥٦٤ ق) و دیگرى ابوالمعالى احمدبن عبدالغنىِ باجِسرایى (د . ٥٦٣ ق).

٦- تقى‏الدین ابومحمّد مَقْدِسى جماعیلى (د . ٦٠٠ ق) مسند مزبور را از آن دو تن سماع و روایت کرده‏است.

افزون بر ابومحمّد مَقْدِسى، ابوعبدالله محمّد بن عماد حرّانى (د . ٦٣٢ ق) نیز این مسند را تنها از طریق ابن الدجاجى سعدالله بن نصر روایت کرده. باید دانست: نسخه‏ هایى که ازاین کتاب وجود دارد و اساس چاپ آن قرار گرفته، ترکیبى است از روایت این دو تن. به این معنا که دو بخش از بخشهاى ده یا یازده گانه کتابْ سماعِ ابن عماد حرّانى و سایر بخشهاى آن سماعِ ابومحمّد مقدسى است.

مصحّح کتاب پس از گزارش پاره‏اى از احوال راویان این مسند گوید:

«از شواهد صحّت انتساب نسخه‏ هاى موجود به مولّف، یکى این است که احادیث این نسخه‏ ها کاملاً با منقولات ابن حجر از مسند حمیدى در فتح البارى موافقت دارد و اگر در پاره‏اى از موارد اختلافى به‏چشم مى‏خورد،آن اختلاف اندک و از قبیل اختلاف نُسَخ ا (١٧)ست». (١٨)

٥- شمار احادیث مسندحمیدى وپاره‏اى‏آگاهى‏هاى دیگر در آن باره

مسند حمیدى در بردارنده ١٣٠٠ حدیث است که بخش عمده آنها احادیث مرفوع و اندکى هم احادیث موقوف و مقطوع (سخنان و آثار صَحابه و تابعان) مى‏باشد. (١٩)

این احادیث از ١٨٠ تن صحابى نقل شده که از این تعدادْ ٣٢ تن زن و بقیّه مرد هستند. دراین میان بالاترین رقم حدیث از آنِ ابوهریره مى‏باشد. زیرا دراین کتاب از طریق وى ٢٤٨ حدیث روایت شده است. اینک از چندصحابى معروف، به ترتیبِ تعداد حدیثى که از ایشان در کتاب مزبور روایت شده، نام برده مى‏شود:

١- ابوهریره دوسى ٢٤٨ حدیث.

٢- عایشه همسر رسول خدا : ١٢٧ حدیث.

٣- عبداللّه بن عمر بن خطاب: ١٠٢ حدیث.

٤- جابربن عبدالله انصارى: ٧٨ حدیث.

٥- عبدالله بن عبّاس : ٧٤ حدیث.

٦- عبدالله بن مسعود: ٤٢ حدیث.

٧- انس بن مالک: ٤١ حدیث.

٨- عمر خلیفه دوم : ٢٥ حدیث.

٩- امام على‏بن ابى‏طالب: ٢٣ حدیث.

١٠- امّ سلمة همسر رسول خدا: شانزده حدیث.

١١- سعدبن ابى وقّاص : پانزده حدیث.

١٢- ابوذرِ غفارى: سیزده حدیث.

١٣- ابوبکر نخستین خلیفه: هفت حدیث.

١٤- اُبَى بن کعب: شش حدیث.

١٥- عمّار بن یاسر: پنج حدیث.

١٦- سعید بن زید: چهار حدیث.

١٧- عثمان خلیفه سوم: چهار حدیث.

١٨- زبیر بن عوّام : چهار حدیث.

١٩- عبدالرحمن بن عوف: دو حدیث.

٢٠- ابى عبیده جرّاح : یک حدیث.

از دقّت در سیاهه بالا و سنجش آن با شمار احادیث صحابیان یاد شده در مسند احمد که پس از این خواهد آمد، روشن مى‏شود که مسند مورد بحث تنها بخش بسیار اندکى از مرویات صحابه را در بر مى‏گیرد. سیاهه زیر تعداد احادیث صحابه مورد نظر را در مسند ابن حنبل نشان مى‏دهد:

١- ابوهریره : ٣٨٧٩ حدیث.

٢- عایشه همسر پیامبر: ٢٣٥٣ حدیث.

٣- عبداللّه بن عمر بن خطاب : ٢٠٢٩ حدیث.

٤- جابربن عبدالله انصارى: ١١٦٢ حدیث.

٥- عبداللّه بن عبّاس: ١٧١٠ حدیث.

٦- عبدالله بن مسعود : ٩٠٠ حدیث.

٧- انس بن مالک: ٢١٥٤ حدیث.

٨- عمر بن خطاب خلیفه دوم : ٣١٠ حدیث.

٩- امام على‏بن ابى طالب: ٨١٩ حدیث.

١٠- امّ‏المومنین ام سَلَمة : ٢٧٧ حدیث.

١١- سعد بن ابى وقاص : ١٨٦ حدیث.

١٢- ابوذرغفارى : ٢٦٥ حدیث.

١٣- ابوبکر نخستین خلیفه : ٨١ حدیث.

١٤- اُبَى بن کعب: ١٩١ حدیث.

١٥- عمّار بن یاسر : ٣٨ حدیث.

١٦- سعید بن زید: سى حدیث.

١٧- عثمان خلیفه سوم: ١٦٣ حدیث.

١٨- زبیربن عوّام : ٣٤ حدیث.

١٩- عبدالرحمن بن عوف: ٣٥ حدیث.

٢٠- ابى عبیده جراح: دوازده حدیث.

به نظر مى‏رسد تقدیم و تأخیر مسانید صحابه دراین مسند بر پایه افضلیّت ایشان باشد. از همین رو کتاب با احادیث نُه تن از «عشره مبشّره» (به ترتیب: ابوبکر، عمر، عثمان، امام على بن ابى‏طالب، زبیر، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابى‏وقاص، سعید بن زید، ابى عبیده جراح) آغاز شده و با احادیث جابر بن عبدالله انصارى پایان پذیرفته‏است.

اگر ترتیب مسند حمیدى را با ترتیب مسند احمد بن حنبل که آن هم براساس برترى صحابه مرتّب شده، بسنجیم، خواهیم دید که جز در مورد عشره مبشّره، شباهتى میان ترتیب این دو مسند وجود ندارد. از اینجا دانسته مى‏شود که موضوع افضلیّت صحابه معیارى استوار، قاطع و مسلّم ندارد.

شایسته است این نکته را هم بیفزایم که از فاطمه‏زهرا (ع) دخت گرامى پیامبر و حسن و حسین دو سرور جوانان اهل بهشت و نیز از طلحةبن عبیدالله، که به زعم سنیّان یکى از ده تنى است که بدیشان نوید بهشت داده‏اند، حدیثى دراین کتاب به چشم نمى‏خورد.

٦- مناقب اهل بیت در مسند حمیدى

احادیثى که گزارشگر مناقب و فضایل اهل بیت رسالت باشد، در مسند مورد بحث نسبت به سایر کتابهاى حدیث ا هل سنّت نسبتاً اندک است. با گشت و گذارى که نگارنده دراین مسند داشت، به شش - هفت فقره حدیث دراین باره برخورد کرد. برجسته‏ترین این احادیث، یکى حدیث معروف «منزلت» است که سعید بن مسیّب از سعد بن ابى وقاص روایت کرده‏ (٢٠) و دیگرى حدیثى است درباره دوستى امام على (ع) که زربن حبیش از زبان خود آن سرور بیان داشته است. آن حدیث بدین شرح است:

زِرّبن حُبَیْش از على‏بن ابى‏طالب روایت کند که: پیامبر با من سخنى در میان نهاد و مرا به حفظ آن سفارش فرمود. آن سخن این است که «جز مؤمن ترا دوست نمى‏دارد و جز منافق با تو دشمنى نمى‏ورزد». (٢١)

یکى دیگر از این احادیث از زبان صحابیى به نام ابى بَکْرَه [ نفیع بن حارث ثقفى‏] (٢٢) بیان مى‏دارد: پیامبر را برفراز منبر دیدم که «حسن بن على» همراه او و در کنارش بود. او یک بار به مردم مى‏نگریست و یک بار به حسن و مى‏گفت: «این پسرم آقاست. امید است که خداوند به دست او میان دو گروه از مسلمانان سازش برقرار سازد». (٢٣)

هر چند که این حدیث به ظاهر براى سبط اکبر پیامبر (ص) مِدحتى را بیان مى‏دارد؛ ولى لحن آن چندان اطمینان آور نیست و بیشتر به نظر مى‏رسد زاده حوادث سیاسىِ پسین باشد تا یک حدیث اصیل و راستین. به گمان نگارنده دور نمى‏نماید که کسانى این سخن را از زبان پیامبر ساخته و پرداخته باشند تا بدان وسیله «فئه باغیه» (٢٤) و رهبر آنان معاویه را مومن و پاک اعتقاد جلوه دهند. (٢٥) البته اگر با تکیه بر قراینى صدور این سخن از پیامبر مسلّم شود، در آن صورت روشن است که پیامبر به همبستگى مسلمانان نظر داشته تا پیراسته دانستن سپاه شام از گمراهى. زیرا در اندیشه شیعى میان صلح امام حسن که «پرشکوه‏ترین نرمش قهرمانانه تاریخ» (٢٦) است و قیام امام حسین تفاوتى در هدف وجود ندارد و در حقیقت اوّلى زمینه‏سازِ دومى وبه بیان کوتاه و گویاى عبدالحسین شرف‏الدین «شهادت کربلا پیش از آنکه حسینى باشد، حسنى بود». (٢٧) به تعبیر دیگر این دو حرکت به منزله دو رویه یک سکّه هستند.

٧- فهارس مسند حمیدى

کسى که با دواوین حدیث سروکار دارد، براى رسیدن به مطلوب خویش در آن دیوانها با صعوبت و دشوارى روبه رو مى‏گردد. چه آن کتاب به شیوه مسانید مرتّب شده باشد وچه به صورت معاجم یا جوامع یاسنن. از همین رو به فراهم آوردن فهرستهایى علمى براى این کتابها نیاز شدیدى احساس مى‏شود تا بدان وسیله در وقت پژوهندگان به مقدار زیادى صرفه‏جویى شود.

براى تدارک این نیاز، «ابویَعْلى قُوَیْسنى شبراوى» فهارس علمى جامعى براى مسند مورد بحث تهیّه کرده‏ (٢٨) و براى سامان دادن این فهارس به چاپى که در ده جزء [ و در دو مجلّد به کوشش حبیب الرحمن اعظمى ] عرضه شده، تکیه کرده وبه شماره احادیث دراین چاپ ارجاع داده و بنابه گفته خود، هیچ حدیث مرفوع یا موقوفى را از دست ننهاده؛ خواه آن حدیث قولى باشد یا فعلى، تقریرى باشد یا وصفى ....

امّا فهرستهایى که براى کتاب مزبور تنظیم کرده، به قرار زیر است:

١- فهرستى الفبایى از صحابیانى که احادیث آنان در کتاب مزبور نقل شده‏است.

٢- فهرستى از اطراف‏ (٢٩) احادیث به ترتیب حروف الفبا.

٣- فهرستى از اطراف آثار به ترتیب حروف الفبا.

٤- فهرستى از واژه‏ هاى نامأنوس یا کلیدى در احادیث و آثار، به گونه‏اى که پژوهشگر بتواند با یادآوردن آن کلمه از رهگذر این فهرست به مطلوب خویش دست یابد. در پرداختن این فهرست ریشه سه حرفى کلمات را در نظر گرفته و آنها را براساس حروف الفبا مرتّب ساخته است.

٥- فهرستى از آیات قرآنى که دراین مسند به کار رفته است.

٦- و بالاخره فهرستى از ابیات شعرى. (٣٠)

٨- آثار دیگر حمیدى

نام‏آورترین اثر حمیدى همین مسند است. امّا گذشته از این مسند، شرح حال نگاران و فهرست نویسان چند کتاب دیگر هم به وى نسبت داده‏اند. عناوین آن کتابها به قرار زیر است:

١- الرّد على النّعمان

٢- کتاب التفسیر. (٣١)

٣- کتاب الدلایل. (٣٢)

٩- مسند حمیدى و کتاب المطالب العالیه

ابن حجر عسقلانى کتابى دارد به نام المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیة. وى در این کتاب احادیث هشت مسندِ کامل را؛ یعنى: مسندهاى حمیدى، طیالسى، ابن ابى‏عُمَر، مسدّد ، ابن منیع، ابن ابى شیبه، عبد بن حُمَید، ابن ابى اُسامة و نیز نیمى از مسند اسحاق بن راهویه را تتبّع کرده واحادیث زاید بر کتابهاى ششگانه و مسند احمد را از این کتابها بیرون کشیده و علاوه بر مسندهاى یاد شده، پاره‏اى از احادیث مسند ابى یَعْلى را هم برآنها افزوده و سرانجام احادیث استخراج شده را براساس ابواب فقهى منظّم ساخته است.

براى آگاهى بیشتر از انگیزه، هدف و روش کار «ابن حجر» رشته سخن را به دست خودش مى‏سپاریم. او در دیباچه کتاب پس از سپاس به درگاه خداوند و تقدیم سلام بر پیامبر و خاندان و یارانش مى‏گوید:

«اشتغال به دانش، خصوصاً اشتغال به حدیث نبوى یکى از بهترین طاعات و عبادات است. از همین رو علماى ما احادیث پراکنده را گردآورده و براساس مسانید یاابواب مرتّب ساخته‏اند. به نظرم رسید تمام احادیثى را که در کتابهاى مختلف بدانها دست یافته‏ام، در کتاب واحدى فراهم سازم تا دسترسى بدانها براى طالبان آسان گردد. امّا بعداً از آن تصمیم باز گشتم و بهتر دیدم آن بخش از احادیث «مسانید» را که در «کتابهاى مشهور» به چشم نمى‏خورد، یکجا گرد آورم. مقصودم از «کتابهاى مشهور» صحاح ششگانه و مسند احمد و از «مسانید» کتابهایى است که بر محور صحابیان تنظیم شده‏اند. از میان مسانید به هشت مسندِ کامل دست یافته‏ام. آن هشت مسند عبارتند از:

١- مسند ابى داود طیالسى. ٢- مسند حمیدى. ٣- مسند ابن‏ابى عُمر. ٤- مسند مسدَّد. ٥- مسند احمدبن مَنیع. ٦- مسند ابى‏بکر بن ابى شیبه. ٧- مسند عبد بن حُمَید. ٨- مسند حارث بن ابى اُسامة. افزون بر مسندهاى یادشده، به نسخه کامل مسندهاى دیگرى هم چون مسند بزّار، ابى یَعْلى و طَبَرانى دسترسى پیدا کردم؛ امّا چون دیدم استادم ابوالحسن هَیْثَمى‏ (٣٣) احادیث افزون بر کتب ششگانه را از کتابهاى یاد شده و مسند احمد بیرون کشیده وبا حذف اسانید در کتاب ویژه‏اى مدوّن ساخته، (٣٤) به خود جرأت ندادم در کار او دخالت کنم و تنها آن بخش از احادیث مسند ابى یَعْلى‏ را که او بدان دست نیافته بود، بررسى کردم. زیرا او در کتاب خود بر مختصر مسند ابى‏یعلى قناعت کرده بود. به نسخه‏ هایى ناقص از شمار دیگرى از مسندها هم برخوردم؛ مثل مسند اسحاق بن راهویه که نیمى از آن به دستم رسید و مطالب آن را بررسى و بیرون کشیدم... بر بخشهایى از مسند حسن بن سفیان، محمدبن هشام سَدُوسى، محمّد بن هارون رویَانى، هیثم بن کُلَیْب و دیگران هم دسترسى پیدا کردم. امّا چیزى از آنها یادداشت نکرده‏ام. شاید زمانى که بخواهم این کتاب را پاکنویس کنم، برگردم و زواید آن کتابها را هم استخراج کنم و بدان بیفزایم ... این کتاب را براساس احکام فقهى منظم ساختم و به دنبال آن، احادیث مشتمل بر آغاز آفرینش، ایمان، علم، سنّت، تفسیر، اخبار پیامبران، مناقب، سیره نبوى، مغازى، خلفا، آداب، ادعیه، زهد، رقائق، فتنه‏ ها، تعبیر خواب، بعث وزنده شدن مردگان، را ذکر کردم و آن را المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیة (٣٥) نامیدم. دراین کتاب با خود شرط کرده‏ام که حدیث هر صحابى را که صاحبان آن هفت کتاب نقل نکرده‏اند، ذکر کنم. هر چند آن حدیث را آنان یا برخى از ایشان از زبان صحابى دیگرى روایت کرده باشند. در مورد اخیر گاه خواننده را بدان حدیث رهنمون ساخته‏ام». (٣٦)

کتاب المطالب العالیه بر پایه شماره‏گذارى مصحّح ٤٧٠٢ حدیث را در بردارد. بنابراین مى‏توان گفت: زواید مسندهاى یادشده برآن هفت کتاب (صحاح ستّه و مسند احمد) همین مقدار است. اهمیّت این کتاب بیشتر از آن روست که اکثر مسانیدى که ابن حجر مطالب کتاب خود را از آنها گلچین کرده، اکنون در دست نیست وبسا که به دست‏حوادث و فتنه‏ ها از میان رفته باشند. بنابراین کتاب مزبور مى‏تواند، جانشین آنها باشد. علاوه برآن باید دانست که ابن حجر به دنبال بسیارى از احادیث درباب صحّت‏و سقم و یا اتصال و انقطاعِ اسناد آنها مطالبى عرضه داشته که به نوبه خود مفید تواند بود. باید افزود: در کتاب المطالب العالیه در پایان هر حدیثى مشخص شده که آن حدیث از کدامیک از مسندهاى مورد نظر گرفته شده‏است. (٣٧)

١٠- زنجیره روایت ابن حجر تا مسند حمیدى

ابن حجر در آغاز کتابش سلسله روایت خود را تا مؤلّفان آن مسندها یاد کرده‏است. وى در آنجا طریق روایت خود را تا حمیدى چنین بیان مى‏دارد:

عبدالرحمن بن احمد بن مقداد فیشى طى نامه‏اى که از دمشق به من نوشت از طریق احمدبن ابى‏طالب بن قبیطى و او به ترتیب از احمدبن عبدالغنى از ابو منصور خیّاط از عبدالغفّار بن محمّد مؤدّب از ابوعلى بن صوّاب از بشربن موسى از حمیدى این مسند را براى من روایت کرد. (٣٨)

--------------------------------------------

پاورقى ها:

بخش هفتم

بخش هفتم :

مسند حُمَیْدى

١- آشنایى با مؤلّف

ابوبکر عبداللّه بن زبیر حُمَیْدى اسدى، اصل ونسبش از شهر مکّه بود. وى به حُمَیْدبن اُسامه، خاندانى از تیره بنى اسدبن عبدالعزّى بن قُصَىّ (یعنى: همان تیره‏اى که خویشاوندِ ام المومنین خدیجه کبرى‏ مى‏باشند) منسوب است. نام‏آورترین استادانش یکى سفیان بن عُیَیْنه و دیگرى محمّد بن ادریس شافعى است. نوشته‏اند: نزدیک بیست سال شاگرد وهمنشین سفیان بن عُیَیْنه بوده واز او دهها هزار حدیث شنیده وبه خاطر سپرده؛ از همین رو او را رئیس شاگردان ابن‏عیینه دانسته‏اند. فقه را از شافعى بیاموخت و در سفر شافعى به مصر همراهش گشت و تا گاهِ وفاتِ او در آنجابماند واستاد خود را همراهى کرد. پس از درگذشت شافعى، خود را مهیّا ساخت تا برکرسى درس او بنشیند؛ امّا رقیبان او را از رسیدن به این مقصود باز داشتند. پس از آن به مسقط الرأس خویش، یعنى مکّه بازگشت و در سال ٢١٩ ق / ٨٣٤ م چشم از جهان بربست.

بسیارى از دانایان و محدّثان اهل سنّت نزد او شاگردى کرده واز او حدیث نقل کرده‏اند. از آن جمله مى‏توان از بخارى، ذُهلى، ابوزرعه رازى، ابوحاتم رازى و بِشربن موسى‏اسدى نام برد. بخارى در کتابهایش در ٧٥ جا از او حدیث نقل کرده که در ٢٣ مورد آن بى‏واسطه و در بقیه موارد با واسطه دیگران روایت کرده‏است. مسلم نیز در مقدمه کتابش از او نام مى‏برد. (١)

محدّثان، رجال‏شناسان و شرح حال نگاران اهل سنّت عموماً دانش و منش او را ستوده و وى را محدّثى قابل اعتماد شمرده‏اند. حاکم نیشابورى، حمیدى را مفتى مردم مکّه و محدّث ایشان دانسته وگفته : «او در حدیث براى مردم حجاز نظیر احمدبن حنبل براى مردم عراق است». (٢) همو گوید: «بخارى از فرط اعتماد به حمیدى هرگاه حدیثى را نزد او مى‏یافت، از مراجعه به دیگران احساس بى‏نیازى مى‏کرد» (٣) و «حبیب‏الرحمن اعظمى» مصحح مسند حمیدى گوید: «براى حمیدى همین شرافت بس که در سماع حدیث از ابن عُیَیْنه، همراه شافعى و در عرصه فقه و حدیث استادِ بخارى بوده‏است». (٤)

در کنار این ستایش‏ها حکایاتى نیز به چشم مى‏خورد که از وى چهره‏اى متعصّب، جسور، تندخو و بدزبان ترسیم مى‏کند. از جمله نوشته‏اند: چون شافعى بیمار شد، دوتن از شاگردانش به نامهاى ابن عبدالحکم و بُوَیْطِىّ درباره تصدّى کرسى درس او باهم به نزاع پرداخته و هر یک خود را براى نشستن به جاى استاد از دیگرى شایسته‏تر مى‏دید. حمیدى که در آن روزگار در مصر بود، بیامد واز زبان شافعى گفت: هیچ کس از بویطى براى جانشینى من سزاوارتر نیست؛ زیرا درمیان یارانم آگاهتر از او وجود ندارد. ابن عبدالحکم بدو گفت: دروغ مى‏گویى. حمیدى در پاسخ گفت: خودت و پدر و مادرت دروغ مى‏گویید. (٥) دیگر آنکه مى‏گویند: نسبت به فقیهان مکتب عراق، یعنى رأى گرایان پیرو ابوحنیفه، بدبین بود واز جسارت و بدزبانى نسبت به آنان پروایى نداشت. همین خصلت است که حبیب الرحمن اعظمى محدّث دیار هند را واداشته تا در پیشگفتار خود بر مسند حمیدى به انتقاد از او پردازد واین رفتارها را مغایر با مقام علمى و دینى او قلمداد کند. (٦)

حمیدى با امام ابوابراهیم موسى‏بن جعفر ملّقب به کاظم (١٢٨ - ١٨٣ ه) و امام ابوالحسن على‏بن موسى ملّقب به رضا (١٤٨ - ٢٠٣ ه) و امام ابوجعفر محمّد بن على ملّقب به تقى وجواد (١٩٥ - ٢٢٠ ه) معاصر بوده؛ ولى گویا نزد هیچ‏یک از این سه پیشواى معصوم - علیهم السّلام - شاگردى نکرده واز این سرچشمه‏ هاى زلال معرفت جرعه‏اى ننوشیده‏است، زیرا تا جایى که نگارنده تتبّع کرد، هیچ‏یک از رجال‏شناسان و شرح حال نگاران، از آن امامان در زمره استادان او یاد نکرده‏اند. با نگریستن در سلسله سند احادیث مسندِ وى، بویژه بخش مربوط به احادیث امام على‏بن‏ابى‏طالب‏ (٧)، این مطلب روشن مى‏شود که حمیدى از طریق اهل‏بیت (ع) حدیثى روایت نکرده است. در همین جا این نکته را هم باید افزود که در کتابهاى رجالى شیعه نامى از این محدّث به میان نیامده؛ از این‏جا دانسته مى‏شود که در جوامع حدیثِ شیعه، حدیثى از این شخص روایت نشده، به عبارت دیگر؛ نام این شخص در زنجیره سند روایتى از روایات شیعه وجود ندارد.

٢- تصحیح وانتشار مسند حمیدى:

در میان نخستین مسندهایى که تألیف شده، مسند حمیدى این امتیاز را دارد که نسخه‏ هایى چند از دستنوشته‏ هایش تاکنون باقى مانده و «حبیب الرحمن‏اعظمى» این توفیق را یافته تا این دستنوشته‏ ها را به دست آورد و بر پایه آنها مسند یادشده را تصحیح وبه جویندگان دانش عرضه بدارد. داستان تصحیح و انتشار کتاب مورد گفتگو از زبان مصحح آن چنین است:

«همواره نام مسندها را از زبان عالِمان مى‏شنیدیم و در کتابها مى‏خواندیم. امّا دستیابى به خود آن کتابها براى هریک از اهل دانش به آسانى میسّر نبود؛ تا اینکه خداوند به گردانندگانِ موسسه «دایرةالمعارف العثمانیّه» در حیدرآباد هندوستان این‏توفیق را داد که در سال ١٣٢١ ه . براى نخستین بار مسند ابى‏داوود طیالسى را منتشر سازند. من ازهمان سالها آرزو مى‏کردم که اى‏کاش خداوند یکى از اهل دانش را موفّق بدارد تا سایر مسندها را در گنجینه‏ هاى کتاب بجوید و در صورت دستیابى به هریک از آنها، براى تصحیح و نشر آن دامن همّت برمیان بندد. زیرا این کار خدمتى فراموش نشدنى و منّتى برگردن اهل علم است و افزون برآن نیکو دفاعى است از مصنّفان صحاح در برابر دشمنانِ سنّت که گفته‏اند: مولّفان صحاح احادیث کتابهاى خویش را خود ساخته و پرداخته‏اند. من این آرزو را در دل پرورانده و پیوسته در برابر دیدگانم بود، تا آنکه در کتابخانه دارالعلوم در دیوبندِ (٨) هندوستان به دستنوشته‏اى از مسند حمیدى برخوردم. خوشحال شدم و خداى متعال را سپاس گزاردم. پس از آن فهرست کتابخانه‏ هاى عمومى هند و فهرست کتابخانه خدیویه را ورق زدم تا شاید در یکى از آنها نسخه دیگرى از این کتاب را بیابم؛ ولى به مقصود خود دست نیافتم. در دسامبر ١٩٥٨ میلادى برایم مسافرتى به حیدرآباد پیش آمد. دراین سفر موفق شدم از کتابخانه سعیدیه که گنجینه‏اى از دستنوشته‏ هاى نفیس است، دیدار کنم. دراین کتابخانه به نسخه دیگرى از مسند مورد نظر دست یافتم و از آن هنگام عزم خود را جزم کردم تا کتاب یاد شده را تصحیح کرده وبرآن تعلیقه بنگارم. از بختِ خوش، این خبر به بنیانگذار انجمن علمى در کراچى، مرد بسیار فاضل «حضرت مولانا محمّد بن موسى میان» رسید. در نتیجه به من‏نامه‏اى نوشت و مرا سخت تشویق کرد تا به این کار اقدام کرده وآن را به پایان رسانم. او از سرِ بزرگوارى از من اجازه خواست تانشر مسند حمیدى را درزمره کارهاى آن انجمن علمى قرار دهد. در نتیجه آستین همّت را بالا زده و دوباره به حیدرآباد سفر کردم تا آن دو نسخه را با هم مقابله کنم. این بار خداوند برمن منّت نهاد و در کتابخانه دانشگاه عثمانیّه به نسخه سومى دسترسى پیدا کردم... بنابراین اساس کار خود را در تصحیح این مسند براین سه نسخه نهادم...». (٩)

در اینجا خوب است به تاریخ کتابت این دستنوشته‏ ها اشارتى بشود. کهنترین این دستنوشته‏ ها، نسخه کتابخانه دانشگاه عثمانیّه است که به شهادت مهر تملّکى که برآن ضرب شده، پیش از سال ١١٥٩ هجرى استنساخ گردیده. (١٠) نسخه کتابخانه سعیدیّه در سال ١٣١١ هجرى و نسخه دیوبند در سال ١٣٢٤ هجرى و گویا از روى همان نسخه سعیدیّه‏ (١١) نسخه‏بردارى شده است. در خلال چاپ کتاب نیز عکسى از نسخه موجود در کتابخانه ظاهریه دمشق به دست مصحّح رسیده که از آن هم تا حدّ امکان در ادامه کار بهره برده است. (١٢)

نسخه اخیر نسبت به سه نسخه پیشین، از نفاست و اعتبار بیشترى برخوردار است. زیرا اولاً، صورت سماع چند تن از عالمان و محدّثان از جمله ابن عماد و ابن‏تیمیّه در آغاز و انجام آن نقش بسته. ثانیاً، آن نسخه از موقوفات «ابن زکنون حنبلى» (د . ٨٣٧ ق) صاحب کتاب الکواکب الدّرارى و شرح آن مى‏باشد. (١٣) ثالثاً، کهنترین نسخه از مسند حمیدى است که تاکنون یافت شده‏است. بنابه اظهار فؤاد سزگین تاریخ نگارش این نسخه سال ٦٨٩ ه . مى‏باشد. (١٤)

٣- کارهایى که مصحّح روى این مسند انجام داده است

١- هریک از احادیث کتاب را در دیگر مجموعه‏ هاى حدیث جستجو کرده وجاى آن را درآن مجموعه‏ ها نشان داده است.

٢- هرجا که به نظر وى لازم آمده، به شرح واژه‏ ها ى‏نامأنوس و بیان مفاهیم مشکل پرداخته است.

٣- فهرستى از احادیث بر پایه ابواب فقه ترتیب داده تا پژوهنده به آسانى به مطلوب خود دست یابد.

٤- فهرستى از نام مکانها و اشخاصى که در متن احادیث ذکرشان به میان آمده عرضه داشته، دراین فهرست از آوردن نام رجال زنجیره سند خوددارى کرده‏است.

٥- احادیث را از آغاز تا انجامِ کتاب شماره‏گذارى کرده و در فهرستهاى مذکور به این ارقام ارجاع مى‏دهد. (١٥)

٤- راویان مسند حمیدى

مسند حمیدى را افراد زیر یکى پس از دیگرى روایت کرده و دست به دست به نسلهاى بعدى سپرده‏اند:

١- از خود مولّف کسان متعدّدى آن را سماع و روایت کرده‏اند که از جمله یکى ابواسماعیل سُلَمى تِرْمِذى (د . ٢٨٠ ق) ودیگرى بِشربن موسى اسدى بغدادى (د . ٢٨٨ ق) است. (١٦)

گفتنى است مسندى که از حمیدى امروزه در دسترس ماست، همین روایت بشربن موسى است. امّا از روایت دیگران از این کتاب تاکنون اثرى به‏دست نیامده‏است.

٢- این مسند را از بشربن موسى، ابوعلى محمّد بن احمد بن حسن معروف به «ابن صوّاف» (د . ٣٥٩ ق) روایت کرده‏است.

٣- راوى کتاب مزبور از ابن صوّاف، عبدالغفّاربن محمّد مشهور به ابوطاهر مؤدِّب (د . ٤٢٨ ق) مى‏باشد.

٤- پس از ابوطاهر مؤدِّب، نوبت روایتِ کتاب به محمّد بن احمد معروف به ابومنصور خیّاط (د . ٤٩٩ ق) مى‏رسد.

٥- این مجموعه را از ابومنصور خیّاط دو تن روایت کرده‏اند. یکى ابوالحسن سعداللّه بن نصر معروف به «ابن الدجاجى» و «ابن الحیوانى» (د . ٥٦٤ ق) و دیگرى ابوالمعالى احمدبن عبدالغنىِ باجِسرایى (د . ٥٦٣ ق).

٦- تقى‏الدین ابومحمّد مَقْدِسى جماعیلى (د . ٦٠٠ ق) مسند مزبور را از آن دو تن سماع و روایت کرده‏است.

افزون بر ابومحمّد مَقْدِسى، ابوعبدالله محمّد بن عماد حرّانى (د . ٦٣٢ ق) نیز این مسند را تنها از طریق ابن الدجاجى سعدالله بن نصر روایت کرده. باید دانست: نسخه‏ هایى که ازاین کتاب وجود دارد و اساس چاپ آن قرار گرفته، ترکیبى است از روایت این دو تن. به این معنا که دو بخش از بخشهاى ده یا یازده گانه کتابْ سماعِ ابن عماد حرّانى و سایر بخشهاى آن سماعِ ابومحمّد مقدسى است.

مصحّح کتاب پس از گزارش پاره‏اى از احوال راویان این مسند گوید:

«از شواهد صحّت انتساب نسخه‏ هاى موجود به مولّف، یکى این است که احادیث این نسخه‏ ها کاملاً با منقولات ابن حجر از مسند حمیدى در فتح البارى موافقت دارد و اگر در پاره‏اى از موارد اختلافى به‏چشم مى‏خورد،آن اختلاف اندک و از قبیل اختلاف نُسَخ ا (١٧)ست». (١٨)

٥- شمار احادیث مسندحمیدى وپاره‏اى‏آگاهى‏هاى دیگر در آن باره

مسند حمیدى در بردارنده ١٣٠٠ حدیث است که بخش عمده آنها احادیث مرفوع و اندکى هم احادیث موقوف و مقطوع (سخنان و آثار صَحابه و تابعان) مى‏باشد. (١٩)

این احادیث از ١٨٠ تن صحابى نقل شده که از این تعدادْ ٣٢ تن زن و بقیّه مرد هستند. دراین میان بالاترین رقم حدیث از آنِ ابوهریره مى‏باشد. زیرا دراین کتاب از طریق وى ٢٤٨ حدیث روایت شده است. اینک از چندصحابى معروف، به ترتیبِ تعداد حدیثى که از ایشان در کتاب مزبور روایت شده، نام برده مى‏شود:

١- ابوهریره دوسى ٢٤٨ حدیث.

٢- عایشه همسر رسول خدا : ١٢٧ حدیث.

٣- عبداللّه بن عمر بن خطاب: ١٠٢ حدیث.

٤- جابربن عبدالله انصارى: ٧٨ حدیث.

٥- عبدالله بن عبّاس : ٧٤ حدیث.

٦- عبدالله بن مسعود: ٤٢ حدیث.

٧- انس بن مالک: ٤١ حدیث.

٨- عمر خلیفه دوم : ٢٥ حدیث.

٩- امام على‏بن ابى‏طالب: ٢٣ حدیث.

١٠- امّ سلمة همسر رسول خدا: شانزده حدیث.

١١- سعدبن ابى وقّاص : پانزده حدیث.

١٢- ابوذرِ غفارى: سیزده حدیث.

١٣- ابوبکر نخستین خلیفه: هفت حدیث.

١٤- اُبَى بن کعب: شش حدیث.

١٥- عمّار بن یاسر: پنج حدیث.

١٦- سعید بن زید: چهار حدیث.

١٧- عثمان خلیفه سوم: چهار حدیث.

١٨- زبیر بن عوّام : چهار حدیث.

١٩- عبدالرحمن بن عوف: دو حدیث.

٢٠- ابى عبیده جرّاح : یک حدیث.

از دقّت در سیاهه بالا و سنجش آن با شمار احادیث صحابیان یاد شده در مسند احمد که پس از این خواهد آمد، روشن مى‏شود که مسند مورد بحث تنها بخش بسیار اندکى از مرویات صحابه را در بر مى‏گیرد. سیاهه زیر تعداد احادیث صحابه مورد نظر را در مسند ابن حنبل نشان مى‏دهد:

١- ابوهریره : ٣٨٧٩ حدیث.

٢- عایشه همسر پیامبر: ٢٣٥٣ حدیث.

٣- عبداللّه بن عمر بن خطاب : ٢٠٢٩ حدیث.

٤- جابربن عبدالله انصارى: ١١٦٢ حدیث.

٥- عبداللّه بن عبّاس: ١٧١٠ حدیث.

٦- عبدالله بن مسعود : ٩٠٠ حدیث.

٧- انس بن مالک: ٢١٥٤ حدیث.

٨- عمر بن خطاب خلیفه دوم : ٣١٠ حدیث.

٩- امام على‏بن ابى طالب: ٨١٩ حدیث.

١٠- امّ‏المومنین ام سَلَمة : ٢٧٧ حدیث.

١١- سعد بن ابى وقاص : ١٨٦ حدیث.

١٢- ابوذرغفارى : ٢٦٥ حدیث.

١٣- ابوبکر نخستین خلیفه : ٨١ حدیث.

١٤- اُبَى بن کعب: ١٩١ حدیث.

١٥- عمّار بن یاسر : ٣٨ حدیث.

١٦- سعید بن زید: سى حدیث.

١٧- عثمان خلیفه سوم: ١٦٣ حدیث.

١٨- زبیربن عوّام : ٣٤ حدیث.

١٩- عبدالرحمن بن عوف: ٣٥ حدیث.

٢٠- ابى عبیده جراح: دوازده حدیث.

به نظر مى‏رسد تقدیم و تأخیر مسانید صحابه دراین مسند بر پایه افضلیّت ایشان باشد. از همین رو کتاب با احادیث نُه تن از «عشره مبشّره» (به ترتیب: ابوبکر، عمر، عثمان، امام على بن ابى‏طالب، زبیر، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابى‏وقاص، سعید بن زید، ابى عبیده جراح) آغاز شده و با احادیث جابر بن عبدالله انصارى پایان پذیرفته‏است.

اگر ترتیب مسند حمیدى را با ترتیب مسند احمد بن حنبل که آن هم براساس برترى صحابه مرتّب شده، بسنجیم، خواهیم دید که جز در مورد عشره مبشّره، شباهتى میان ترتیب این دو مسند وجود ندارد. از اینجا دانسته مى‏شود که موضوع افضلیّت صحابه معیارى استوار، قاطع و مسلّم ندارد.

شایسته است این نکته را هم بیفزایم که از فاطمه‏زهرا (ع) دخت گرامى پیامبر و حسن و حسین دو سرور جوانان اهل بهشت و نیز از طلحةبن عبیدالله، که به زعم سنیّان یکى از ده تنى است که بدیشان نوید بهشت داده‏اند، حدیثى دراین کتاب به چشم نمى‏خورد.

٦- مناقب اهل بیت در مسند حمیدى

احادیثى که گزارشگر مناقب و فضایل اهل بیت رسالت باشد، در مسند مورد بحث نسبت به سایر کتابهاى حدیث ا هل سنّت نسبتاً اندک است. با گشت و گذارى که نگارنده دراین مسند داشت، به شش - هفت فقره حدیث دراین باره برخورد کرد. برجسته‏ترین این احادیث، یکى حدیث معروف «منزلت» است که سعید بن مسیّب از سعد بن ابى وقاص روایت کرده‏ (٢٠) و دیگرى حدیثى است درباره دوستى امام على (ع) که زربن حبیش از زبان خود آن سرور بیان داشته است. آن حدیث بدین شرح است:

زِرّبن حُبَیْش از على‏بن ابى‏طالب روایت کند که: پیامبر با من سخنى در میان نهاد و مرا به حفظ آن سفارش فرمود. آن سخن این است که «جز مؤمن ترا دوست نمى‏دارد و جز منافق با تو دشمنى نمى‏ورزد». (٢١)

یکى دیگر از این احادیث از زبان صحابیى به نام ابى بَکْرَه [ نفیع بن حارث ثقفى‏] (٢٢) بیان مى‏دارد: پیامبر را برفراز منبر دیدم که «حسن بن على» همراه او و در کنارش بود. او یک بار به مردم مى‏نگریست و یک بار به حسن و مى‏گفت: «این پسرم آقاست. امید است که خداوند به دست او میان دو گروه از مسلمانان سازش برقرار سازد». (٢٣)

هر چند که این حدیث به ظاهر براى سبط اکبر پیامبر (ص) مِدحتى را بیان مى‏دارد؛ ولى لحن آن چندان اطمینان آور نیست و بیشتر به نظر مى‏رسد زاده حوادث سیاسىِ پسین باشد تا یک حدیث اصیل و راستین. به گمان نگارنده دور نمى‏نماید که کسانى این سخن را از زبان پیامبر ساخته و پرداخته باشند تا بدان وسیله «فئه باغیه» (٢٤) و رهبر آنان معاویه را مومن و پاک اعتقاد جلوه دهند. (٢٥) البته اگر با تکیه بر قراینى صدور این سخن از پیامبر مسلّم شود، در آن صورت روشن است که پیامبر به همبستگى مسلمانان نظر داشته تا پیراسته دانستن سپاه شام از گمراهى. زیرا در اندیشه شیعى میان صلح امام حسن که «پرشکوه‏ترین نرمش قهرمانانه تاریخ» (٢٦) است و قیام امام حسین تفاوتى در هدف وجود ندارد و در حقیقت اوّلى زمینه‏سازِ دومى وبه بیان کوتاه و گویاى عبدالحسین شرف‏الدین «شهادت کربلا پیش از آنکه حسینى باشد، حسنى بود». (٢٧) به تعبیر دیگر این دو حرکت به منزله دو رویه یک سکّه هستند.

٧- فهارس مسند حمیدى

کسى که با دواوین حدیث سروکار دارد، براى رسیدن به مطلوب خویش در آن دیوانها با صعوبت و دشوارى روبه رو مى‏گردد. چه آن کتاب به شیوه مسانید مرتّب شده باشد وچه به صورت معاجم یا جوامع یاسنن. از همین رو به فراهم آوردن فهرستهایى علمى براى این کتابها نیاز شدیدى احساس مى‏شود تا بدان وسیله در وقت پژوهندگان به مقدار زیادى صرفه‏جویى شود.

براى تدارک این نیاز، «ابویَعْلى قُوَیْسنى شبراوى» فهارس علمى جامعى براى مسند مورد بحث تهیّه کرده‏ (٢٨) و براى سامان دادن این فهارس به چاپى که در ده جزء [ و در دو مجلّد به کوشش حبیب الرحمن اعظمى ] عرضه شده، تکیه کرده وبه شماره احادیث دراین چاپ ارجاع داده و بنابه گفته خود، هیچ حدیث مرفوع یا موقوفى را از دست ننهاده؛ خواه آن حدیث قولى باشد یا فعلى، تقریرى باشد یا وصفى ....

امّا فهرستهایى که براى کتاب مزبور تنظیم کرده، به قرار زیر است:

١- فهرستى الفبایى از صحابیانى که احادیث آنان در کتاب مزبور نقل شده‏است.

٢- فهرستى از اطراف‏ (٢٩) احادیث به ترتیب حروف الفبا.

٣- فهرستى از اطراف آثار به ترتیب حروف الفبا.

٤- فهرستى از واژه‏ هاى نامأنوس یا کلیدى در احادیث و آثار، به گونه‏اى که پژوهشگر بتواند با یادآوردن آن کلمه از رهگذر این فهرست به مطلوب خویش دست یابد. در پرداختن این فهرست ریشه سه حرفى کلمات را در نظر گرفته و آنها را براساس حروف الفبا مرتّب ساخته است.

٥- فهرستى از آیات قرآنى که دراین مسند به کار رفته است.

٦- و بالاخره فهرستى از ابیات شعرى. (٣٠)

٨- آثار دیگر حمیدى

نام‏آورترین اثر حمیدى همین مسند است. امّا گذشته از این مسند، شرح حال نگاران و فهرست نویسان چند کتاب دیگر هم به وى نسبت داده‏اند. عناوین آن کتابها به قرار زیر است:

١- الرّد على النّعمان

٢- کتاب التفسیر. (٣١)

٣- کتاب الدلایل. (٣٢)

٩- مسند حمیدى و کتاب المطالب العالیه

ابن حجر عسقلانى کتابى دارد به نام المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیة. وى در این کتاب احادیث هشت مسندِ کامل را؛ یعنى: مسندهاى حمیدى، طیالسى، ابن ابى‏عُمَر، مسدّد ، ابن منیع، ابن ابى شیبه، عبد بن حُمَید، ابن ابى اُسامة و نیز نیمى از مسند اسحاق بن راهویه را تتبّع کرده واحادیث زاید بر کتابهاى ششگانه و مسند احمد را از این کتابها بیرون کشیده و علاوه بر مسندهاى یاد شده، پاره‏اى از احادیث مسند ابى یَعْلى را هم برآنها افزوده و سرانجام احادیث استخراج شده را براساس ابواب فقهى منظّم ساخته است.

براى آگاهى بیشتر از انگیزه، هدف و روش کار «ابن حجر» رشته سخن را به دست خودش مى‏سپاریم. او در دیباچه کتاب پس از سپاس به درگاه خداوند و تقدیم سلام بر پیامبر و خاندان و یارانش مى‏گوید:

«اشتغال به دانش، خصوصاً اشتغال به حدیث نبوى یکى از بهترین طاعات و عبادات است. از همین رو علماى ما احادیث پراکنده را گردآورده و براساس مسانید یاابواب مرتّب ساخته‏اند. به نظرم رسید تمام احادیثى را که در کتابهاى مختلف بدانها دست یافته‏ام، در کتاب واحدى فراهم سازم تا دسترسى بدانها براى طالبان آسان گردد. امّا بعداً از آن تصمیم باز گشتم و بهتر دیدم آن بخش از احادیث «مسانید» را که در «کتابهاى مشهور» به چشم نمى‏خورد، یکجا گرد آورم. مقصودم از «کتابهاى مشهور» صحاح ششگانه و مسند احمد و از «مسانید» کتابهایى است که بر محور صحابیان تنظیم شده‏اند. از میان مسانید به هشت مسندِ کامل دست یافته‏ام. آن هشت مسند عبارتند از:

١- مسند ابى داود طیالسى. ٢- مسند حمیدى. ٣- مسند ابن‏ابى عُمر. ٤- مسند مسدَّد. ٥- مسند احمدبن مَنیع. ٦- مسند ابى‏بکر بن ابى شیبه. ٧- مسند عبد بن حُمَید. ٨- مسند حارث بن ابى اُسامة. افزون بر مسندهاى یادشده، به نسخه کامل مسندهاى دیگرى هم چون مسند بزّار، ابى یَعْلى و طَبَرانى دسترسى پیدا کردم؛ امّا چون دیدم استادم ابوالحسن هَیْثَمى‏ (٣٣) احادیث افزون بر کتب ششگانه را از کتابهاى یاد شده و مسند احمد بیرون کشیده وبا حذف اسانید در کتاب ویژه‏اى مدوّن ساخته، (٣٤) به خود جرأت ندادم در کار او دخالت کنم و تنها آن بخش از احادیث مسند ابى یَعْلى‏ را که او بدان دست نیافته بود، بررسى کردم. زیرا او در کتاب خود بر مختصر مسند ابى‏یعلى قناعت کرده بود. به نسخه‏ هایى ناقص از شمار دیگرى از مسندها هم برخوردم؛ مثل مسند اسحاق بن راهویه که نیمى از آن به دستم رسید و مطالب آن را بررسى و بیرون کشیدم... بر بخشهایى از مسند حسن بن سفیان، محمدبن هشام سَدُوسى، محمّد بن هارون رویَانى، هیثم بن کُلَیْب و دیگران هم دسترسى پیدا کردم. امّا چیزى از آنها یادداشت نکرده‏ام. شاید زمانى که بخواهم این کتاب را پاکنویس کنم، برگردم و زواید آن کتابها را هم استخراج کنم و بدان بیفزایم ... این کتاب را براساس احکام فقهى منظم ساختم و به دنبال آن، احادیث مشتمل بر آغاز آفرینش، ایمان، علم، سنّت، تفسیر، اخبار پیامبران، مناقب، سیره نبوى، مغازى، خلفا، آداب، ادعیه، زهد، رقائق، فتنه‏ ها، تعبیر خواب، بعث وزنده شدن مردگان، را ذکر کردم و آن را المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیة (٣٥) نامیدم. دراین کتاب با خود شرط کرده‏ام که حدیث هر صحابى را که صاحبان آن هفت کتاب نقل نکرده‏اند، ذکر کنم. هر چند آن حدیث را آنان یا برخى از ایشان از زبان صحابى دیگرى روایت کرده باشند. در مورد اخیر گاه خواننده را بدان حدیث رهنمون ساخته‏ام». (٣٦)

کتاب المطالب العالیه بر پایه شماره‏گذارى مصحّح ٤٧٠٢ حدیث را در بردارد. بنابراین مى‏توان گفت: زواید مسندهاى یادشده برآن هفت کتاب (صحاح ستّه و مسند احمد) همین مقدار است. اهمیّت این کتاب بیشتر از آن روست که اکثر مسانیدى که ابن حجر مطالب کتاب خود را از آنها گلچین کرده، اکنون در دست نیست وبسا که به دست‏حوادث و فتنه‏ ها از میان رفته باشند. بنابراین کتاب مزبور مى‏تواند، جانشین آنها باشد. علاوه برآن باید دانست که ابن حجر به دنبال بسیارى از احادیث درباب صحّت‏و سقم و یا اتصال و انقطاعِ اسناد آنها مطالبى عرضه داشته که به نوبه خود مفید تواند بود. باید افزود: در کتاب المطالب العالیه در پایان هر حدیثى مشخص شده که آن حدیث از کدامیک از مسندهاى مورد نظر گرفته شده‏است. (٣٧)

١٠- زنجیره روایت ابن حجر تا مسند حمیدى

ابن حجر در آغاز کتابش سلسله روایت خود را تا مؤلّفان آن مسندها یاد کرده‏است. وى در آنجا طریق روایت خود را تا حمیدى چنین بیان مى‏دارد:

عبدالرحمن بن احمد بن مقداد فیشى طى نامه‏اى که از دمشق به من نوشت از طریق احمدبن ابى‏طالب بن قبیطى و او به ترتیب از احمدبن عبدالغنى از ابو منصور خیّاط از عبدالغفّار بن محمّد مؤدّب از ابوعلى بن صوّاب از بشربن موسى از حمیدى این مسند را براى من روایت کرد. (٣٨)

--------------------------------------------

پاورقى ها:

بخش هشتم

بخش هشتم :

مسند احمدبن حنبل (١)

١- گزارشى‏کوتاه از زندگانى احمد (١٦٤- ٢٤١ق/٧٨٠- ٨٥٥م)

ابوعبدالله احمدبن محمّد بن حنبل شیبانى که به «ابن حنبل» شهرت دارد، از تیره تازیان بنى شَیْبَان و یکى از محدّثان و فقیهان بلندآوازه است. او در بغداد (و به قولى در مرو) به دنیا آمد. شیفتگانش او را با پیامبر (ص) از یک نژاد مى‏دانند و مى‏گویند: سلسله پدرانش به نزار نوزدهمین نیاى پیامبر (ص) مى‏پیوندد. به این معنا که نزار چهار پسر دارد: مُضَر، ربیعه، اِیاد و اَنْمار، و عربهاى عدنانى جملگى از این چهار تن پدید آمده‏اند. پیامبر از تبار مضر واحمد از تبار ربیعه است. (١) دوستداران احمد این را براى او منقبتى مى‏شمرند و حال آنکه اگر این براى او منقبتى باشد، میلیونها تن انسان دراین منقبت با او شریکند.

در نقطه مقابل این شیفتگان، «خوانسارى» بى‏آنکه سرچشمه سخن خویش را نشان دهد، وى را از تبار «ذوثُدَیَّه» (٢) یکى از خوارج نهروان دانسته و اظهار داشته: «به دلیل اینکه نیاى احمد در نهروان به دست على (ع) کشته شده، او با على دشمن بوده‏است». (٣) امّا با صرفِ نظر از اینکه احمد از تبار ذوثدیّه باشد یا نباشد، بخش اخیر سخن خوانسارى قطعاً نادرست است. زیرا - چنانکه به تفصیل خواهیم گفت - احمد نه تنها على (ع) را دوست مى‏داشته؛ بلکه در آثار خود بیش از همه محدّثان اهل سنّت (و در رأس آنان بخارى و مسلم) درباره امتیازات على و خاندانش حدیث نقل مى‏کند. تا جایى که خاورشناسان در مقایسه میان او از یک سو و بخارى و مسلم از سوى دیگر گفته‏اند: بخارى و مسلم به دلیل ترس از عبّاسیان از نقل این قبیل احادیث خوددارى کرده‏اند؛ امّا احمد چون دلیر و داراى روحیه‏اى نیرومند بوده، از نقل احادیث ویژه فضایل على واهل بیت بیم نداشت. (٤) افزون براین، او خود پیشگویى خروج ذوثدیه و سرانجام بد او را از زبان پیامبر بارها نقل مى‏کند. (٥)

بارى، احمد در خردسالى پدرش را از دست داد و با یتیمى بزرگ شد. اندک میراث خانوادگى مایه آن شد که او زندگى متوسّط، ولى مستقلّى پیدا کند. او که از اَتْباعِ اَتْباع تابعان است، از شانزده سالگى به آموختن حدیث همّت گماشت و در آغاز کار تا سال ١٨٣ ق در زادگاهش به آموختن لغت و حدیث پرداخت. پس از آن براى دانش‏آموزى شروع به مسافرت کرد و شهرهاى کوفه، بصره، مکّه، مدینه، شام و یمن را در نوردید. دراین سفرهاى دور و دراز بیشتر همتّش متوجّه فراگیرى حدیث بود. در مکّه از سفیان بن عُیَیْنه و در صنعاء از محدّث و مفسّر معروف یعنى عبدالرزّاق بن هَمّام صنعانى دانش‏آموخت و چون به بغداد بازگشت، در حوزه درس فقه واصول شافعى حاضر شد و این در فاصله سالهاى ١٩٥ تا ١٩٧ق بود. از همین رو شافعیان، او را شافعى به حساب مى‏آورند. امّا در واقع راهى که او پیموده از راه شافعى جداست. (٦)

از بارزترین ویژگیهاى گرایش فکرى او در عرصه عقاید و معرفت دینى، پیروى قاطعانه و تزلزل ناپذیر از عقاید اهل حدیث بود. بعدها در عصر خلیفگان عبّاسى مأمون، معتصم و واثق (٢٣٤-٢١٨ق) فرصتى براى وى فراهم شد تا ایستادگى خویش را در این راه به نمایش گذارد و این هنگامى بود که دولت عقاید «معتزله» را پذیرفت و تبلیغ آن را در صدر دستور کار خویش قرار داد و برتمام محدّثان و فقیهانى که به «آفریده بودن قرآن» (٧) اعتراف نکردند، سخت گرفت. ابن‏حنبل یکى از آن فقیهانى بود که به «محنت» (باورپرسى یا آزمون عقیده محدّثان و فقیهان) گرفتار آمدند. وى را به بند کشیدند وبا غل و زنجیر روانه طَرسوس کردند تا به حضور مأمون رسد و خلیفه با او مناظره کند. امّا خبرمرگ خلیفه در میان راه رسید. در عهد معتصم نیز تازیانه و زندان را با بردبارى به جان خرید. امّا به گمان خود اندکى از عقاید سلف را رها نساخت. در زمان واثق نیز همان روش ادامه یافت. از همین رو شیفتگانش او را یکى از نمودهاى آیه شریفه «یُجاهدونَ فى سبیلِ‏اللّهِ و لایَخافونَ لَوْمَةَ لائمٍ» (٨) مى‏دانند. (٩) بسیارى از سنیّان ایستادگى او را در آن رخداد در سلامت اندیشه دینى بس موّثر مى‏دانند. معاصر او،على‏بن مدینى گوید: «خداوند در روز ردّه این دین را به دست ابوبکر و در روز مِحْنَه به دست احمدبن حنبل تأیید کرد». (١٠)

در عهد متوکّل (٢٣٢ ق .به بعد) کارگزاران خلیفه از آزار ابن حنبل دست کشیدند. زیرا متوکّل به سیرت سه خلیفه پیشین پشت کرده، مذهب اهل حدیث را پیشه ساخت. این خلیفه به مناسبتهاى گوناگون ابن حنبل را به خود نزدیک ساخته، به مجلس خود فرا مى‏خواند و براى خانواده‏اش بى‏آنکه وى بداند، مقرَّرى تعیین کرد. دراین و قت او توانست فعّالیّت آموزشى خود را از سر گیرد.

ابن حنبل در سنّ ٧٧ سالگى در بغداد مرد و در گورستان شهداء (مقابرالشهدا)، نزدیک دروازه حرب، به خاک سپرده شد. گور وى تا سالها و بلکه قرنها مورد تقدیس و احترام دوستدارانش بود. درباره حضور گسترده مردم در تشییع جنازه او گزارشهایى در دست است که بیش از آنکه حقیقت داشته باشد، به افسانه مى‏ماند. (١١) او را با صفاتى چون: داشتن حافظه‏اى نیرومند، شکیبایى، نستوهى، پاکى دل و ا ندیشه، اخلاص، پارسایى، هیبت، شجاعت ودانش وافر ستوده‏اند. (١٢) گواهى استادان، معاصران و شاگردان او بر هریک از موارد یادشده در تاریخ اسلام ذهبى به گونه‏اى گسترده آمده است. از جمله شافعى گوید: «از بغداد بیرون شدم، در حالى که در آنجا کسى را پارساتر و پرهیزکارتر و داناتر از احمدبن حنبل پشت سر نگذاشتم». (١٣) گویند: وى زبان فارسى را هم مى‏دانست و گاه بدان تکلّم م‏ (١٤)ى‏کرد. (١٥)

٢- استادان احمد:

استادان احمد بسیارند. ابن جزرى شیوخ و استادان او را که در مسند از آنان روایت مى‏کند، شمرده و در نتیجه تعداد آنان را ٢٨٣ تن دانسته است. (١٦) ابن جوزى نیز در مناقب احمد استادان او را از صدتن متجاوز مى‏داند. محمّد ابوزهره معتقد است، همه این افراد در تکوین شخصیت احمد نقش اساسى نداشته‏اند. درمیان آنان کسانى هستند که بسا احمد با آنان دیدارهاى کوتاهى داشته و یا احادیث اندکى را از طریق آنان روایت کرده‏است. او براین باور است که دو کس در سازندگى شخصیّت احمد نقش مهمّى داشته‏اند. یکى هُشَیم بن بشیر واسطى (د. ١٨٣ ق) که نقش او در هدایت احمد به سوى سنّت بسیار موثّر بوده‏است. زیرا احمد از شانزده‏سالگى ملازم او شده و چهار-پنج سال نزد او شاگردى کرده‏است. دیگرى شافعى که احمد بینش فقهى و نیرو و معیارهاى استنباط را از او فرا گرفت و چنان شیفته او شد که وى را مجدّد قرن دانسته و به دوستش اسحاق بن راهویه گفته: «از این مرد بهره‏جوى که نظیر وى را ندیده‏ام». (١٧)

علاوه برآن دو تنْ سفیان بن عیینه، ابوبکر بن عیّاش، قاضى ابویوسف، عبدالرحمن بن‏مهدى، عبدالرزّاق بن همّام صنعانى و بسیارى دیگر در شمار استادان او به حساب مى‏آیند. (١٨)

٣- راویان احمد:

کسانى که از احمد روایت مى‏کنند، بسیارند. مشهورترین آنان عبارتند از : بخارى، ابوداوود ( که گاه با واسطه از او نقل مى‏کنند)، مسلم، ابوزرعه رازى، ابوحاتم رازى، عبدالله وصالح پسران او، و از میان استادانش عبدالرزّاق بن همّام و شافعى، و از میان اَقْرانش على‏بن مَدینى، یحیى بن مَعین، بَقىّ‏بن مَخْلَد، ابراهیم حَرْبى و ابوبکر اَثرم و بسیارى دیگر. (١٩)

٤- آراء و نظریات احمد

در کتاب مناقب احمد آمده که او در تعریف ایمان مى‏گفت:

«ایمان گفتار و کردار است. افزونى و کاستى مى‏پذیرد. افزونى آن زمانى است که کار نیکى انجام دهى و کاستى‏اش وقتى است که به بدى دست یازى. انسان با انجام گناه از دایره ایمان بیرون شده، به دایره اسلام پاى مى‏گذارد و اگر توبه کند، به دایره ایمان باز مى‏گردد و چیزى جز شریک قراردادن براى خداوند بزرگ یا انکار فریضه‏اى از فرایض خداوند، او را از دایره اسلام بیرون نمى‏راند. اگر انسان فریضه‏اى را دستِ کم گیرد و از روى تنبلى آن را ترک گوید، سروکارش با خداست. اگر خدا بخواهد او را عذاب مى‏دهد واگر بخواهد او را مى‏بخشد». (٢٠)

همچنین گویند: او معتقد بود هرکس که یکى از یاران رسول خدا (ص) را دشنام دهد، اسلامش مورد تردید است. پسرش عبدالله نقل مى‏کند که به پدرم گفتم: رافضى کیست؟ گفت: کسى که ابوبکر و عمر را دشنام دهد. از او درباره کسى که یکى از صحابه را دشنام دهد، پرسیدم؛ گفت: او را برآیین اسلام نمى‏بینم. (٢١)

روشن است که این عقیده با تعریفى که او از ایمان کرد، چندان هماهنگى ندارد. در سطور آینده در خلال بحثى که زیر عنوان «جلوه‏ هاى تشیع در مسند احمد» خواهد آمد، به شمّه‏اى از آراء او درباره امام على (ع) و مخالفانش اشاره خواهد شد.

قرآن به گفته ابن حنبل کلام ناآفریده خداست (کلامُ‏اللهِ غیرُ مخلوقٍ). در عین حال تعیین نوع برداشت او در مسأله تلفّظ قرآن دشوار است. (٢٢)

او پرداختن به علم کلام را نمى‏پسندید و آن را مایه رستگارى ن‏ (٢٣)مى‏دانست. (٢٤) با آنکه در تسامح دینى وى را چون «مرجئه» مى‏دانند؛ امّا در برابر پاره‏اى از مسایل تندى بیش از حدّ نشان مى‏دهد. چنانکه انسانِ معتقد به آفریده بودن قرآن را کافر مى‏دانست و پشت‏سر واقفى نماز نمى‏خواند. (٢٥) او خود گوید: «من دوست ندارم که پشت سرِ اصحاب بدعت نماز بخوانند یا برجنازه آنان نماز گزارند». (٢٦)

تندى و سرسختى پسر حنبل دراین مورد خاص، انتقادهایى را نسبت به او برانگیخته است. شیخ صالح بن مهدى مَقْبَلى یکى از این خرده گیرندگان است. (٢٧) او مى‏نویسد:

«... امام احمد که صیانتش از سنّت برکسى پوشیده نیست، آنگاه که وارد مسأله خلق قرآن گشت وبه سبب آن به ابتلائاتى دچار شد، آن موضوع را در ردیف توحید یا بالاتر از آن قرار داد... خدا احمد را بیامرزاد که دراین مسأله نهایت تعصّب را نشان داده، تا آنجا که هرکس را که دراین موضوع با وى مخالف بوده، رد مى‏کند و روایتش را نمى‏پذیرد. این کار خیانت به سَنَد است. زیرا هر کس قبول خبر عادل را واجب دانسته، قبول خبر چنین فردى را هم [ در صورت عدالت ] واجب مى‏داند. همین احمد مى‏گوید: ما از «قدریّه» روایت مى‏کنیم. زیرا اگر بصره را بگردیم یک سوم آن را قَدَرى مى‏یابیم. مسأله آفریده یا ناآفریده بودن قرآن از مسأله قدر که مهمتر و بالاتر نیست. حتّى احمد را مى‏بینیم که در تعصّب گامى فراتر مى‏نهد و حدیث فرد واقف [ = کسى که در مسأله خلق قرآن نظرى اظهار نکرده ] را هم مردود مى‏داند و مى‏گوید: «فلان کس واقفى و بدبخت است». بلکه باز هم زیاده مى‏رود و برتعصّب خویش مى‏افزاید و مى‏گوید: دوست ندارم از کسانى چون یحیى بن مَعین که در ماجراى «محنه» نرمش نشان دادند و [ احتمالاً برخلاف میل باطنى خود ] به آفریده بودن قرآن اقرار کردند، روایت کنم. با آنکه مى‏دانیم احمد در نقل روایت چندان سخت نمى‏گرفت. مثلاً یکى از شیوخ روایتِ او عامر بن صالح بن عبداللّه بن عروة بن زبیر بن عوّام است. نسایى این عامر را ثقه ندانسته و دار قطنى حدیث او را رها ساخته وابن مَعین او را دروغگو، پلید و دشمن خدا خوانده و گفته: احمد دیوانه شده که از عامربن صالح حدیث نقل مى‏کند! ذهبى با آنکه در حقّ احمد غلو مى‏کند و سبک کار او را مى‏پسندد، این عامر را سستْ عقیده و روایاتش را ضعیف مى‏داند. خلاصه آنکه احمد در روایت از راویان بخل نمى‏ورزد، مگر در مسأله خلق قرآن». (٢٨)

پسر حنبل در عرصه سیاست مویّد حقّانیّتِ خلافت قریشیان بود واعتقاد داشت «تا روز قیامت هیچ کس حق ندارد که منکر حقّ قریشیان شود و بر ضدّ ایشان قیام کند یا این حق را براى دیگران قایل شود». (٢٩) در مجادلات شعوبیّه وى بى آنکه مدّعى برترى تازیان باشد، از آنان دفاع مى‏کرد. (٣٠)

احمد با تقلید گرایى مبارزه مى‏کرد و مردم را تشویق مى‏کرد که دستورات را همراه با دلیلش بخواهند. وى مى‏گفت: «تقلید بسیارْ مایه از میان رفتن بینش مى‏شود» (کثرةُ التقلید عمىٌ فى‏البصیرة). (٣١)

ابن حنبل سعى داشت از افراد ثقه روایت کند واز شخصى که به اعتقاد او دروغگو، ضعیف و فراموشکار بود، روایت نمى‏کرد. او براى پذیرش حدیث، هماهنگى آن را با قواعد شرط نمى‏دانست و آن را بر کتاب خدا عرضه نمى‏کرد؛ بلکه جملگى آن را مى‏پذیرفت، مگر وقتى که با حدیثى روبرو شود که سندش قویتر، راویانش موثّق‏تر و شهرتش بیشتر باشد. او در نامه‏اى به مسدَّد بن مسرهد بصرى‏ (٣٢) دراین‏باره مى‏نویسد:

«سنّت از نگاه ما آثار رسول خدا (ص) و راهبر ما به قرآن است. از این رو قرآن را تفسیر مى‏کند. در سنّت قیاس راه ندارد و براى آن مَثَل زده نمى‏شود وبا اندیشه و آراء شخصى به فهم در نمى‏آید؛ بلکه آن پیروىِ محض و پشت‏پا زدن به خواهشهاست». (٣٣)

در دنباله همین بخش - اِن شاءاللّه - درباره آراء ویژه احمد در عرصه حدیث‏شناسى، آگاهیهاى گسترده‏ترى عرضه خواهد شد.

٥- آثار احمد

غیر از مسندکه برجسته ترین اثر او به حساب مى‏آید، آثار دیگرى هم از وى برجاى مانده؛ از جمله:

١- کتاب السنّة که به دوصورت مفصّل و مختصر موجود است. تحریر مفصّل آن یک بار در مکّه (در سال ١٣٤٩ ق) و یک بار در قاهره (بى‏تاریخ) به چاپ رسیده وتحریر مختصر آن تنها یک بار در قاهره (بى‏تاریخ) منتشر شده‏است. نویسنده دراین کتاب اندیشه‏ هاى کلامى خویش را عرضه مى‏دارد.

٢- کتاب الزّهد. این کتاب در مکّه (١٣٥٧ ق) و بیروت منتشر شده‏است.

٣- رسالة الصّلاة و مایلزم فیها. وى این رساله کوچک را خطاب به پیشنمازى نوشته که پشت سر او نماز مى‏خوانده و لغزش او را در نماز به چشم خویش دیده‏است. این رساله یک بار در بمبئى (بى‏تاریخ) با چاپ سنگى و بار دیگر در قاهره (١٣٢٣-١٣٢٢ ق) انتشار یافته است.

٤- کتاب الورع والایمان که در قاهره و بیروت به چاپ رسیده‏است.

٥- الردُّ على الزنادقة و الجَهْمیّة فیما شَکوّا فیه من متشابه القرآن و تأوَّلوه على غیر تأویلِهِ. دراین کتاب مولّف برخلاف معتزلیان که به تأویل پناه مى‏برند، با تأویل قرآن مخالفت مى‏ورزد. حنبلیان معتقدند، احمد این رساله را در زندان نگاشته است. این کتابچه به خامه «سیل» (M.S.Seale) به انگلیسى ترجمه وبا مشخصات زیر چاپ شده:

.١٢٥ - ٩٦ .P ,London ١٩٦٤ ,Muslim Theology ,Seale .S .M

٦- علل الحدیث. این کتاب در آنکارا (١٩٦٣ م.) و جاهاى دیگر انتشار یافته است.

٧- المسائل که پاسخهاى احمد رابه پرسشهاى شاگردانش در زمینه فقه، عقاید و اخلاق در بر دارد. این پاسخها را چند تن از شاگردان احمد تنظیم کرده‏اند. تحریرهاى متعدّدى از این پاسخهاتاکنون در مدینه، بیروت و قاهره چاپ شده‏است. (٣٤)

٨- فضایل الصحابه که توسّط عبداللّه فرزند مولّف همراه با اضافاتى روایت شده‏است.

٩- کتاب الترجّل. این کتاب شانه زدن وآراستن موى را از نقطه نظر فقهى روشن مى‏سازد.

١٠- الثلاث الاحادیث الّتى رواها الامام احمد عن النبى (ص) فى‏المَنام. دستنوشته‏اى از این رساله در «دارالکتب الظاهریه» نگهدارى مى‏شود.

١١- فضایل على. ابن ابى الحدید در شرح نهج‏البلاغه (١٦٧/٩، ١٧٤-١٧١.١٦٩) مطالبى از این کتاب برگرفته است. به گمان نگارنده این کتاب باید بخشى از همان کتاب فضایل الصحابه باشد.

١٢- کتاب طاعة الرسول. در این کتاب احمد روشن مى‏سازد که هرگاه حدیث در ظاهر با قرآن تعارض داشت، از چه روشى باید پیروى کرد.

آثار دیگرى هم به احمد نسبت مى‏دهند که معرّفى آنها مجالى بیشتر مى‏خواهد. (٣٥)

٦- موقعیت ابن حنبل در میدان فقاهت

ابن حنبل را پایه‏گذار یکى از چهار مذهب معروف فقهى اهل سنّت مى‏شناسند. مذهب واره‏اى که حدیث گرایان آن را برمذاهب دیگر ترجیح مى‏دهند. هرچند که گویا خود وى چنین داعیه‏اى نداشته‏است. زیرا معروف است که او نوشتن آراء و نظریاتش رانمى‏پسندید و معتقد بود، دانشِ دین همان کتاب و سنّت است و تدوین نظریات دینى مردمان را در کنار کتاب خدا و سنّت رسولش بدعت مى‏دانست. به همین دلیل به شاگردانش اجازه نمى‏داد، فتواهایش را بنویسند و مى‏گفت: «شاید اکنون چیزى بگویم که فردا از آن برگردم و بدان پشت کنم». (٣٦)

منفورترین چیزها نزد او این بود که نوشته‏اى را ببیند که فتوایى را از او در آن تدوین کرده‏اند. وقتى به او خبر رسید که یک تن از شاگردانش مسایلى را از قول او نوشته و در خراسان منتشر ساخته، گفت: «گواهى دهید که من از تمام این مسایل برگشته و بدانها پشت کرده‏ام». (٣٧) او تنها نسبت به آراء خویش چنین نظرى نداشت؛ بلکه‏نوشتن آراء فقهى دیگران را هم نمى‏پسندید و مى‏گفت: «به ما دستور داده‏اند که علم را از عالَم بالا بگیریم». (٣٨) حتّى چنانکه پیش از این گفتیم، او تقلید مَحْض از یک مجتهد را مایه گمراهى مى‏دانست.

به همین دلیل هم، وى نظریات فقهى خود را در کتاب خاصّى تدوین نکرده؛ بلکه بیشتر نظریات فقهى او به صورت پاسخهایى است که به پرسشهاى شاگردانش داده است. این در حالى است که احمد در عرصه حدیث مسند را از خود به یادگار نهاده و اندیشه‏ هاى کلامى او هم در کتاب السنّه وى مدوَّن است. ناگفته نماند که نوشته‏اند: او در واپسین سالهاى زندگیش به شاگردان خود اجازه نوشتن و نشر فتواهایش را داده است. (٣٩) تحریر و تدوین پاسخهاى پسر حنبل و طبقه بندى آنها در چارچوب کلّى فقه، کار پسران او صالح و عبداللّه و شاگردان دیگر او بوده‏است. (٤٠)

ممکن است گفته شود، پاره‏اى از نوشته‏ هاى احمد در موضوعات فقهى است؛ مثل المناسک الکبیر، المناسک الصغیر و رسالةالصّلاة. ا مّا باید دانست که این نوشته‏ ها ابوابى است که روح أَثَرى برآنها چیره است و از رأى و استنباط فقهى تهى است. این کتابها هر چند به موضوعاتى مربوط هستند که دانش فقه وظیفه شرح و بسط آنها را به عهده گرفته؛ امّا در واقع در شمار کتابهاى حدیث محسوب مى‏شوند. (٤١)

گفتنى است که برخى از دانشمندان، ابن حنبل را محدّث دانسته و در شمار فقیهان به حساب نیاورده‏اند. مثلاً ابن جریر طبرى مذهب او را در اختلاف الفقهاء یاد نکرده و درباره او گفته: او مرد میدان حدیث است نه مرد میدان فقه. از همین رو خشم حنبلیان را هم به جان خرید. ابن قتیبه هم در کتاب المعارف از او در زمره فقیهان نام نبرده و مَقْدِسى از او در ضمن اصحاب حدیث یاد کرده‏ (٤٢) و ابن عبدالبر قرطبى نیز در الانتقاء على الائمة الثلاثه به ذکر ابى حنیفه، مالک و شافعى قناعت کرده و از احمد نامى به میان نیاورده است. (٤٣)

دلیل آنان که فقاهت احمد را منکرند، این است که از او کتابى در فقه باقى نمانده واین در عصرى است که کارتدوین در عرصه فقه راه درازى را پیموده است. محمّد بن حسن شیبانى فقه عراق را گردآورده، ابویوسف کتابهایى در فقه نگاشته و شافعى مذهب یا کتبش را املاء کرده و احمد به اتفّاق مورّخان چیزى از این دست ندارد. پس معلوم مى‏شود او محدّث بوده؛ نه فقیه و یا دست کم حدیثش بر فقهش چیرگى دارد. محمد ابوزهره در مقام داورى میان این دسته از دانشمندان و حنبلیان مى‏گوید:

«تردیدى نیست که شمارى از محدّثان در مسایل فقه نیز نظر دارند. مثلاً بخارى و مسلم در مسایل فقه هم صاحبنظرند. امّا این مطلب آنان را از زمره محدّثان بیرون نمى‏آورد. زیرا اصل براین است که هر کس بیشتر به حدیث اشتغال دارد، محدّث باشد و هر کس فتواهایش بیشتر است، فقیه باشد. با در نظر گرفتن این اصل، ما [ = ابوزهره ] براین باوریم که احمد در عین محدّث بودن، فقیه نیز هست. هر چند که معترفیم‏تمایل به حدیث در او روشنتر است و در فقه اثرى مدوّن به جاى ننهاده؛ بلکه آن مسند بزرگ را در حدیث از خویشتن باقى گذاشته است». (٤٤)

احمد امین هم در این باره عقیده‏اى همانند ابوزهره دارد. (٤٥) خواه آنکه پسر حنبل را بنیانگذار مذهب فقهى خاصّ بدانیم یا ندانیم، روشن است که او در مقام پاسخ به پرسشهاى فقهى نزدیکانش فتوامى‏داده؛ بنابراین شایسته‏است به مبانى فتوا در نزد او نگاهى بیفکنیم. احمد علما را تشویق مى‏کرد که احکام دین را از سرچشمه شریعت بگیرند و به تقلید از پسِ پرده یکى از مجتهدان قناعت نورزند. بنابه حکایت عبدالوهاب بن احمد شعرانى (د . ٩٧٣ ق)، او همواره مى‏گفت: «تقلیدِ بسیارْ انسان را کور و بى بصیرت مى‏کند». اینک مى‏گوییم فتواهاى او بر پنج پایه استوار بود:

١- نخستینِ آنها نصوصِ دینى بود. یعنى هرگاه به نصّ دست مى‏یافت، به موجب آن فتوا مى‏داد و به مطلب یا سخن مخالف وَقْعى نمى‏نهاد. حال این فرد مخالف هر کس باشد به حال او فرقى نمى‏کند.

٢- در صورت نبودِ نصّ به فتواى صحابه رو مى‏آورد. در همین جهت اگر از یکى از صحابیان فتوایى مى‏یافت و در میان آن طبقه براى آن مخالفى نمى‏دید، از دایره آن فتوا پا فراتر نمى‏نهاد. البته هیچگاه نمى‏گفت: این فتوا نزد صحابه اجماعى است. بلکه مى‏گفت: دلیل یا قرینه‏اى بر ردّ این نظر در اختیار ندارم.

٣- در مرحله بعد، اگر اصحاب در مسأله‏اى اختلاف نظر داشتند، از میان نظرات ایشان، آن نظر را برمى‏گزید که به کتاب و سنّت نزدیکتر و از محدوده اقوال ایشان بیرون نباشد واگر به نظرِ برتر دست نمى‏یافت، نظرات گوناگون را حکایت کرده و بر هیچ‏یک از آن نظرات پافشارى نمى‏کرد.

٤- در مرحله چهارم، به حدیث مرسل (گسسته) و ضعیف پناه مى‏برد؛ به شرطى که دلیلى آن را ردّ نکند و این کار را بر قیاس ترجیح مى‏داد.

٥- در پنجمین مرحله، از روى ضرورت قیاس را به کار مى‏گرفت واز آن بهره مى‏جست. درهر حال فتوا دادن در مسأله‏اى که درباره آن أَثَرى از سَلَف در اختیار نباشد، سخت براى او ناخوشایند بود. (٤٦)

با توجّه به همین مبانى است که ابوزهره فقه احمد را در مقایسه با فقه سایر فقیهانِ اهل سنّت، تجلى‏گاه «فقه اَثَرى» دانسته است. (٤٧)

اگر به کارنامه مذهبى که به ابن حنبل منسوب است نگاهى بیفکنیم، خواهیم دید در میان مذاهب اهل سنّت هیچ مذهبى به اندازه مذهب حنبلى داعیه ستیز با بدعتها را ندارد. از همین‏رو پیروانش در چنگ زدن به شعایر دینى افراط مى‏کنند و در تعصّب و سختگیرى بر دیگر مذاهب پیشى مى‏جویند.

حنبلیان که امروزه شمار اندکى از مسلمانان را تشکیل مى‏دهند، در قرن چهارم - پنجم هجرى در سرزمینهاى اسلامى شمارچشمگیرى داشتند. بنابه گفته مَقْدِسى، آنان در اصفهان، رى، شوش و دیگر شهرهاى ایران پراکنده بوده و غلوّ و افراط گرایى از نشانه‏ هاى بارز شعایر ایشان در این سرزمینها بود. آنان بیشتر و پیشتر از هر چیز خلیفه اموى معاویه را مى‏ستودند و در بزرگداشت وى مى‏کوشیدند. (٤٨)

ابن خلدون (د . ٨٠٦ یا ٨٠٨ ق) علّت اندک بودنِ پیروان احمد را دورى مذهب او از اجتهاد مى‏داند. (٤٩) امّا نظر فیلسوف مورّخان چندان درست به نظر نمى‏رسد. زیرا همان‏طور که محمد ابوزهره هم مى‏گوید: کمى یا بسیارى مقلّدان یک مذهب در واقع به امور سیاسى و اجتماعى بر مى‏گردد؛ نه به قوّت یا کثرت اجتهاد یک فقیه. مثلاً منشأ تقلید مردم مصر از شافعى، سنجش مقدار اجتهاد شافعى با اجتهاد مالک یا ابوحنیفه نبوده؛ بلکه امور دیگرى به انتشار مذهب او در آن دیار کمک کرده‏است. (٥٠)

در نیمه دوم قرن هفتم و نیمه نخست قرن هشتم در سرزمین شام تقى‏الدین ابن تیمیّه (٦٦١ - ٧٢٨ ق) ظهور کرد. ابن تیمیّه دفاع از مذهب حنبلى را در شکل تازه‏اى آغاز کرد. تأویل متون مقدّس را منکر گشت و زیارت قبور پیشوایان دینى و توسّل به اولیاء را بدعت شمرد و آن را حرام دانست وبا مذاهبى که سالیان درازى سرورى داشتند به ستیز پرداخت و با مرگ او مذهب حنبلى زیان بزرگى دید. (٥١)

پیش از برپایى دولت عثمانى، مذاهب چهارگانه اهل سنّت از جمله مذهب حنبلى در تمام شهرهاى مسلمان‏نشین رسماً قاضیانى داشتند. امّا چون حاکمیّت این دولت استمرار یافت، مذهب حنبلى ضربه سختى خورد واز آن زمان اندک‏اندک رو به ضعف نهاد. در دانشگاه الازهر شمار نمایندگان این مذهب، یعنى استادان و دانشجویان بس اندک است؛ بطورى که در سال ١٩٠٦ م. از ٣١٢ تن استاد و ٩٠٦٩ تن دانشجوى این مرکز علمى، تنها سه استاد و ٢٨ دانشجو حنبلى مذهب ب‏ (٥٢)ودند. (٥٣)

از قرن هجدهم میلادى به این طرف با پیدایش وهّابیان که خود از تعالیم ابن‏تیمیّه اثر پذیرفته‏اند، مذهب حنبلى با چهره‏اى نونمایان شده‏است.

غیر از ابن‏تیمیّه، صوفى بلندآوازه عبدالقادر گیلانى (د . ٥٦١ ق)، ابوالفرج بن جوزى (د . ٥٩٧ ق) و محمّد بن قَیِّم جَوزیّه شاگرد ابن تیمیه (د . ٧٥١ ق) از برجسته‏ترین شخصیتهاى حنبلى به شمار مى‏آیند. (٥٤)

٧- مقصود پسر حنبل از حدیث ضعیف

گفتیم احمد به حدیث ضعیف استناد مى‏کند و آن را بررأى مقدَّم مى‏دارد. پسرش عبداللّه در همین مورد نقل کرده که پدرم مى‏گفت: «من حدیث ضعیف را بیشتر از رأى دوست مى‏دارم». (٥٥) همچنین معروف است که او به پسرش گفته:

« در مسند فراهم‏آوردن حدیث مشهور را هدف قرار داده‏ام. اگر مى‏خواستم تنها احادیثى را که به نظرم صحیح است گردآورم، در این مسند جز اندکى روایت نکرده بودم. امّا اى پسرک من، تو روش مرا در حدیث مى‏دانى. من با حدیث ضعیف تا زمانى که معارضى نداشته باشد، مخالف نیستم». (٥٦)

اینک مى‏گوییم: بسیارى از پیروان احمد ادّعا مى‏کنند، حدیث ضعیف در نگاه احمد در واقع همان حدیث حَسَن یا چیزى نزدیک به آن است. ابن تیمیّه دراین باره گوید:

«مقصودِ ما از اینکه مى‏گوییم حدیث ضعیف از رأى بهتر است، ضعیف متروک نیست؛ بلکه مقصود حدیث حَسَن است.... حدیث در اصطلاح محدّثانِ پیش از تِرمِذى یا صحیح بود یا ضعیف و ضعیف خود دو نوع بود: یکى ضعیف متروک و دیگر ضعیفى که متروک نیست. کسانى که تنها با اصطلاح ترمذى آشنا هستند، پنداشته‏اند احمد به حدیثى استناد مى‏کند که امثال ترمذى آن را تضعیف کرده‏اند». (٥٧)

باید دانست: درست است که تقسیم حدیث به اقسام سه‏گانه در عصر احمد متداول نبوده و نخستین بار ابوعیسى ترمذى (د . ٢٧٩ ق) آن را به صحیح، حسن و ضعیف تقسیم کرده؛ (٥٨) امّا خبرگان تردیدى ندارند که در مسند احادیث بسیارى به چشم مى‏خورد که طبق اصطلاح ترمذى و محدّثان پس از وى نیز ضعیف به شمار مى‏آید. اگر یک بخش از بخشهاى مسند را بگشاییم ویا به مسند یکى از صحابه بنگریم، شمارى از احادیث ضعیف را در آن مى‏یابیم. خوشبختانه احمد محمّد شاکر دراین‏باره کار پژوهندگان را آسان کرده؛ به این معنا که وى در شرح خویش پایه هر حدیث را از حیث صحّت و حُسْن یا ضعف نشان مى‏دهد. بنابراین با نگریستن به شرح او بى اعتبارى سخن امثال ابن تیمیّه بیش از پیش روشن مى‏گردد. (٥٩)

٨- کلیّاتى درباره مسند احمد و اهمیّت آن

مسند برجسته‏ترین اثر احمدبن حنبل است. این مسند درعین حال که جامعترین و گسترده‏ترین مسندهاست، بزرگترین مجموعه حدیثى بازمانده از متقدّمان اهل سنّت نیز هست. نقل کرده‏اند که احمد خود به پسرش عبداللّه مى‏گفت: «این مسند را نیک نگهدارى کن که به زودى راهبر مردم خواهد شد». (٦٠) دانشمندان اهل سنّت در طول تاریخ همواره به آن توجّه داشته و در وصف و ستایش آن سخنها سرداده‏اند. از جمله حافظ ابوموسى مدینى (د . ٥٨١ ق) گوید:

«این کتاب براى حدیث پژوهان مأخذى بزرگ و مرجعى استوار است. مولّفش آن را از میان انبوه احادیث و روایات فراوان برگزیده و آن را راهبر وتکیه‏گاه مردمان قرار داده تا به هنگام تنازع بدان پناه جویند و آن را مستند خویش قرار دهند». (٦١)

ذهبى (د . ٧٤٨ ق .) گوید: «این کتاب بیشتر احادیث نبوى (ص) را در بر دارد. کمتر حدیثى است که صحتّش اثبات گردد و در آن موجود نباشد». همو گوید: «... یکى از خوشبختیهاى مسند این است که در آن کمتر خبرِ ساقطى توان یافت». (٦٢)

ابن جزرى (د . ٨٣٣ ق .) گوید: «در روى زمین کتابِ حدیثى برتر از آن روایت نشده است». (٦٣)

تاج‏الدین سُبکى گوید: «این کتاب یکى از ارکان این امّت است». (٦٤) ابن حجر در کتاب تجرید زواید مسند البزّار گوید: «اگر حدیثى در مسند احمد موجود باشد، آن را به دیگر مسندها نسبت نمى‏دهیم». هَیْثَمى در زوایدالمسند گوید: «احادیث صحیح مسند احمد از دیگر احادیثِ صحیح، صحیح‏تر است» (مسند احمد اَصحُّ صحیحاً من غیره).

ابن کثیر (د . ٧٧٤ ق) گوید :

«هیچ کتاب مسندى در کثرت احادیث و حسن سیاق به پایه مسند احمد نمى‏رسد. در عین حال از این مسند احادیث بسیارى فوت شده؛ بلکه گویند: احادیث حدود دویست تن از صحابه که در صحیحین از آنها حدیث نقل شده، دراین کتاب نیامده‏است». (٦٥)

از نشانه‏ هاى دیگر اهمیّت این کتاب نزد سنیّان یکى این است که درباره آن، کتابها و آثار بسیارى پرداخته و گزیده‏ هایى از آن فراهم آورده‏اند. (٦٦) دیگر آنکه همواره در طول تاریخ شاگردان آن را نزد استادان قرائت مى‏کرده‏اند و گاه این عمل در مکانهاى مقدّس صورت مى‏گرفته است. چنانکه در نیمه نخست قرن نهم جمعى کتاب مزبور را در مسجدالحرام نزد شمس‏الدین محمد بن جزرى خوانده و در ربیع‏الاول سال ٨٢٨ هجرى قرائت آن را به پایان برده‏اند. ابن جزرى به دنبال ختم مسند رساله‏اى نگاشته به نام المصعد الاحمد فى ختم مسند الامام احمد. دراین رساله علاوه بر شرح حال راویانِ مسند، کلیّاتى از ویژگیهاى آن کتاب هم نقش بسته است. دانشمند یادشده به همین مناسبت قصیده دالیه‏اى هم سروده که مطلع آن چنین است: «حدیثُ النبىِّ المصطفى خیرُ مسندِ / و سنّته الغرّاء ارفع مسند». شاعر در قصیده مزبور، مسند احمد را درمیان مسانید بسانِ صحیح بخارى درمیان صحاح توصیف مى‏کند. این قصیده در پایان همان رساله مندرج است. (٦٧) همچنین گویند: در قرن دوازدهم هجرى (هجدهم میلادى) گروهى از پارسایان طى ٥٦ نشست در کنار قبر پیامبر (ص) قرائت آن کتاب را به پایان رسانده‏اند. (٦٨)

٩- آیا احمد خود مسند را تنقیح کرده است؟

به رغم آنکه احمد نوشتن فتواهاى خود و دیگران را نمى‏پسندید، روى نوشتن حدیث سخت تأکید داشت و به پرسشهاى مردم پاسخ نمى‏داد مگر از روى نوشته. پسرش عبدالله گوید: «پدرم را ندیدم که از حافظه حدیث نقل کند مگر در مورد کمتر از صد حدیث». (٦٩) على‏بن مدینى هم شبیه به همین مطلب را گزارش کرده وگفته: «سرورم احمدبن حنبل مرا فرمود که جز از روى نوشته حدیث نقل نکنم». (٧٠) وى با آنکه حافظ بوده، گویا براى احتیاط بیشتر چنین روشى را در مورد حدیث اختیار کرده و شاگردانش را هم به پیروى از همین روش تشویق مى‏کرده‏است. احمد خود علّت این دوگانگى را در پاسخ پسرش بیان مى‏دارد. عبداللّه گوید: به پدرم گفتم چرا تألیف کتابها را نمى‏پسندى، امّا خودت مسند را فراهم ساخته‏اى؟ در پاسخ گفت: این کتاب را به عنوان راهبر فراهم ساختم تا هرگاه مردم در سنّت رسول خدا (ص) دچار اختلاف شدند، بدان رجوع کنند. (٧١)

بنابراین، تردیدى نیست که مسند مجموعه‏اى از احادیثى است که احمدآنها را روایت کرده و براى گردآوردنش به سفرهاى دور و دراز دست زده است. نوشته‏اند: وى از همان شانزده‏سالگى (سال ١٨٠ هجرى) که فراگیرى حدیث را آغاز کرد، به جمع آن هم همّت گماشت. (٧٢) امّا این مطلب مورد اختلاف است که آیا احمد خود موفّق به تنظیم و تنقیح مسند شده یا آنکه عبداللّه راوى مسند، آن را به وضعى که اکنون مى‏بینیم مرتّب ساخته است؟ برخى از خاورشناسان، مانند گلدزیهر و هنرى لائوست و نیز شمارى از دانشمندان مسلمان چون محمد ابوزهره براین باورند که عبداللّه پسر احمد مسند را طبقه بندى کرده و به صورت کنونى عرضه داشته؛ (٧٣) ولى فؤاد سزگین این عقیده را خطا مى‏داند و مى‏گوید:

«معلوماتى در دست است که به وضوح نشان مى‏دهد که احمد خودش این کتاب را گرد آورده و به تألیف و تنقیح آن اقدام کرده است. به عنوان مثال احمد گوید: "آن را گرد آوردم و مرّتب ساختم (جَمَعتُه و اَتْقَنْتُه)" (٧٤) و در خبرى مى‏خوانیم که احمد مسند را طى مدّت سیزده سال بر فرزندانش خوانده‏ (٧٥) و عبداللّه آن کتاب را به خط پدرش دیده است. (٧٦) افزون بر اینها گزارش روشنى در دست ماست که گوید: عبداللّه مسند را ننوشته و ویرایش نکرده؛ (٧٧) بلکه تمام کار عبداللّه این است که آن را روایت کرده و پاره‏اى از احادیث را بر آن افزوده است». (٧٨)

امّا باید دانست؛ هیچ‏یک از موارد پیشگفته مدّعاى سزگین را به کرسى نمى‏نشاند. زیرا آن موارد غالباً جملاتى دو پهلو هستند و صراحتى در جهت آن ادّعا ندارند وامثال محمّد ابوزهره هم متقابلاً به همان جملات استناد کرده‏اند. مضافاً براینکه، عبارت «جَمَعْتُه و اَتْقنتُه» در بیشتر مآخذ به صورت «جمعتُه و انتقیتُه» (آن کتاب را گرد آوردم وبرگزیدم) گزارش شده، (٧٩) که به نظر مى‏رسد قرائتى که سزگین بدان استناد کرده، صورت تصحیف شده عبارت اخیر باشد. ابن جزرى در شرح‏حال عبداللّه سخنى دارد که خلاف نظر سزگین را صحّه مى‏گذارد. او مى‏نویسد:

«عبداللّه مسند پدرش را گرد آورد و تألیف کرد و مرتّب ساخت وتا اندازه‏اى آن را پیراست و احادیث بسیارى را از طریق استادانش بدان افزود». (٨٠)

در مقام داورى باید گفت: روشن است که احمد از زمانى که به طلب حدیث روى آورد، گردآورى احادیث را از رهگذر دیدار با راویانى که به گمان او ثقه بودند، نصب العین خویش قرار داد. او به سوى راویان مى‏شتافت، هر چند که راهْ دور و مشقّتْ بزرگ باشد. وى در تمام دوران زندگى‏اش گردآوردن مسند را در برابر چشم داشته؛ امّا همتّش بیشتر متوجّه جمع و تدوین بوده تا تنظیم و ترتیب و تبویب. شاید هم بتوان گفت، این خود زاده روحیه پرهیز و تقواى عقلى او بوده است. بنابه گفته ابن جزرى ظاهراً «وى تألیف مسند را آغاز کرده و پیوسته به نوشتن و گردآورى در برگه‏ هایى که در حکم چرکنویس بوده، ادامه داده تا آنکه غروب زندگى‏اش را احساس کرده‏است. پس از آن فرزندان و نزدیکانش را جمع کرده ونوشته‏ هایش را که نامرتب بوده، برآنان خوانده و پیش از پالایش و ویرایش آن نوشته‏ ها از دار دنیا رفته و آن نوشته‏ ها به‏همان حال چرکنویس باقى مانده است. پس از مرگ او پسرش عبداللّه احادیث مشابه را به آن نوشته‏ ها پیوست کرده و از میان مسموعات خویش، احادیث همسنگ و همسان را به آنها افزوده‏است». (٨١)

سخن ابن جزرى نشان مى‏دهد که احمد احادیث مسند را جز بر اعضاى خانواده‏اش نخوانده‏است. این سخن در ظاهر با این مطلبِ معروف که وى از روى نوشته‏ هایش حدیث املاء مى‏کرد، مخالف است. امّا در مقام تحقیق مخالفتى در میان نیست. زیرا وى در مقام تدریس براى جویندگان حدیث، کتاب جامع و کاملى را برآنان نمى‏خوانده، کتابى که حاوى تمام احادیثى باشد که او از استادانش شنیده و فراگرفته است؛ بلکه آنچه را که مورد نیاز پرسشگر بود، القا مى‏کرد و چون نزدیکى اجلش را احساس کرد، تمام آنچه را جمع کرده بود، بر نزدیکانش خواند تا مسموعاتش تباه نگردد. (٨٢)

گفتنى است که مسند موجود همان چیزى نیست که احمد بر فرزندانش قرائت کرده، بلکه عبداللّه یاد شده روایاتى را از طریق پدر خود و دیگر استادانش برآن افزوده واین افزوده‏ ها به زواید مسند احمد معروف است. برخى شمار این زواید را حدود ده‏هزار دانسته‏اند. (٨٣) پس از عبداللّه، «قطیعى» هم - که راوى مسند از اوست - روایاتى را به مسند پیوست کرده. این افزوده‏ هاى قطیعى بیشتر در «مسند انصار» است. (٨٤) شمار نه‏چندان کمى هم از احادیث این کتاب از طریق وجاده (یافتن) از سوى عبداللّه روایت شده‏است. به این معنا که عبداللّه به هنگام روایت مى‏گوید: «به خط پدرم دیدم که نوشته بود: فلان کس براى ماروایت کرد...». (٨٥) بیشترِ حدیث‏شناسان در میان راههاى گوناگون فراگیرى حدیث، ارزش علمى «وجاده» را کمتر مى‏دانند. (٨٦)

با توجّه به مطالبى که گفته شد، پژوهندگان احادیث کتاب مزبور را به شش بخش تقسیم کرده‏اند:

١- بخشى که عبدالله از رهگذر سماع از پدرش روایت کرده. مسند احمد در واقع همین بخش است.

٢- بخشى که عبداللّه از پدرش و دیگران شنیده‏است.

٣- بخشى که تنها از دیگران شنیده. این بخش نسبت به سایر قسمتها به‏جز بخش اوّل چشمگیرتر است. برخى نام زواید را برهمین بخش اطلاق کرده‏اند.

٤- قسمتى که عبدالله از پدرش نشنیده؛ بلکه بر او خوانده‏است. احادیث این بخش اندک است.

٥- بخشى که نه نزد پدرش خوانده و نه از او شنیده؛ بلکه به خط پدرش یافته‏است.

٦- و بالاخره روایاتى که ابوبکر قطیعى از طریقى جز طریق عبداللّه و احمد نقل کرده‏است.

تمام این بخشها را جزءِ مسند به حساب مى‏آورند، مگر بخش سوم و ششم را که افزوده عبداللّه و قطیعى است. (٨٧)

در پایان باید افزود: شیوخِ (استادان) احمد که در مسند از آنان روایت مى‏کند، بنابه شمارش ابن جزرى به ٢٨٣ تن مى‏رسند و شیوخ پسرش عبداللّه از چهار صد تن افزون است که از میان آنان از ١٧٣ تن در مسند پدرش حدیث نقل مى‏کند. (٨٨)

١٠- معیار تقدیم و تأخیر مسانید صحابه در مسند احمد

پیش از این گفتیم که مسندهاى صحابه در کتابهاى مسند، گاه بر حسب فضیلت صحابه و سبقت جستن آنان در ورود به آیین مسلمانى، و گاه براساس شرافت نسبى و دورى و نزدیکى آنان با پیامبر (ص)، و گاهِ دیگر به ترتیب حروف الفباى نام آنان مرتَّب شده است. اینک وقت آن است که از این زاویه به مسند احمد نگاهى بیفکنیم. پیش از هرگونه تحلیلى دراین باره، بد نیست ترتیب مسند احمد را از برابر چشم بگذرانیم:

الف - مولّف در آغازْ مرویاتِ چهارده تن از صحابه را به ترتیب زیر مقدَّم مى‏دارد: مسند ابى بکر، عمر، عثمان، امیرالمومنین على (ع) ، طلحه، زبیر، سعد بن ابى وقّاص، سعید بن زید، عبدالرحمن بن عوف، ابوعبیده جراّح، عبدالرحمن بن ابى‏بکر، زیدبن حارثه، حرث بن خَزْمه و سعد مولاى ابوبکر.

ب - پس از آن زیر عنوان «مسند اهل بیت» احادیث امام حسن، امام حسین - علیهما السّلام - عقیل و جعفر پسران ابوطالب و عبداللّه بن جعفر را نقل مى‏کند.

ج - در مرتبه سوم زیر عنوان «مسند بنى هاشم» مرویات عبّاس بن عبدالمطلب و فرزندانش فضل، تمّام، عبیداللّه و عبداللّه را مى‏آورد.

د - در مرتبه چهارم مسندهاى هشت تن از صحابه را که جزیک تن، جملگى کثیر الحدیث و نامدار هستند، نقل مى‏کند. به این ترتیب: مسند عبداللّه بن مسعود، عبداللّه بن عمر، عبداللّه بن عمروبن عاص، ابورِمْثَه [ رفاعة بن یثربى ]، ابوهریره، ابوسعید خدرى، انس بن مالک و جابربن عبداللّه انصارى.

ه - در مرتبه پنجم زیر عنوان «مسند مکیّیان» مرویات ٢٥٥ تن از صحابه را گزارش مى‏کند. گفتنى است که مرویات برخى از این صحابه را زیر عناوین دیگرى هم نقل مى‏کند.

و - در مرتبه بعدى زیر عنوان «مسند مدنى‏ها» احادیث ١٣٥ تن از اصحاب را روایت مى‏کند.

ز - در مرحله ششم زیر عنوان «مسند شامیان» مرویات ١٦٩ تن از اصحاب را مى‏آورد.

ح - سپس در پىِ عنوان «مسند کوفیان» مرویات ١٤٩ تن از صحابه را گزارش مى‏کند.

ط - در مرتبه هشتم به دنبال عنوان «مسند بصریها» احادیث هشتاد تن از صحابه را گزارش مى‏کند.

ى - آنگاه زیر عنوان «مسند انصار» مرویات ١٣١ تن از اصحاب را نقل مى‏کند. روایات اصحاب نامدارى چون اُبَىّ بن کعب، ابوذرِّ غفارى، زیدبن ثابت، معاذ بن جبل، حُذَیفه بن الیَمان، ابوایوّب انصارى، سلمان فارسى، مقداد بن اسود و بلال حبشى در این بخش قرار دارد.

ک - پس از آن نوبت به زنان مى‏رسد. مسند زنان با مرویات عایشه شروع مى‏شود وبا احادیث فاطمه (ع) دخت گرامى پیامبر و سایر همسران آن حضرت ادامه مى‏یابد. در این بخش، روایات ٧١ تن اززنان صحابى را مى‏آورد. گفتنى است که در بخشهاى دیگر هم‏گاه بطور پراکنده روایات زنان صحابى را گزارش مى‏کند.

ل - در واپسین مرحله، در پىِ عنوانِ «مسند قبیله‏ ها» روایات ٢٢ تن مرد و ٦٢ تن از زنان صحابى را نقل مى‏کند.

گویا احمد در تقدیم و تأخیر مسندهاى صحابه امور گوناگونى را از قبیل فضیلت صحابه و یا زیستگاه آنان پس از رحلت رسول اکرم (ص)، در برابر چشم داشته است. از همین رو احادیث بسیارى از اصحاب را در بیشتر از یک جا قرار داده. به‏این معنا که مثلاً بخشى از مرویات یک صحابى را در مسند مکّیان و پاره‏اى دیگر از آن را در مسند شامیان و قسمت سوم را در مسند انصار نقل کرده است. این روش کار مراجعه کنندگان را دشوار مى‏سازد. براى نمونه جاى احادیث چند تن از آنان، براساس چاپ «میمنیّه» (٦جلدى)، نشان داده مى‏شود:

خباب بن اَرَت: ١٠٨/٥ (در ضمن مسند بصریها)، ٣٩٥/٦ (در مسند قبایل).

اسماء بنت عُمَیْس: ٣٦٩/٦ (در ضمن مسند زنان)، ٤٣٨/٦ (به دنبال مسند قبایل).

جعفر بن ابى طالب: ٢٠١/١ (در خلال مسند اهل بیت)، ٢٩٠/٥ (در ضمن مسند انصار). در هر دو جا هم تنها داستان مهاجرت به حبشه را از زبان او گزارش مى‏کند.

حسّان بن ثابت: ٤٤٢/٣ (در ضمن مسند مکّیان)، ٢٢٢/٥ (در خلال مسند انصار).

ابودرداء : ١٩٤/٥ (در ضمن مسند انصار)، ٤٤٠/٦ (به دنبال مسند قبیله‏ ها و در خلال مسند زنان).

سَعْدبن عُباده: ٢٨٤/٥ (در ضمن‏مسند انصار)، ٧/٦ (باز هم در خلال مسند انصار).

عقیل بن ابى طالب: ٢٠١/١ (در ضمن مسند اهل بیت)، ٤٥١/٣ (در ضمن مسند مکّیان).

مجمّع بن جاریه انصارى : ٤٢٠/٣ (در مسند مکّیان)، ٢٢٦/٤ (در خلال مسند شامیان)، ٣٩٠/٤ (در خلال مسند کوفیان).

ابورِمْثَه [ رفاعة بن یثر بى ]: ٢٢٦/٢ (در ردیف اصحاب معروف و کثیر الحدیث، چون ابن مسعود و ابوهریره)، ١٦٣/٤ (در میان مسند شامیان).

اگر بیم پر حجم شدن رساله در میان نبود، نگارنده نمونه‏ هاى بیشترى را نشان مى‏داد تا تابلوى روشنترى در برابر دیدگان خواننده ترسیم گردد.

علّت قطعى اختیار این روش که نا هماهنگیها وآشفتگیهایى را در پى دارد، بر ما پوشیده است. امّا مى‏توان حدس زد که چون احمد براى به دست آوردن احادیث به شهرهاى مختلف سفر کرده، روایات مردم هر شهر را به نام همان شهر ثبت و ضبط کرده‏است.

در همین جا باید افزود؛ بنابه بررسى نگارنده، در مسند مزبور تخمیناً از هزار صحابى که حدود ١٤٠ تن از آنان را زنان تشکیل مى‏دهند، حدیث نقل شده‏است. ٢٢٤ تن از این صحابه به مفهوم واقعى کلمه ناشناخته هستند. احمد از این قبیل صحابه با عناوینى چون عناوین زیر حدیث نقل مى‏کند: حدیث مردى از پدرش (حدیثُ رجلٍ عن اَبیه)، حدیث مردى از یاران پیامبر (حدیثُ رجلٍ مِنْ اصحابِ النبى)، حدیث مردى که پیامبر را درک کرده (حدیثُ رجلٍ قدأدرکَ النبىَّ)، حدیث زنى از قبیله بنى غِفار (حدیث امرأَةٍ مِنْ بنى غِفار)، حدیث پیرزنى انصارى (حدیثُ عجوزٍ من الانصار)، حدیث یکى از کارگزاران یا دانایان قریش (حدیثُ عریفٍ من عُرفاء قریش)، حدیث مردى گمنام از پیامبر (حدیثُ رجلٍ لَمْ یُسمَّ عن النبى).

از این ٢٢٤ تن، ٢٠١ تن مرد و ٢٣ تن زن هستند. مجموع مرویات این صحابه گمنام ٢٩١ حدیث است که ٢٦٤ فقره آن از مردان و ٢٧ فقره آن از زنان نقل شده‏است. احادیثى از این دست که از صحابه گمنام روایت شده، زیر نام تابعىِ راوىِ آن حدیث نهاده شده است. (٨٩)

١١- پاره‏اى از آشفتگیها و ناهمواریها در مسند

در مسند آشفتگیها و ناهمواریهاى بسیارى به چشم مى‏خورد. تکرار روایت واحد، آمیختگى مسندى با مسند دیگر، پراکندگى مرویات یکى صحابىِ معیّن در چند جا و در موارد اندکى آمیختگى سندى با سند دیگر از جمله این آشفتگیهاست. ابن جزرى نمونه‏ هایى از آمیختگى مسندها را در کتاب المسند الاحمد فیما یتعلَّقُ بمسند احمد گوشزد کرده‏است. (٩٠) نگارنده نیز پیش از این درباره پراکندگى مرویات صحابه که یکى از آشکارترین ناهمواریها دراین کتاب است، به اندازه کافى سخن گفت. اکنون نوبت پرداختن به آمیختگى مسندهاست. امّا خوب است پیش از به نمایش گذاشتن نمونه‏ ها، سخن شارحِ مسند علاّمه احمد محمد شاکر را در این باره با هم بخوانیم. او مى‏نویسد:

«بسیار اتّفاق مى‏افتد که حدیث یکى از اصحاب بى آنکه در مسند خودش ذکر شده باشد، در ضمن مسند صحابى دیگرى یافت مى‏شود. در نتیجه بسیارى از پژوهندگان به تردید مى‏افتند و چون حدیث مورد نظر را در جاى موعود نیافته‏اند، گمان مى‏کنند آن حدیث در کتاب مزبور وجود ندارد. همچنین در موارد بسیارى دیده مى‏شود که حدیث مشخصّى در مسند دو صحابى یا بیشتر ذکر شده‏است». (٩١)

اینک مثالهایى از این آمیختگیها:

١ . سى ونهمین حدیث از مسند مزبور حدیث موقوفى‏ (٩٢) است که عکرمه از آقایش ابن عبّاس نقل مى‏کند. این حدیث‏واره که جایش در مسند ابن عبّاس است، در مسند ابوبکر نهاده شده‏است. (٩٣)

٢ . حدیث شماره ١٥٥ حدیثى موقوف است به نقل از سعید بن جبیر از ابن‏عبّاس . این حدیث واره به جاى آنکه در مسند ابن عبّاس قرار گیرد در خلال مسند عمر نقل شده‏است. (٩٤)

٣ . به دنبال مسند عمرو پیش از مسند عثمان، هفت حدیث (از شماره ٣٩٢ تا ٣٩٨) مندرج است که به مسند هیچ‏یک از آن دو مربوط نمى‏شود؛ بلکه نخستینِ آن هفت حدیث از مسند انس بن مالک و بقیّه بخشى از مسند عبداللّه بن عمر مى‏باشد. (٩٥)

٤ . حدیث شماره ٢٩٢٢ در مسند ابن عباس با مسند عثمان بن مظعون تناسب بیشترى دارد. (٩٦)

٥ . حدیث شماره ٦١٦٣ که ابوهریره آن را از پیغمبر (ص) روایت مى‏کند، در ضمن مسند عبداللّه بن عمر نقل شده، بى‏آنکه در مسند ابوهریره به این نکته اشاره شده باشد. (٩٧)

٦ . یکى دیگر از احادیثى که درجاى اصلى خود نهاده نشده، حدیث شماره ٦٩٠٥ است. راوى این حدیث جریر بن عبداللّه است؛ امّا در خلال مسند عبداللّه بن عمرو بن عاص نقل شده و در مسند جریر (٣٦٦-٣٥٧/٤) ذکرى از آن به میان نیامده‏است.

این آمیختگیها در مسند نکته‏اى قابل تأمّل است. ابن جزرى علّت وجود این ناهمواریها را مرگ احمد پیش از تنقیح و ویرایش آن کتاب مى‏داند. (٩٨) به نظر نگارنده اگر بادیده انصاف بنگریم، وجود چنین ضعفها و کاستیهایى با توجّه به موقعیّت دانش وامکانات محدود نیمه نخست قرن سوم و گستردگى این مجموعه امرى بدیهى مى‏نماید. امّا در هر صورت این آمیختگیها دلیل قاطعى است بر بطلان سخن کسانى که در شأن مسند غلو کرده و مى‏کنند. زیرا وقتى مى‏بینیم دراین کتاب چنین لغزشها و جابه‏جاییهاى فاحشى پیش آمده، مشکل بتوان پذیرفت که در آن سخنى ناروا ویا حدیثى دروغین راه نیافته باشد.

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ - ابن ابى یعلى، طبقات الحنابله، ٥/١؛ ابن الجزرى، المصعدالاحمد، ص ٣٦؛ السفّارینى، نَفَثات صَدْر المکمد و قرّةُ عَیْن المسْعَد بشرح ثلاثیّات مسندالامام احمد، ٧/١. نیز نک : محمّد ابوزهره، ابن حنبل: حیاته و عصره - آراؤه و فِقهه، ص ١٣؛ اسد حیدر، ٤٤٢/٢.

٢ - نک : ابن الاثیر، النهایة فى غریب الحدیث والاثر، ٢٠٨/١، ذیل ماده «ثدا».

٣ - الخوانسارى، الروضات الجنّات، ١٨٤/١.

٤ - نک: احمد امین، ضحى‏الاسلام، ١٢٣-١٢٢/٢.

٥ - المسند، چاپ احمدشاکر، ج ٢، ص ٥٠ (حدیث شماره ٦٢٦)، صص ٧٦-٧٥ (حدیث شماره ٦٧٢)، ص ١٠٣ (حدیث شماره ٧٣٥)، ص ١٥٤، (حدیث شماره ٨٤٨) و چند جاى دیگر.

٦ - احمدامین، پیشین، ٢٣٥/٢.

٧ - واژه «آفریده» را نظامى عروضى سمرقندى به جاى «حادث، مُحْدَث و مخلوق» و «ناآفریده» را به جاى «قدیم» به کار برده است. به نظر مى‏رسد این واژه‏ ها در برابر حادث و قدیم معادل رسایى باشند. او مى‏نویسد: «و کلامِ ناآفریده گواهى همى دهد بر صحّت این قضیّت». نک : نظامى عروضى، چهار مقاله، ص‏٣ و ٤٠.

٨ - یعنى: در راه خدا جهاد مى‏کنند واز ملامت هیچ ملامتگرى نمى‏هراسند. مائده (٥): ٥٤.

٩ - السفّارینى، پیشین، ٨/١.

١٠ - الذهبى، ترجمةالامام احمد من کتاب تاریخ الاسلام، ص ٦٦.

١١ - جرجى‏زیدان علّت تجلیل مردم‏از جنازه‏احمد را اقتداى‏آنان به‏خلفا در بزرگداشت‏عالمان مى‏داند.به نظرنگارنده‏درستى این‏تحلیل محلّ‏تردید است.نک: تاریخ‏تمدن‏اسلام،ترجمه على‏جواهرکلام، ٤٧٧/٥.

١٢ - نک: محمّد ابوزهره، ابن حنبل، صص ٩٣-٨٢.

١٣ - الذهبى، ترجمةالامام احمد، ص ٦٥.

١٤ - محمد ابوزهره، پیشین، ص ٣٠.

١٥ - ابن الجزرى، المصعدالاحمد، ص ٣٤.

١٦ - محمّد ابوزهره، پیشین، صص ٩٧-٩٤.

١٧ - الذهبى، ترجمةالامام احمد، ص ٥٩؛ ابن الجزرى، المصعدالاحمد، ص ٣٦.

١٨ - ابن الجزرى، همان جا ؛ الذهبى، پیشین، صص ٦٠-٥٩.

١٩ - ابن الجوزى، مناقب احمد، ص ١٦٨ ونیزنک: ص‏١٥٣، ١٦٥.

٢٠ - ابن الجوزى، پیشین، ص ١٦٥ و نیز : ص ١٦٠.

٢١ - نک : الذهبى، ترجمةالامام احمد، صص ٧٩-٧٦؛ ابن الجوزى، پیشین، صص ١٥٥-١٥٣.

٢٢ - الذهبى، پیشین، صص ٨٣-٨١ و نیز : ابن الجوزى، پیشین، ص ١٥٦.

٢٣ - الذهبى، پیشین، صص ٨٠-٧٥. مقصود از واقفى کسى است که در مساله حادث یا قدیم بودن قرآن از اظهارنظر تن زده است.

٢٤ - احمدبن حنبل، کتاب السنّه، ص ٣٦-٣٥؛ به نقل از: هنرى لائوست (H.Laoust)، مقاله «احمدبن حنبل» در دانشنامه ایران و اسلام، ص ١٢٤٧.

٢٥ - صالح بن مهدى مَقبَلى یکى از فرزانگان و مجتهدان برجسته یمن است که در سال ١١٠٨ ق/ ١٦٩٦م. درگذشته. وى در ابتدا زیدى مذهب بود. امّا بعدها تقلید از مذهبى خاص را رها ساخت و معتقد گشت، تنها حقّى را باید پذیرفت که بر پایه دلیل استوار باشد. به دنبال این اعتقاد برخى از علماى صنعا با وى به مناظره نشستند و این مناظره به دشمنى‏انجامید. در نتیجه او با خانواده‏اش به مکّه کوچید (سال ١٠٨٠ ق) و در آنجا کتابهایش را نوشت. معروفترین کتاب او عبارت است از العَلَم‏الشامخ فى‏ایثار الحق على الاباء والمشایخ که چاپ شده. او در پاره‏اى از مسایل بر معتزله و در پاره‏اى دیگر بر اشاعره و صوفیّه و محدّثان خرده مى‏گیرد. نک: الزر کلى، ١٩٧/٣؛ ابوریّه، اضواء على السنة المحمدیه، ص ٢٨٨، زیرنویس.

٢٦ - العلم الشامخ فى‏ایثار الحق على الاباء و المشایخ، صص ٣٠٠-٢٩٨؛ به نقل از: محمود ابوریّه، پیشین، صص ٢٩١-٢٩٠.

٢٧ - ابن حنبل، کتاب السنّه، ص ٣٥؛ به نقل از هنرى لائوست، پیشین، ص ١٢٤٦.

٢٨ - ابن حنبل، کتاب السنّه، ص ٣٨؛ به نقل از: هنرى لائوست، پیشین، ص ١٢٤٧.

٢٩ - الالوسى، جلاءالعینین، ص ١٥٠؛ به نقل از : اسد حیدر، ١٥٠/٢.

٣٠ - شرح حال او پیش از این گذشت.

٣١ - ابن الجوزى، پیشین، ص ١٧١.

٣٢ - براى آگاهى بیشتر درباره این تحریرها نک : سزگین، ٢٢٥-٢٢٤/٣/١.

٣٣ - براى آگاهى بیشتر در باره آثار احمد نک: ابن الندیم، الفهرست، ص ٢٨٥ و ترجمه فارسى آن، ص‏٤١٧؛ محمد ابوزهره، ابن حنبل ص ١٦٨؛ الزرکلى ٢٠٣/١؛ سزگین، ٢٢٧-٢١٨/٣/١؛ حسن انصارى، «احمد بن حنبل»، در دایرة المعارف بزرگ اسلامى، ٦/ ٧٢٤.

٣٤ - ابن ابى یَعْلى، طبقات الحنابله، ص ٣٩.

٣٥ - ابن الجوزى، پیشین، صص ١٩٣-١٩٢. براى آگاهى بیشتر نک : ابوزهره، ابن حنبل، ص‏٣٩ و ص‏١٦٨ به بعد.

٣٦ - ابن الجوزى، همان‏جا. براى آگاهى بیشتر نک : ابوزهره، همان‏جا.

٣٧ - نک: محمد ابوزهره، پیشین، صص ١٥٧-١٥٦.

٣٨ - براى آگاهى درباره تدوین کنندگان پاسخهاى احمد و چگونگى شکل‏گیرى فقه حنبلى نک: الخطیب البغدادى ١١٣-١١٢/٥؛ محمد ابوزهره، پیشین، صص ١٨٨-١٧٦؛ هنرى لائوست، پیشین، ص‏١٢٤٤؛ سزگین، ٢٢٥-٢٢٤/٣/١؛ اسد حیدر، ٥١٣-٥١٠/٢.

٣٩ - ابو زهره، پیشین، ص ١٦٨ و نیز نک: اسد حیدر، ٤٧٧-٤٧٦/٢.

٤٠ - المَقْدِسى، احسن التقاسیم، ص ٣٧.

٤١ - دراین باره نک: احمد امین، ضحى الاسلام، ٢٣٥/١؛ محمّد ابوزهره، پیشین، صص ٧-٦؛ اسد حیدر، ١٦٩/١، ٤٧٤/٢.

٤٢ - محمد ابوزهره، پیشین، ص ٧.

٤٣ - ضحى الاسلام، ٢٣٦-٢٣٥/٢.

٤٤ - ابن قیّم الجوزیّه، اعلام الموقعین، ٣٦-٣٢/١؛ به نقل از: القاسمى، الفضل المبین، صص ٢٨١-٢٨٠. نیز نک: السفّارینى، پیشین، ٣٥-٣٢/١؛ السیوطى، تدریب الراوى، ١٦٨/١؛ احمد امین، پیشین، ٢٣٥/٢.

٤٥ - ابن حنبل، ص ١٠.

٤٦ - نک : المقدسى، احسن التقاسیم، ص ٣٦٥، ٣٨٤، ٤٠٧.

٤٧ - مقدمة، ص ٤٤٨.

٤٨ - محمد ابوزهره، ابن حنبل، صص ٣٥٣-٣٥٢.

٤٩ - درباره ابن تیمیه نک: عبّاس زریاب خویى، «ابن تیمیّه»، در دایرة المعارف بزرگ اسلامى.

٥٠ - جولد تسهیر (Goldziher)، «احمدبن محمّد بن حنبل»، در دایرةالمعارف الاسلامیّه، ٤٩٥/١.

٥١ - براى نگارش شرح حال احمد و بیان آراء و اندیشه‏ ها و آثار او غیر از منابعى که در زیرنویسها بدانها اشاره شد، منابع زیر نیز در برابر چشم بوده‏است:

ابن ابى حاتم، الجرح و التعدیل، ٧٠-٦٨/١/١؛ البخارى، التاریخ الکبیر، ٥/٢/١؛ ابن الندیم، الفهرست، ٤١٧؛ ابن ابى یعلى، طبقات الحنابله، ٢٠-٤/١؛ جولد تسیهر، «احمدبن محمّد بن حنبل»، در دایرةالمعارف الاسلامیّه، ٤٩٦-٤٩١/١؛ هنرى لائوست، «احمدبن حنبل»، در دانشنامه ایران واسلام، صص ١٢٤٨-١٢٤٠.

٥٢ - نک: محمد ابوزهره، ابن حنبل، ص ٢٣٩.

٥٣ - ابن الجوزى، صید الخاطر، ص ٢٤٦.

٥٤ - به نقل از محمّد ابوزهره، پیشین، صص ٢٤٢-٢٤١ با اندکى تلخیص. دراین باره نک: السفّارینى، پیشین، ٣٤/١. لازم به یادآورى است که مقصود از حدیث حسن به اصطلاح سنیّان «حدیث مُسْنَدى است که راویان آن به درجه وثاقت نزدیک باشند یا حدیث مُرْسَلى است که مُرْسِلِ آن ثقه باشد. ولى در هر حال باید از شذوذ [ ستیز با حدیث مشهور ] و علّت [ بیمارى پنهان ] تهى باشد». (القاسمى، قواعد التحدیث، ص ١٠٢). برخى حدیث حسن را به اقسامى تقسیم کرده‏اند. مقصود از حدیث ضعیف نیز خبرى است که در مرتبتى نازلتر از حدیث حسن باشد. ضعیف خود انواع و مراتب گوناگونى دارد که از موجبات متعدّد ضعف حدیث ناشى شده‏است. (نک: مدیر شانه‏چى، درایه، صص ٤٨-٤٦).

٥٥ - دراین باره نک: السفّارینى، همان جا؛ محمد ابوزهره، پیشین، ص ٢٣٥.

٥٦ - براى آگاهى بیشتر دراین‏باره نک: محمد ابوزهره، پیشین، صص ٢٤٣-٢٣٣.

٥٧ - ابن الجوزى، مناقب احمد، ص ١٩١.

٥٨ - المدینى، خصایص المسند، ص ٢١ و نیز نک : القاسمى، الفضل المبین، ص ٢٨٢.

٥٩ - ابن الجزرى، المصعد الاحمد، ص ٣٩.

٦٠ - پیشین، ص ٢٨.

٦١ - القاسمى، همان جا.

٦٢ - السیوطى، تدریب الراوى، ١٧٣/١. نیز : القاسمى، پیشین، ص ٢٨٦.

٦٣ - این آثار در سطور آینده به اجمال معرّفى خواهند شد.

٦٤ - نک: ابن الجزرى، پیشین، صص ٥٥-٥٣.

٦٥ - المرادى، سلک الدرر، ٦٠/٤؛ به نقل از جولد سیهر، پیشین، ٤٩٣/١.

٦٦ - غذاء الالباب، ص ١٥٩؛ به نقل از ابوزهره، ابن حنبل، ص ٣٩.

٦٧ - ابوزهره، پیشین، ص ٣٩.

٦٨ - ابوموسى المدینى، پیشین، ص ٢٢؛ ابن ابى یعلى، طبقات الحنابله، ١٨٤/١.

٦٩ - المنهج الاحمد فى تراجم اصحاب الامام احمد، دستنوشته دارالکتب المصریه (زیر شماره ٤٣٢٣ تاریخ)، الجزء الاوّل، ص ٢١؛ به نقل از ابوزهره، پیشین، ص ١٥٩.

٧٠ - نک : جولد سیهر، پیشین، ٤٩٢/١؛ هنرى لائوست، پیشین، ص ١٢٤٢؛ محمد ابوزهره، پیشین، ص‏١٦٢.

٧١ - ابوموسى المدینى، پیشین، ص ٢١.

٧٢ - پیشین، ٢٥.

٧٣ - پیشین، ٢٦.

٧٤ - ابن الجرزى، پیشین، ص ٣٩.

٧٥ - تاریخ التراث العربى، ٢١٨/٣/١.

٧٦ - از جمله نک: ابن الجزرى، پیشین، ص ٣١؛ القاسمى، الفضل المبین، ص ٢٨٢.

٧٧ - ابن الجزرى، پیشین، ص ٣٨.

٧٨ - پیشین، ص ٣٠.

٧٩ - نک: محمد ابوزهره، پیشین، صص ١٦٠-١٥٩.

٨٠ - السفّارینى، پیشین، ١٧/١.

٨١ - ابن الجزرى، پیشین، ص ٢٩؛ کاتب چلبى، ٩٥٦/٢، ١٦٨٠؛ محمدابوزهره، ابن حنبل، ص ١٦٠.

٨٢ - البلقینى، محاسن الاصطلاح، ص ٢٩٢؛ صبحى الصالح، علوم الحدیث و مصطلحه، ص ١٠٢.

٨٣ - درباره ارزش علمى وجاده نک: صبحى الصالح، پیشین، صص ١٠٣-١٠١؛ محمود ابوریّه، اضواء على السنّه المحمدیّه، ص ٢٠٩؛ مدیر شانه‏چى، درایة الحدیث، صص ١٣٩-١٣١.

٨٤ - اسدحیدر، ٤٨١/٢.

٨٥ - ابن الجزرى، پیشین، ص ٣٤.

٨٦ - درباره مطلب اخیر نک: احمد شاکر، مقدمه مسند احمد، ٥/١.

٨٧ - المصعد الاحمد، ص ٣١.

٨٨ - مقدّمه مسند احمد، ٥/١.

٨٩ - نگارنده به دلایلى که اینک جاى ذکرش نیست، از حدیث مقطوع و موقوف به «حدیث‏واره» یا شبه حدیث تعبیر مى‏کند.

٩٠ - المسند، چاپ احمدشاکر، ١٧١/١.

٩١ - پیشین، ٢٢٢/١.

٩٢ - پیشین، ٣٢٨-٣٢٧/١.

٩٣ - پیشین، ٣٢٩/٤.

٩٤ - پیشین، ٢٢/٩.

٩٥ - المصعد الاحمد، ص ٣١.

بخش هشتم

بخش هشتم :

مسند احمدبن حنبل (١)

١- گزارشى‏کوتاه از زندگانى احمد (١٦٤- ٢٤١ق/٧٨٠- ٨٥٥م)

ابوعبدالله احمدبن محمّد بن حنبل شیبانى که به «ابن حنبل» شهرت دارد، از تیره تازیان بنى شَیْبَان و یکى از محدّثان و فقیهان بلندآوازه است. او در بغداد (و به قولى در مرو) به دنیا آمد. شیفتگانش او را با پیامبر (ص) از یک نژاد مى‏دانند و مى‏گویند: سلسله پدرانش به نزار نوزدهمین نیاى پیامبر (ص) مى‏پیوندد. به این معنا که نزار چهار پسر دارد: مُضَر، ربیعه، اِیاد و اَنْمار، و عربهاى عدنانى جملگى از این چهار تن پدید آمده‏اند. پیامبر از تبار مضر واحمد از تبار ربیعه است. (١) دوستداران احمد این را براى او منقبتى مى‏شمرند و حال آنکه اگر این براى او منقبتى باشد، میلیونها تن انسان دراین منقبت با او شریکند.

در نقطه مقابل این شیفتگان، «خوانسارى» بى‏آنکه سرچشمه سخن خویش را نشان دهد، وى را از تبار «ذوثُدَیَّه» (٢) یکى از خوارج نهروان دانسته و اظهار داشته: «به دلیل اینکه نیاى احمد در نهروان به دست على (ع) کشته شده، او با على دشمن بوده‏است». (٣) امّا با صرفِ نظر از اینکه احمد از تبار ذوثدیّه باشد یا نباشد، بخش اخیر سخن خوانسارى قطعاً نادرست است. زیرا - چنانکه به تفصیل خواهیم گفت - احمد نه تنها على (ع) را دوست مى‏داشته؛ بلکه در آثار خود بیش از همه محدّثان اهل سنّت (و در رأس آنان بخارى و مسلم) درباره امتیازات على و خاندانش حدیث نقل مى‏کند. تا جایى که خاورشناسان در مقایسه میان او از یک سو و بخارى و مسلم از سوى دیگر گفته‏اند: بخارى و مسلم به دلیل ترس از عبّاسیان از نقل این قبیل احادیث خوددارى کرده‏اند؛ امّا احمد چون دلیر و داراى روحیه‏اى نیرومند بوده، از نقل احادیث ویژه فضایل على واهل بیت بیم نداشت. (٤) افزون براین، او خود پیشگویى خروج ذوثدیه و سرانجام بد او را از زبان پیامبر بارها نقل مى‏کند. (٥)

بارى، احمد در خردسالى پدرش را از دست داد و با یتیمى بزرگ شد. اندک میراث خانوادگى مایه آن شد که او زندگى متوسّط، ولى مستقلّى پیدا کند. او که از اَتْباعِ اَتْباع تابعان است، از شانزده سالگى به آموختن حدیث همّت گماشت و در آغاز کار تا سال ١٨٣ ق در زادگاهش به آموختن لغت و حدیث پرداخت. پس از آن براى دانش‏آموزى شروع به مسافرت کرد و شهرهاى کوفه، بصره، مکّه، مدینه، شام و یمن را در نوردید. دراین سفرهاى دور و دراز بیشتر همتّش متوجّه فراگیرى حدیث بود. در مکّه از سفیان بن عُیَیْنه و در صنعاء از محدّث و مفسّر معروف یعنى عبدالرزّاق بن هَمّام صنعانى دانش‏آموخت و چون به بغداد بازگشت، در حوزه درس فقه واصول شافعى حاضر شد و این در فاصله سالهاى ١٩٥ تا ١٩٧ق بود. از همین رو شافعیان، او را شافعى به حساب مى‏آورند. امّا در واقع راهى که او پیموده از راه شافعى جداست. (٦)

از بارزترین ویژگیهاى گرایش فکرى او در عرصه عقاید و معرفت دینى، پیروى قاطعانه و تزلزل ناپذیر از عقاید اهل حدیث بود. بعدها در عصر خلیفگان عبّاسى مأمون، معتصم و واثق (٢٣٤-٢١٨ق) فرصتى براى وى فراهم شد تا ایستادگى خویش را در این راه به نمایش گذارد و این هنگامى بود که دولت عقاید «معتزله» را پذیرفت و تبلیغ آن را در صدر دستور کار خویش قرار داد و برتمام محدّثان و فقیهانى که به «آفریده بودن قرآن» (٧) اعتراف نکردند، سخت گرفت. ابن‏حنبل یکى از آن فقیهانى بود که به «محنت» (باورپرسى یا آزمون عقیده محدّثان و فقیهان) گرفتار آمدند. وى را به بند کشیدند وبا غل و زنجیر روانه طَرسوس کردند تا به حضور مأمون رسد و خلیفه با او مناظره کند. امّا خبرمرگ خلیفه در میان راه رسید. در عهد معتصم نیز تازیانه و زندان را با بردبارى به جان خرید. امّا به گمان خود اندکى از عقاید سلف را رها نساخت. در زمان واثق نیز همان روش ادامه یافت. از همین رو شیفتگانش او را یکى از نمودهاى آیه شریفه «یُجاهدونَ فى سبیلِ‏اللّهِ و لایَخافونَ لَوْمَةَ لائمٍ» (٨) مى‏دانند. (٩) بسیارى از سنیّان ایستادگى او را در آن رخداد در سلامت اندیشه دینى بس موّثر مى‏دانند. معاصر او،على‏بن مدینى گوید: «خداوند در روز ردّه این دین را به دست ابوبکر و در روز مِحْنَه به دست احمدبن حنبل تأیید کرد». (١٠)

در عهد متوکّل (٢٣٢ ق .به بعد) کارگزاران خلیفه از آزار ابن حنبل دست کشیدند. زیرا متوکّل به سیرت سه خلیفه پیشین پشت کرده، مذهب اهل حدیث را پیشه ساخت. این خلیفه به مناسبتهاى گوناگون ابن حنبل را به خود نزدیک ساخته، به مجلس خود فرا مى‏خواند و براى خانواده‏اش بى‏آنکه وى بداند، مقرَّرى تعیین کرد. دراین و قت او توانست فعّالیّت آموزشى خود را از سر گیرد.

ابن حنبل در سنّ ٧٧ سالگى در بغداد مرد و در گورستان شهداء (مقابرالشهدا)، نزدیک دروازه حرب، به خاک سپرده شد. گور وى تا سالها و بلکه قرنها مورد تقدیس و احترام دوستدارانش بود. درباره حضور گسترده مردم در تشییع جنازه او گزارشهایى در دست است که بیش از آنکه حقیقت داشته باشد، به افسانه مى‏ماند. (١١) او را با صفاتى چون: داشتن حافظه‏اى نیرومند، شکیبایى، نستوهى، پاکى دل و ا ندیشه، اخلاص، پارسایى، هیبت، شجاعت ودانش وافر ستوده‏اند. (١٢) گواهى استادان، معاصران و شاگردان او بر هریک از موارد یادشده در تاریخ اسلام ذهبى به گونه‏اى گسترده آمده است. از جمله شافعى گوید: «از بغداد بیرون شدم، در حالى که در آنجا کسى را پارساتر و پرهیزکارتر و داناتر از احمدبن حنبل پشت سر نگذاشتم». (١٣) گویند: وى زبان فارسى را هم مى‏دانست و گاه بدان تکلّم م‏ (١٤)ى‏کرد. (١٥)

٢- استادان احمد:

استادان احمد بسیارند. ابن جزرى شیوخ و استادان او را که در مسند از آنان روایت مى‏کند، شمرده و در نتیجه تعداد آنان را ٢٨٣ تن دانسته است. (١٦) ابن جوزى نیز در مناقب احمد استادان او را از صدتن متجاوز مى‏داند. محمّد ابوزهره معتقد است، همه این افراد در تکوین شخصیت احمد نقش اساسى نداشته‏اند. درمیان آنان کسانى هستند که بسا احمد با آنان دیدارهاى کوتاهى داشته و یا احادیث اندکى را از طریق آنان روایت کرده‏است. او براین باور است که دو کس در سازندگى شخصیّت احمد نقش مهمّى داشته‏اند. یکى هُشَیم بن بشیر واسطى (د. ١٨٣ ق) که نقش او در هدایت احمد به سوى سنّت بسیار موثّر بوده‏است. زیرا احمد از شانزده‏سالگى ملازم او شده و چهار-پنج سال نزد او شاگردى کرده‏است. دیگرى شافعى که احمد بینش فقهى و نیرو و معیارهاى استنباط را از او فرا گرفت و چنان شیفته او شد که وى را مجدّد قرن دانسته و به دوستش اسحاق بن راهویه گفته: «از این مرد بهره‏جوى که نظیر وى را ندیده‏ام». (١٧)

علاوه برآن دو تنْ سفیان بن عیینه، ابوبکر بن عیّاش، قاضى ابویوسف، عبدالرحمن بن‏مهدى، عبدالرزّاق بن همّام صنعانى و بسیارى دیگر در شمار استادان او به حساب مى‏آیند. (١٨)

٣- راویان احمد:

کسانى که از احمد روایت مى‏کنند، بسیارند. مشهورترین آنان عبارتند از : بخارى، ابوداوود ( که گاه با واسطه از او نقل مى‏کنند)، مسلم، ابوزرعه رازى، ابوحاتم رازى، عبدالله وصالح پسران او، و از میان استادانش عبدالرزّاق بن همّام و شافعى، و از میان اَقْرانش على‏بن مَدینى، یحیى بن مَعین، بَقىّ‏بن مَخْلَد، ابراهیم حَرْبى و ابوبکر اَثرم و بسیارى دیگر. (١٩)

٤- آراء و نظریات احمد

در کتاب مناقب احمد آمده که او در تعریف ایمان مى‏گفت:

«ایمان گفتار و کردار است. افزونى و کاستى مى‏پذیرد. افزونى آن زمانى است که کار نیکى انجام دهى و کاستى‏اش وقتى است که به بدى دست یازى. انسان با انجام گناه از دایره ایمان بیرون شده، به دایره اسلام پاى مى‏گذارد و اگر توبه کند، به دایره ایمان باز مى‏گردد و چیزى جز شریک قراردادن براى خداوند بزرگ یا انکار فریضه‏اى از فرایض خداوند، او را از دایره اسلام بیرون نمى‏راند. اگر انسان فریضه‏اى را دستِ کم گیرد و از روى تنبلى آن را ترک گوید، سروکارش با خداست. اگر خدا بخواهد او را عذاب مى‏دهد واگر بخواهد او را مى‏بخشد». (٢٠)

همچنین گویند: او معتقد بود هرکس که یکى از یاران رسول خدا (ص) را دشنام دهد، اسلامش مورد تردید است. پسرش عبدالله نقل مى‏کند که به پدرم گفتم: رافضى کیست؟ گفت: کسى که ابوبکر و عمر را دشنام دهد. از او درباره کسى که یکى از صحابه را دشنام دهد، پرسیدم؛ گفت: او را برآیین اسلام نمى‏بینم. (٢١)

روشن است که این عقیده با تعریفى که او از ایمان کرد، چندان هماهنگى ندارد. در سطور آینده در خلال بحثى که زیر عنوان «جلوه‏ هاى تشیع در مسند احمد» خواهد آمد، به شمّه‏اى از آراء او درباره امام على (ع) و مخالفانش اشاره خواهد شد.

قرآن به گفته ابن حنبل کلام ناآفریده خداست (کلامُ‏اللهِ غیرُ مخلوقٍ). در عین حال تعیین نوع برداشت او در مسأله تلفّظ قرآن دشوار است. (٢٢)

او پرداختن به علم کلام را نمى‏پسندید و آن را مایه رستگارى ن‏ (٢٣)مى‏دانست. (٢٤) با آنکه در تسامح دینى وى را چون «مرجئه» مى‏دانند؛ امّا در برابر پاره‏اى از مسایل تندى بیش از حدّ نشان مى‏دهد. چنانکه انسانِ معتقد به آفریده بودن قرآن را کافر مى‏دانست و پشت‏سر واقفى نماز نمى‏خواند. (٢٥) او خود گوید: «من دوست ندارم که پشت سرِ اصحاب بدعت نماز بخوانند یا برجنازه آنان نماز گزارند». (٢٦)

تندى و سرسختى پسر حنبل دراین مورد خاص، انتقادهایى را نسبت به او برانگیخته است. شیخ صالح بن مهدى مَقْبَلى یکى از این خرده گیرندگان است. (٢٧) او مى‏نویسد:

«... امام احمد که صیانتش از سنّت برکسى پوشیده نیست، آنگاه که وارد مسأله خلق قرآن گشت وبه سبب آن به ابتلائاتى دچار شد، آن موضوع را در ردیف توحید یا بالاتر از آن قرار داد... خدا احمد را بیامرزاد که دراین مسأله نهایت تعصّب را نشان داده، تا آنجا که هرکس را که دراین موضوع با وى مخالف بوده، رد مى‏کند و روایتش را نمى‏پذیرد. این کار خیانت به سَنَد است. زیرا هر کس قبول خبر عادل را واجب دانسته، قبول خبر چنین فردى را هم [ در صورت عدالت ] واجب مى‏داند. همین احمد مى‏گوید: ما از «قدریّه» روایت مى‏کنیم. زیرا اگر بصره را بگردیم یک سوم آن را قَدَرى مى‏یابیم. مسأله آفریده یا ناآفریده بودن قرآن از مسأله قدر که مهمتر و بالاتر نیست. حتّى احمد را مى‏بینیم که در تعصّب گامى فراتر مى‏نهد و حدیث فرد واقف [ = کسى که در مسأله خلق قرآن نظرى اظهار نکرده ] را هم مردود مى‏داند و مى‏گوید: «فلان کس واقفى و بدبخت است». بلکه باز هم زیاده مى‏رود و برتعصّب خویش مى‏افزاید و مى‏گوید: دوست ندارم از کسانى چون یحیى بن مَعین که در ماجراى «محنه» نرمش نشان دادند و [ احتمالاً برخلاف میل باطنى خود ] به آفریده بودن قرآن اقرار کردند، روایت کنم. با آنکه مى‏دانیم احمد در نقل روایت چندان سخت نمى‏گرفت. مثلاً یکى از شیوخ روایتِ او عامر بن صالح بن عبداللّه بن عروة بن زبیر بن عوّام است. نسایى این عامر را ثقه ندانسته و دار قطنى حدیث او را رها ساخته وابن مَعین او را دروغگو، پلید و دشمن خدا خوانده و گفته: احمد دیوانه شده که از عامربن صالح حدیث نقل مى‏کند! ذهبى با آنکه در حقّ احمد غلو مى‏کند و سبک کار او را مى‏پسندد، این عامر را سستْ عقیده و روایاتش را ضعیف مى‏داند. خلاصه آنکه احمد در روایت از راویان بخل نمى‏ورزد، مگر در مسأله خلق قرآن». (٢٨)

پسر حنبل در عرصه سیاست مویّد حقّانیّتِ خلافت قریشیان بود واعتقاد داشت «تا روز قیامت هیچ کس حق ندارد که منکر حقّ قریشیان شود و بر ضدّ ایشان قیام کند یا این حق را براى دیگران قایل شود». (٢٩) در مجادلات شعوبیّه وى بى آنکه مدّعى برترى تازیان باشد، از آنان دفاع مى‏کرد. (٣٠)

احمد با تقلید گرایى مبارزه مى‏کرد و مردم را تشویق مى‏کرد که دستورات را همراه با دلیلش بخواهند. وى مى‏گفت: «تقلید بسیارْ مایه از میان رفتن بینش مى‏شود» (کثرةُ التقلید عمىٌ فى‏البصیرة). (٣١)

ابن حنبل سعى داشت از افراد ثقه روایت کند واز شخصى که به اعتقاد او دروغگو، ضعیف و فراموشکار بود، روایت نمى‏کرد. او براى پذیرش حدیث، هماهنگى آن را با قواعد شرط نمى‏دانست و آن را بر کتاب خدا عرضه نمى‏کرد؛ بلکه جملگى آن را مى‏پذیرفت، مگر وقتى که با حدیثى روبرو شود که سندش قویتر، راویانش موثّق‏تر و شهرتش بیشتر باشد. او در نامه‏اى به مسدَّد بن مسرهد بصرى‏ (٣٢) دراین‏باره مى‏نویسد:

«سنّت از نگاه ما آثار رسول خدا (ص) و راهبر ما به قرآن است. از این رو قرآن را تفسیر مى‏کند. در سنّت قیاس راه ندارد و براى آن مَثَل زده نمى‏شود وبا اندیشه و آراء شخصى به فهم در نمى‏آید؛ بلکه آن پیروىِ محض و پشت‏پا زدن به خواهشهاست». (٣٣)

در دنباله همین بخش - اِن شاءاللّه - درباره آراء ویژه احمد در عرصه حدیث‏شناسى، آگاهیهاى گسترده‏ترى عرضه خواهد شد.

٥- آثار احمد

غیر از مسندکه برجسته ترین اثر او به حساب مى‏آید، آثار دیگرى هم از وى برجاى مانده؛ از جمله:

١- کتاب السنّة که به دوصورت مفصّل و مختصر موجود است. تحریر مفصّل آن یک بار در مکّه (در سال ١٣٤٩ ق) و یک بار در قاهره (بى‏تاریخ) به چاپ رسیده وتحریر مختصر آن تنها یک بار در قاهره (بى‏تاریخ) منتشر شده‏است. نویسنده دراین کتاب اندیشه‏ هاى کلامى خویش را عرضه مى‏دارد.

٢- کتاب الزّهد. این کتاب در مکّه (١٣٥٧ ق) و بیروت منتشر شده‏است.

٣- رسالة الصّلاة و مایلزم فیها. وى این رساله کوچک را خطاب به پیشنمازى نوشته که پشت سر او نماز مى‏خوانده و لغزش او را در نماز به چشم خویش دیده‏است. این رساله یک بار در بمبئى (بى‏تاریخ) با چاپ سنگى و بار دیگر در قاهره (١٣٢٣-١٣٢٢ ق) انتشار یافته است.

٤- کتاب الورع والایمان که در قاهره و بیروت به چاپ رسیده‏است.

٥- الردُّ على الزنادقة و الجَهْمیّة فیما شَکوّا فیه من متشابه القرآن و تأوَّلوه على غیر تأویلِهِ. دراین کتاب مولّف برخلاف معتزلیان که به تأویل پناه مى‏برند، با تأویل قرآن مخالفت مى‏ورزد. حنبلیان معتقدند، احمد این رساله را در زندان نگاشته است. این کتابچه به خامه «سیل» (M.S.Seale) به انگلیسى ترجمه وبا مشخصات زیر چاپ شده:

.١٢٥ - ٩٦ .P ,London ١٩٦٤ ,Muslim Theology ,Seale .S .M

٦- علل الحدیث. این کتاب در آنکارا (١٩٦٣ م.) و جاهاى دیگر انتشار یافته است.

٧- المسائل که پاسخهاى احمد رابه پرسشهاى شاگردانش در زمینه فقه، عقاید و اخلاق در بر دارد. این پاسخها را چند تن از شاگردان احمد تنظیم کرده‏اند. تحریرهاى متعدّدى از این پاسخهاتاکنون در مدینه، بیروت و قاهره چاپ شده‏است. (٣٤)

٨- فضایل الصحابه که توسّط عبداللّه فرزند مولّف همراه با اضافاتى روایت شده‏است.

٩- کتاب الترجّل. این کتاب شانه زدن وآراستن موى را از نقطه نظر فقهى روشن مى‏سازد.

١٠- الثلاث الاحادیث الّتى رواها الامام احمد عن النبى (ص) فى‏المَنام. دستنوشته‏اى از این رساله در «دارالکتب الظاهریه» نگهدارى مى‏شود.

١١- فضایل على. ابن ابى الحدید در شرح نهج‏البلاغه (١٦٧/٩، ١٧٤-١٧١.١٦٩) مطالبى از این کتاب برگرفته است. به گمان نگارنده این کتاب باید بخشى از همان کتاب فضایل الصحابه باشد.

١٢- کتاب طاعة الرسول. در این کتاب احمد روشن مى‏سازد که هرگاه حدیث در ظاهر با قرآن تعارض داشت، از چه روشى باید پیروى کرد.

آثار دیگرى هم به احمد نسبت مى‏دهند که معرّفى آنها مجالى بیشتر مى‏خواهد. (٣٥)

٦- موقعیت ابن حنبل در میدان فقاهت

ابن حنبل را پایه‏گذار یکى از چهار مذهب معروف فقهى اهل سنّت مى‏شناسند. مذهب واره‏اى که حدیث گرایان آن را برمذاهب دیگر ترجیح مى‏دهند. هرچند که گویا خود وى چنین داعیه‏اى نداشته‏است. زیرا معروف است که او نوشتن آراء و نظریاتش رانمى‏پسندید و معتقد بود، دانشِ دین همان کتاب و سنّت است و تدوین نظریات دینى مردمان را در کنار کتاب خدا و سنّت رسولش بدعت مى‏دانست. به همین دلیل به شاگردانش اجازه نمى‏داد، فتواهایش را بنویسند و مى‏گفت: «شاید اکنون چیزى بگویم که فردا از آن برگردم و بدان پشت کنم». (٣٦)

منفورترین چیزها نزد او این بود که نوشته‏اى را ببیند که فتوایى را از او در آن تدوین کرده‏اند. وقتى به او خبر رسید که یک تن از شاگردانش مسایلى را از قول او نوشته و در خراسان منتشر ساخته، گفت: «گواهى دهید که من از تمام این مسایل برگشته و بدانها پشت کرده‏ام». (٣٧) او تنها نسبت به آراء خویش چنین نظرى نداشت؛ بلکه‏نوشتن آراء فقهى دیگران را هم نمى‏پسندید و مى‏گفت: «به ما دستور داده‏اند که علم را از عالَم بالا بگیریم». (٣٨) حتّى چنانکه پیش از این گفتیم، او تقلید مَحْض از یک مجتهد را مایه گمراهى مى‏دانست.

به همین دلیل هم، وى نظریات فقهى خود را در کتاب خاصّى تدوین نکرده؛ بلکه بیشتر نظریات فقهى او به صورت پاسخهایى است که به پرسشهاى شاگردانش داده است. این در حالى است که احمد در عرصه حدیث مسند را از خود به یادگار نهاده و اندیشه‏ هاى کلامى او هم در کتاب السنّه وى مدوَّن است. ناگفته نماند که نوشته‏اند: او در واپسین سالهاى زندگیش به شاگردان خود اجازه نوشتن و نشر فتواهایش را داده است. (٣٩) تحریر و تدوین پاسخهاى پسر حنبل و طبقه بندى آنها در چارچوب کلّى فقه، کار پسران او صالح و عبداللّه و شاگردان دیگر او بوده‏است. (٤٠)

ممکن است گفته شود، پاره‏اى از نوشته‏ هاى احمد در موضوعات فقهى است؛ مثل المناسک الکبیر، المناسک الصغیر و رسالةالصّلاة. ا مّا باید دانست که این نوشته‏ ها ابوابى است که روح أَثَرى برآنها چیره است و از رأى و استنباط فقهى تهى است. این کتابها هر چند به موضوعاتى مربوط هستند که دانش فقه وظیفه شرح و بسط آنها را به عهده گرفته؛ امّا در واقع در شمار کتابهاى حدیث محسوب مى‏شوند. (٤١)

گفتنى است که برخى از دانشمندان، ابن حنبل را محدّث دانسته و در شمار فقیهان به حساب نیاورده‏اند. مثلاً ابن جریر طبرى مذهب او را در اختلاف الفقهاء یاد نکرده و درباره او گفته: او مرد میدان حدیث است نه مرد میدان فقه. از همین رو خشم حنبلیان را هم به جان خرید. ابن قتیبه هم در کتاب المعارف از او در زمره فقیهان نام نبرده و مَقْدِسى از او در ضمن اصحاب حدیث یاد کرده‏ (٤٢) و ابن عبدالبر قرطبى نیز در الانتقاء على الائمة الثلاثه به ذکر ابى حنیفه، مالک و شافعى قناعت کرده و از احمد نامى به میان نیاورده است. (٤٣)

دلیل آنان که فقاهت احمد را منکرند، این است که از او کتابى در فقه باقى نمانده واین در عصرى است که کارتدوین در عرصه فقه راه درازى را پیموده است. محمّد بن حسن شیبانى فقه عراق را گردآورده، ابویوسف کتابهایى در فقه نگاشته و شافعى مذهب یا کتبش را املاء کرده و احمد به اتفّاق مورّخان چیزى از این دست ندارد. پس معلوم مى‏شود او محدّث بوده؛ نه فقیه و یا دست کم حدیثش بر فقهش چیرگى دارد. محمد ابوزهره در مقام داورى میان این دسته از دانشمندان و حنبلیان مى‏گوید:

«تردیدى نیست که شمارى از محدّثان در مسایل فقه نیز نظر دارند. مثلاً بخارى و مسلم در مسایل فقه هم صاحبنظرند. امّا این مطلب آنان را از زمره محدّثان بیرون نمى‏آورد. زیرا اصل براین است که هر کس بیشتر به حدیث اشتغال دارد، محدّث باشد و هر کس فتواهایش بیشتر است، فقیه باشد. با در نظر گرفتن این اصل، ما [ = ابوزهره ] براین باوریم که احمد در عین محدّث بودن، فقیه نیز هست. هر چند که معترفیم‏تمایل به حدیث در او روشنتر است و در فقه اثرى مدوّن به جاى ننهاده؛ بلکه آن مسند بزرگ را در حدیث از خویشتن باقى گذاشته است». (٤٤)

احمد امین هم در این باره عقیده‏اى همانند ابوزهره دارد. (٤٥) خواه آنکه پسر حنبل را بنیانگذار مذهب فقهى خاصّ بدانیم یا ندانیم، روشن است که او در مقام پاسخ به پرسشهاى فقهى نزدیکانش فتوامى‏داده؛ بنابراین شایسته‏است به مبانى فتوا در نزد او نگاهى بیفکنیم. احمد علما را تشویق مى‏کرد که احکام دین را از سرچشمه شریعت بگیرند و به تقلید از پسِ پرده یکى از مجتهدان قناعت نورزند. بنابه حکایت عبدالوهاب بن احمد شعرانى (د . ٩٧٣ ق)، او همواره مى‏گفت: «تقلیدِ بسیارْ انسان را کور و بى بصیرت مى‏کند». اینک مى‏گوییم فتواهاى او بر پنج پایه استوار بود:

١- نخستینِ آنها نصوصِ دینى بود. یعنى هرگاه به نصّ دست مى‏یافت، به موجب آن فتوا مى‏داد و به مطلب یا سخن مخالف وَقْعى نمى‏نهاد. حال این فرد مخالف هر کس باشد به حال او فرقى نمى‏کند.

٢- در صورت نبودِ نصّ به فتواى صحابه رو مى‏آورد. در همین جهت اگر از یکى از صحابیان فتوایى مى‏یافت و در میان آن طبقه براى آن مخالفى نمى‏دید، از دایره آن فتوا پا فراتر نمى‏نهاد. البته هیچگاه نمى‏گفت: این فتوا نزد صحابه اجماعى است. بلکه مى‏گفت: دلیل یا قرینه‏اى بر ردّ این نظر در اختیار ندارم.

٣- در مرحله بعد، اگر اصحاب در مسأله‏اى اختلاف نظر داشتند، از میان نظرات ایشان، آن نظر را برمى‏گزید که به کتاب و سنّت نزدیکتر و از محدوده اقوال ایشان بیرون نباشد واگر به نظرِ برتر دست نمى‏یافت، نظرات گوناگون را حکایت کرده و بر هیچ‏یک از آن نظرات پافشارى نمى‏کرد.

٤- در مرحله چهارم، به حدیث مرسل (گسسته) و ضعیف پناه مى‏برد؛ به شرطى که دلیلى آن را ردّ نکند و این کار را بر قیاس ترجیح مى‏داد.

٥- در پنجمین مرحله، از روى ضرورت قیاس را به کار مى‏گرفت واز آن بهره مى‏جست. درهر حال فتوا دادن در مسأله‏اى که درباره آن أَثَرى از سَلَف در اختیار نباشد، سخت براى او ناخوشایند بود. (٤٦)

با توجّه به همین مبانى است که ابوزهره فقه احمد را در مقایسه با فقه سایر فقیهانِ اهل سنّت، تجلى‏گاه «فقه اَثَرى» دانسته است. (٤٧)

اگر به کارنامه مذهبى که به ابن حنبل منسوب است نگاهى بیفکنیم، خواهیم دید در میان مذاهب اهل سنّت هیچ مذهبى به اندازه مذهب حنبلى داعیه ستیز با بدعتها را ندارد. از همین‏رو پیروانش در چنگ زدن به شعایر دینى افراط مى‏کنند و در تعصّب و سختگیرى بر دیگر مذاهب پیشى مى‏جویند.

حنبلیان که امروزه شمار اندکى از مسلمانان را تشکیل مى‏دهند، در قرن چهارم - پنجم هجرى در سرزمینهاى اسلامى شمارچشمگیرى داشتند. بنابه گفته مَقْدِسى، آنان در اصفهان، رى، شوش و دیگر شهرهاى ایران پراکنده بوده و غلوّ و افراط گرایى از نشانه‏ هاى بارز شعایر ایشان در این سرزمینها بود. آنان بیشتر و پیشتر از هر چیز خلیفه اموى معاویه را مى‏ستودند و در بزرگداشت وى مى‏کوشیدند. (٤٨)

ابن خلدون (د . ٨٠٦ یا ٨٠٨ ق) علّت اندک بودنِ پیروان احمد را دورى مذهب او از اجتهاد مى‏داند. (٤٩) امّا نظر فیلسوف مورّخان چندان درست به نظر نمى‏رسد. زیرا همان‏طور که محمد ابوزهره هم مى‏گوید: کمى یا بسیارى مقلّدان یک مذهب در واقع به امور سیاسى و اجتماعى بر مى‏گردد؛ نه به قوّت یا کثرت اجتهاد یک فقیه. مثلاً منشأ تقلید مردم مصر از شافعى، سنجش مقدار اجتهاد شافعى با اجتهاد مالک یا ابوحنیفه نبوده؛ بلکه امور دیگرى به انتشار مذهب او در آن دیار کمک کرده‏است. (٥٠)

در نیمه دوم قرن هفتم و نیمه نخست قرن هشتم در سرزمین شام تقى‏الدین ابن تیمیّه (٦٦١ - ٧٢٨ ق) ظهور کرد. ابن تیمیّه دفاع از مذهب حنبلى را در شکل تازه‏اى آغاز کرد. تأویل متون مقدّس را منکر گشت و زیارت قبور پیشوایان دینى و توسّل به اولیاء را بدعت شمرد و آن را حرام دانست وبا مذاهبى که سالیان درازى سرورى داشتند به ستیز پرداخت و با مرگ او مذهب حنبلى زیان بزرگى دید. (٥١)

پیش از برپایى دولت عثمانى، مذاهب چهارگانه اهل سنّت از جمله مذهب حنبلى در تمام شهرهاى مسلمان‏نشین رسماً قاضیانى داشتند. امّا چون حاکمیّت این دولت استمرار یافت، مذهب حنبلى ضربه سختى خورد واز آن زمان اندک‏اندک رو به ضعف نهاد. در دانشگاه الازهر شمار نمایندگان این مذهب، یعنى استادان و دانشجویان بس اندک است؛ بطورى که در سال ١٩٠٦ م. از ٣١٢ تن استاد و ٩٠٦٩ تن دانشجوى این مرکز علمى، تنها سه استاد و ٢٨ دانشجو حنبلى مذهب ب‏ (٥٢)ودند. (٥٣)

از قرن هجدهم میلادى به این طرف با پیدایش وهّابیان که خود از تعالیم ابن‏تیمیّه اثر پذیرفته‏اند، مذهب حنبلى با چهره‏اى نونمایان شده‏است.

غیر از ابن‏تیمیّه، صوفى بلندآوازه عبدالقادر گیلانى (د . ٥٦١ ق)، ابوالفرج بن جوزى (د . ٥٩٧ ق) و محمّد بن قَیِّم جَوزیّه شاگرد ابن تیمیه (د . ٧٥١ ق) از برجسته‏ترین شخصیتهاى حنبلى به شمار مى‏آیند. (٥٤)

٧- مقصود پسر حنبل از حدیث ضعیف

گفتیم احمد به حدیث ضعیف استناد مى‏کند و آن را بررأى مقدَّم مى‏دارد. پسرش عبداللّه در همین مورد نقل کرده که پدرم مى‏گفت: «من حدیث ضعیف را بیشتر از رأى دوست مى‏دارم». (٥٥) همچنین معروف است که او به پسرش گفته:

« در مسند فراهم‏آوردن حدیث مشهور را هدف قرار داده‏ام. اگر مى‏خواستم تنها احادیثى را که به نظرم صحیح است گردآورم، در این مسند جز اندکى روایت نکرده بودم. امّا اى پسرک من، تو روش مرا در حدیث مى‏دانى. من با حدیث ضعیف تا زمانى که معارضى نداشته باشد، مخالف نیستم». (٥٦)

اینک مى‏گوییم: بسیارى از پیروان احمد ادّعا مى‏کنند، حدیث ضعیف در نگاه احمد در واقع همان حدیث حَسَن یا چیزى نزدیک به آن است. ابن تیمیّه دراین باره گوید:

«مقصودِ ما از اینکه مى‏گوییم حدیث ضعیف از رأى بهتر است، ضعیف متروک نیست؛ بلکه مقصود حدیث حَسَن است.... حدیث در اصطلاح محدّثانِ پیش از تِرمِذى یا صحیح بود یا ضعیف و ضعیف خود دو نوع بود: یکى ضعیف متروک و دیگر ضعیفى که متروک نیست. کسانى که تنها با اصطلاح ترمذى آشنا هستند، پنداشته‏اند احمد به حدیثى استناد مى‏کند که امثال ترمذى آن را تضعیف کرده‏اند». (٥٧)

باید دانست: درست است که تقسیم حدیث به اقسام سه‏گانه در عصر احمد متداول نبوده و نخستین بار ابوعیسى ترمذى (د . ٢٧٩ ق) آن را به صحیح، حسن و ضعیف تقسیم کرده؛ (٥٨) امّا خبرگان تردیدى ندارند که در مسند احادیث بسیارى به چشم مى‏خورد که طبق اصطلاح ترمذى و محدّثان پس از وى نیز ضعیف به شمار مى‏آید. اگر یک بخش از بخشهاى مسند را بگشاییم ویا به مسند یکى از صحابه بنگریم، شمارى از احادیث ضعیف را در آن مى‏یابیم. خوشبختانه احمد محمّد شاکر دراین‏باره کار پژوهندگان را آسان کرده؛ به این معنا که وى در شرح خویش پایه هر حدیث را از حیث صحّت و حُسْن یا ضعف نشان مى‏دهد. بنابراین با نگریستن به شرح او بى اعتبارى سخن امثال ابن تیمیّه بیش از پیش روشن مى‏گردد. (٥٩)

٨- کلیّاتى درباره مسند احمد و اهمیّت آن

مسند برجسته‏ترین اثر احمدبن حنبل است. این مسند درعین حال که جامعترین و گسترده‏ترین مسندهاست، بزرگترین مجموعه حدیثى بازمانده از متقدّمان اهل سنّت نیز هست. نقل کرده‏اند که احمد خود به پسرش عبداللّه مى‏گفت: «این مسند را نیک نگهدارى کن که به زودى راهبر مردم خواهد شد». (٦٠) دانشمندان اهل سنّت در طول تاریخ همواره به آن توجّه داشته و در وصف و ستایش آن سخنها سرداده‏اند. از جمله حافظ ابوموسى مدینى (د . ٥٨١ ق) گوید:

«این کتاب براى حدیث پژوهان مأخذى بزرگ و مرجعى استوار است. مولّفش آن را از میان انبوه احادیث و روایات فراوان برگزیده و آن را راهبر وتکیه‏گاه مردمان قرار داده تا به هنگام تنازع بدان پناه جویند و آن را مستند خویش قرار دهند». (٦١)

ذهبى (د . ٧٤٨ ق .) گوید: «این کتاب بیشتر احادیث نبوى (ص) را در بر دارد. کمتر حدیثى است که صحتّش اثبات گردد و در آن موجود نباشد». همو گوید: «... یکى از خوشبختیهاى مسند این است که در آن کمتر خبرِ ساقطى توان یافت». (٦٢)

ابن جزرى (د . ٨٣٣ ق .) گوید: «در روى زمین کتابِ حدیثى برتر از آن روایت نشده است». (٦٣)

تاج‏الدین سُبکى گوید: «این کتاب یکى از ارکان این امّت است». (٦٤) ابن حجر در کتاب تجرید زواید مسند البزّار گوید: «اگر حدیثى در مسند احمد موجود باشد، آن را به دیگر مسندها نسبت نمى‏دهیم». هَیْثَمى در زوایدالمسند گوید: «احادیث صحیح مسند احمد از دیگر احادیثِ صحیح، صحیح‏تر است» (مسند احمد اَصحُّ صحیحاً من غیره).

ابن کثیر (د . ٧٧٤ ق) گوید :

«هیچ کتاب مسندى در کثرت احادیث و حسن سیاق به پایه مسند احمد نمى‏رسد. در عین حال از این مسند احادیث بسیارى فوت شده؛ بلکه گویند: احادیث حدود دویست تن از صحابه که در صحیحین از آنها حدیث نقل شده، دراین کتاب نیامده‏است». (٦٥)

از نشانه‏ هاى دیگر اهمیّت این کتاب نزد سنیّان یکى این است که درباره آن، کتابها و آثار بسیارى پرداخته و گزیده‏ هایى از آن فراهم آورده‏اند. (٦٦) دیگر آنکه همواره در طول تاریخ شاگردان آن را نزد استادان قرائت مى‏کرده‏اند و گاه این عمل در مکانهاى مقدّس صورت مى‏گرفته است. چنانکه در نیمه نخست قرن نهم جمعى کتاب مزبور را در مسجدالحرام نزد شمس‏الدین محمد بن جزرى خوانده و در ربیع‏الاول سال ٨٢٨ هجرى قرائت آن را به پایان برده‏اند. ابن جزرى به دنبال ختم مسند رساله‏اى نگاشته به نام المصعد الاحمد فى ختم مسند الامام احمد. دراین رساله علاوه بر شرح حال راویانِ مسند، کلیّاتى از ویژگیهاى آن کتاب هم نقش بسته است. دانشمند یادشده به همین مناسبت قصیده دالیه‏اى هم سروده که مطلع آن چنین است: «حدیثُ النبىِّ المصطفى خیرُ مسندِ / و سنّته الغرّاء ارفع مسند». شاعر در قصیده مزبور، مسند احمد را درمیان مسانید بسانِ صحیح بخارى درمیان صحاح توصیف مى‏کند. این قصیده در پایان همان رساله مندرج است. (٦٧) همچنین گویند: در قرن دوازدهم هجرى (هجدهم میلادى) گروهى از پارسایان طى ٥٦ نشست در کنار قبر پیامبر (ص) قرائت آن کتاب را به پایان رسانده‏اند. (٦٨)

٩- آیا احمد خود مسند را تنقیح کرده است؟

به رغم آنکه احمد نوشتن فتواهاى خود و دیگران را نمى‏پسندید، روى نوشتن حدیث سخت تأکید داشت و به پرسشهاى مردم پاسخ نمى‏داد مگر از روى نوشته. پسرش عبدالله گوید: «پدرم را ندیدم که از حافظه حدیث نقل کند مگر در مورد کمتر از صد حدیث». (٦٩) على‏بن مدینى هم شبیه به همین مطلب را گزارش کرده وگفته: «سرورم احمدبن حنبل مرا فرمود که جز از روى نوشته حدیث نقل نکنم». (٧٠) وى با آنکه حافظ بوده، گویا براى احتیاط بیشتر چنین روشى را در مورد حدیث اختیار کرده و شاگردانش را هم به پیروى از همین روش تشویق مى‏کرده‏است. احمد خود علّت این دوگانگى را در پاسخ پسرش بیان مى‏دارد. عبداللّه گوید: به پدرم گفتم چرا تألیف کتابها را نمى‏پسندى، امّا خودت مسند را فراهم ساخته‏اى؟ در پاسخ گفت: این کتاب را به عنوان راهبر فراهم ساختم تا هرگاه مردم در سنّت رسول خدا (ص) دچار اختلاف شدند، بدان رجوع کنند. (٧١)

بنابراین، تردیدى نیست که مسند مجموعه‏اى از احادیثى است که احمدآنها را روایت کرده و براى گردآوردنش به سفرهاى دور و دراز دست زده است. نوشته‏اند: وى از همان شانزده‏سالگى (سال ١٨٠ هجرى) که فراگیرى حدیث را آغاز کرد، به جمع آن هم همّت گماشت. (٧٢) امّا این مطلب مورد اختلاف است که آیا احمد خود موفّق به تنظیم و تنقیح مسند شده یا آنکه عبداللّه راوى مسند، آن را به وضعى که اکنون مى‏بینیم مرتّب ساخته است؟ برخى از خاورشناسان، مانند گلدزیهر و هنرى لائوست و نیز شمارى از دانشمندان مسلمان چون محمد ابوزهره براین باورند که عبداللّه پسر احمد مسند را طبقه بندى کرده و به صورت کنونى عرضه داشته؛ (٧٣) ولى فؤاد سزگین این عقیده را خطا مى‏داند و مى‏گوید:

«معلوماتى در دست است که به وضوح نشان مى‏دهد که احمد خودش این کتاب را گرد آورده و به تألیف و تنقیح آن اقدام کرده است. به عنوان مثال احمد گوید: "آن را گرد آوردم و مرّتب ساختم (جَمَعتُه و اَتْقَنْتُه)" (٧٤) و در خبرى مى‏خوانیم که احمد مسند را طى مدّت سیزده سال بر فرزندانش خوانده‏ (٧٥) و عبداللّه آن کتاب را به خط پدرش دیده است. (٧٦) افزون بر اینها گزارش روشنى در دست ماست که گوید: عبداللّه مسند را ننوشته و ویرایش نکرده؛ (٧٧) بلکه تمام کار عبداللّه این است که آن را روایت کرده و پاره‏اى از احادیث را بر آن افزوده است». (٧٨)

امّا باید دانست؛ هیچ‏یک از موارد پیشگفته مدّعاى سزگین را به کرسى نمى‏نشاند. زیرا آن موارد غالباً جملاتى دو پهلو هستند و صراحتى در جهت آن ادّعا ندارند وامثال محمّد ابوزهره هم متقابلاً به همان جملات استناد کرده‏اند. مضافاً براینکه، عبارت «جَمَعْتُه و اَتْقنتُه» در بیشتر مآخذ به صورت «جمعتُه و انتقیتُه» (آن کتاب را گرد آوردم وبرگزیدم) گزارش شده، (٧٩) که به نظر مى‏رسد قرائتى که سزگین بدان استناد کرده، صورت تصحیف شده عبارت اخیر باشد. ابن جزرى در شرح‏حال عبداللّه سخنى دارد که خلاف نظر سزگین را صحّه مى‏گذارد. او مى‏نویسد:

«عبداللّه مسند پدرش را گرد آورد و تألیف کرد و مرتّب ساخت وتا اندازه‏اى آن را پیراست و احادیث بسیارى را از طریق استادانش بدان افزود». (٨٠)

در مقام داورى باید گفت: روشن است که احمد از زمانى که به طلب حدیث روى آورد، گردآورى احادیث را از رهگذر دیدار با راویانى که به گمان او ثقه بودند، نصب العین خویش قرار داد. او به سوى راویان مى‏شتافت، هر چند که راهْ دور و مشقّتْ بزرگ باشد. وى در تمام دوران زندگى‏اش گردآوردن مسند را در برابر چشم داشته؛ امّا همتّش بیشتر متوجّه جمع و تدوین بوده تا تنظیم و ترتیب و تبویب. شاید هم بتوان گفت، این خود زاده روحیه پرهیز و تقواى عقلى او بوده است. بنابه گفته ابن جزرى ظاهراً «وى تألیف مسند را آغاز کرده و پیوسته به نوشتن و گردآورى در برگه‏ هایى که در حکم چرکنویس بوده، ادامه داده تا آنکه غروب زندگى‏اش را احساس کرده‏است. پس از آن فرزندان و نزدیکانش را جمع کرده ونوشته‏ هایش را که نامرتب بوده، برآنان خوانده و پیش از پالایش و ویرایش آن نوشته‏ ها از دار دنیا رفته و آن نوشته‏ ها به‏همان حال چرکنویس باقى مانده است. پس از مرگ او پسرش عبداللّه احادیث مشابه را به آن نوشته‏ ها پیوست کرده و از میان مسموعات خویش، احادیث همسنگ و همسان را به آنها افزوده‏است». (٨١)

سخن ابن جزرى نشان مى‏دهد که احمد احادیث مسند را جز بر اعضاى خانواده‏اش نخوانده‏است. این سخن در ظاهر با این مطلبِ معروف که وى از روى نوشته‏ هایش حدیث املاء مى‏کرد، مخالف است. امّا در مقام تحقیق مخالفتى در میان نیست. زیرا وى در مقام تدریس براى جویندگان حدیث، کتاب جامع و کاملى را برآنان نمى‏خوانده، کتابى که حاوى تمام احادیثى باشد که او از استادانش شنیده و فراگرفته است؛ بلکه آنچه را که مورد نیاز پرسشگر بود، القا مى‏کرد و چون نزدیکى اجلش را احساس کرد، تمام آنچه را جمع کرده بود، بر نزدیکانش خواند تا مسموعاتش تباه نگردد. (٨٢)

گفتنى است که مسند موجود همان چیزى نیست که احمد بر فرزندانش قرائت کرده، بلکه عبداللّه یاد شده روایاتى را از طریق پدر خود و دیگر استادانش برآن افزوده واین افزوده‏ ها به زواید مسند احمد معروف است. برخى شمار این زواید را حدود ده‏هزار دانسته‏اند. (٨٣) پس از عبداللّه، «قطیعى» هم - که راوى مسند از اوست - روایاتى را به مسند پیوست کرده. این افزوده‏ هاى قطیعى بیشتر در «مسند انصار» است. (٨٤) شمار نه‏چندان کمى هم از احادیث این کتاب از طریق وجاده (یافتن) از سوى عبداللّه روایت شده‏است. به این معنا که عبداللّه به هنگام روایت مى‏گوید: «به خط پدرم دیدم که نوشته بود: فلان کس براى ماروایت کرد...». (٨٥) بیشترِ حدیث‏شناسان در میان راههاى گوناگون فراگیرى حدیث، ارزش علمى «وجاده» را کمتر مى‏دانند. (٨٦)

با توجّه به مطالبى که گفته شد، پژوهندگان احادیث کتاب مزبور را به شش بخش تقسیم کرده‏اند:

١- بخشى که عبدالله از رهگذر سماع از پدرش روایت کرده. مسند احمد در واقع همین بخش است.

٢- بخشى که عبداللّه از پدرش و دیگران شنیده‏است.

٣- بخشى که تنها از دیگران شنیده. این بخش نسبت به سایر قسمتها به‏جز بخش اوّل چشمگیرتر است. برخى نام زواید را برهمین بخش اطلاق کرده‏اند.

٤- قسمتى که عبدالله از پدرش نشنیده؛ بلکه بر او خوانده‏است. احادیث این بخش اندک است.

٥- بخشى که نه نزد پدرش خوانده و نه از او شنیده؛ بلکه به خط پدرش یافته‏است.

٦- و بالاخره روایاتى که ابوبکر قطیعى از طریقى جز طریق عبداللّه و احمد نقل کرده‏است.

تمام این بخشها را جزءِ مسند به حساب مى‏آورند، مگر بخش سوم و ششم را که افزوده عبداللّه و قطیعى است. (٨٧)

در پایان باید افزود: شیوخِ (استادان) احمد که در مسند از آنان روایت مى‏کند، بنابه شمارش ابن جزرى به ٢٨٣ تن مى‏رسند و شیوخ پسرش عبداللّه از چهار صد تن افزون است که از میان آنان از ١٧٣ تن در مسند پدرش حدیث نقل مى‏کند. (٨٨)

١٠- معیار تقدیم و تأخیر مسانید صحابه در مسند احمد

پیش از این گفتیم که مسندهاى صحابه در کتابهاى مسند، گاه بر حسب فضیلت صحابه و سبقت جستن آنان در ورود به آیین مسلمانى، و گاه براساس شرافت نسبى و دورى و نزدیکى آنان با پیامبر (ص)، و گاهِ دیگر به ترتیب حروف الفباى نام آنان مرتَّب شده است. اینک وقت آن است که از این زاویه به مسند احمد نگاهى بیفکنیم. پیش از هرگونه تحلیلى دراین باره، بد نیست ترتیب مسند احمد را از برابر چشم بگذرانیم:

الف - مولّف در آغازْ مرویاتِ چهارده تن از صحابه را به ترتیب زیر مقدَّم مى‏دارد: مسند ابى بکر، عمر، عثمان، امیرالمومنین على (ع) ، طلحه، زبیر، سعد بن ابى وقّاص، سعید بن زید، عبدالرحمن بن عوف، ابوعبیده جراّح، عبدالرحمن بن ابى‏بکر، زیدبن حارثه، حرث بن خَزْمه و سعد مولاى ابوبکر.

ب - پس از آن زیر عنوان «مسند اهل بیت» احادیث امام حسن، امام حسین - علیهما السّلام - عقیل و جعفر پسران ابوطالب و عبداللّه بن جعفر را نقل مى‏کند.

ج - در مرتبه سوم زیر عنوان «مسند بنى هاشم» مرویات عبّاس بن عبدالمطلب و فرزندانش فضل، تمّام، عبیداللّه و عبداللّه را مى‏آورد.

د - در مرتبه چهارم مسندهاى هشت تن از صحابه را که جزیک تن، جملگى کثیر الحدیث و نامدار هستند، نقل مى‏کند. به این ترتیب: مسند عبداللّه بن مسعود، عبداللّه بن عمر، عبداللّه بن عمروبن عاص، ابورِمْثَه [ رفاعة بن یثربى ]، ابوهریره، ابوسعید خدرى، انس بن مالک و جابربن عبداللّه انصارى.

ه - در مرتبه پنجم زیر عنوان «مسند مکیّیان» مرویات ٢٥٥ تن از صحابه را گزارش مى‏کند. گفتنى است که مرویات برخى از این صحابه را زیر عناوین دیگرى هم نقل مى‏کند.

و - در مرتبه بعدى زیر عنوان «مسند مدنى‏ها» احادیث ١٣٥ تن از اصحاب را روایت مى‏کند.

ز - در مرحله ششم زیر عنوان «مسند شامیان» مرویات ١٦٩ تن از اصحاب را مى‏آورد.

ح - سپس در پىِ عنوان «مسند کوفیان» مرویات ١٤٩ تن از صحابه را گزارش مى‏کند.

ط - در مرتبه هشتم به دنبال عنوان «مسند بصریها» احادیث هشتاد تن از صحابه را گزارش مى‏کند.

ى - آنگاه زیر عنوان «مسند انصار» مرویات ١٣١ تن از اصحاب را نقل مى‏کند. روایات اصحاب نامدارى چون اُبَىّ بن کعب، ابوذرِّ غفارى، زیدبن ثابت، معاذ بن جبل، حُذَیفه بن الیَمان، ابوایوّب انصارى، سلمان فارسى، مقداد بن اسود و بلال حبشى در این بخش قرار دارد.

ک - پس از آن نوبت به زنان مى‏رسد. مسند زنان با مرویات عایشه شروع مى‏شود وبا احادیث فاطمه (ع) دخت گرامى پیامبر و سایر همسران آن حضرت ادامه مى‏یابد. در این بخش، روایات ٧١ تن اززنان صحابى را مى‏آورد. گفتنى است که در بخشهاى دیگر هم‏گاه بطور پراکنده روایات زنان صحابى را گزارش مى‏کند.

ل - در واپسین مرحله، در پىِ عنوانِ «مسند قبیله‏ ها» روایات ٢٢ تن مرد و ٦٢ تن از زنان صحابى را نقل مى‏کند.

گویا احمد در تقدیم و تأخیر مسندهاى صحابه امور گوناگونى را از قبیل فضیلت صحابه و یا زیستگاه آنان پس از رحلت رسول اکرم (ص)، در برابر چشم داشته است. از همین رو احادیث بسیارى از اصحاب را در بیشتر از یک جا قرار داده. به‏این معنا که مثلاً بخشى از مرویات یک صحابى را در مسند مکّیان و پاره‏اى دیگر از آن را در مسند شامیان و قسمت سوم را در مسند انصار نقل کرده است. این روش کار مراجعه کنندگان را دشوار مى‏سازد. براى نمونه جاى احادیث چند تن از آنان، براساس چاپ «میمنیّه» (٦جلدى)، نشان داده مى‏شود:

خباب بن اَرَت: ١٠٨/٥ (در ضمن مسند بصریها)، ٣٩٥/٦ (در مسند قبایل).

اسماء بنت عُمَیْس: ٣٦٩/٦ (در ضمن مسند زنان)، ٤٣٨/٦ (به دنبال مسند قبایل).

جعفر بن ابى طالب: ٢٠١/١ (در خلال مسند اهل بیت)، ٢٩٠/٥ (در ضمن مسند انصار). در هر دو جا هم تنها داستان مهاجرت به حبشه را از زبان او گزارش مى‏کند.

حسّان بن ثابت: ٤٤٢/٣ (در ضمن مسند مکّیان)، ٢٢٢/٥ (در خلال مسند انصار).

ابودرداء : ١٩٤/٥ (در ضمن مسند انصار)، ٤٤٠/٦ (به دنبال مسند قبیله‏ ها و در خلال مسند زنان).

سَعْدبن عُباده: ٢٨٤/٥ (در ضمن‏مسند انصار)، ٧/٦ (باز هم در خلال مسند انصار).

عقیل بن ابى طالب: ٢٠١/١ (در ضمن مسند اهل بیت)، ٤٥١/٣ (در ضمن مسند مکّیان).

مجمّع بن جاریه انصارى : ٤٢٠/٣ (در مسند مکّیان)، ٢٢٦/٤ (در خلال مسند شامیان)، ٣٩٠/٤ (در خلال مسند کوفیان).

ابورِمْثَه [ رفاعة بن یثر بى ]: ٢٢٦/٢ (در ردیف اصحاب معروف و کثیر الحدیث، چون ابن مسعود و ابوهریره)، ١٦٣/٤ (در میان مسند شامیان).

اگر بیم پر حجم شدن رساله در میان نبود، نگارنده نمونه‏ هاى بیشترى را نشان مى‏داد تا تابلوى روشنترى در برابر دیدگان خواننده ترسیم گردد.

علّت قطعى اختیار این روش که نا هماهنگیها وآشفتگیهایى را در پى دارد، بر ما پوشیده است. امّا مى‏توان حدس زد که چون احمد براى به دست آوردن احادیث به شهرهاى مختلف سفر کرده، روایات مردم هر شهر را به نام همان شهر ثبت و ضبط کرده‏است.

در همین جا باید افزود؛ بنابه بررسى نگارنده، در مسند مزبور تخمیناً از هزار صحابى که حدود ١٤٠ تن از آنان را زنان تشکیل مى‏دهند، حدیث نقل شده‏است. ٢٢٤ تن از این صحابه به مفهوم واقعى کلمه ناشناخته هستند. احمد از این قبیل صحابه با عناوینى چون عناوین زیر حدیث نقل مى‏کند: حدیث مردى از پدرش (حدیثُ رجلٍ عن اَبیه)، حدیث مردى از یاران پیامبر (حدیثُ رجلٍ مِنْ اصحابِ النبى)، حدیث مردى که پیامبر را درک کرده (حدیثُ رجلٍ قدأدرکَ النبىَّ)، حدیث زنى از قبیله بنى غِفار (حدیث امرأَةٍ مِنْ بنى غِفار)، حدیث پیرزنى انصارى (حدیثُ عجوزٍ من الانصار)، حدیث یکى از کارگزاران یا دانایان قریش (حدیثُ عریفٍ من عُرفاء قریش)، حدیث مردى گمنام از پیامبر (حدیثُ رجلٍ لَمْ یُسمَّ عن النبى).

از این ٢٢٤ تن، ٢٠١ تن مرد و ٢٣ تن زن هستند. مجموع مرویات این صحابه گمنام ٢٩١ حدیث است که ٢٦٤ فقره آن از مردان و ٢٧ فقره آن از زنان نقل شده‏است. احادیثى از این دست که از صحابه گمنام روایت شده، زیر نام تابعىِ راوىِ آن حدیث نهاده شده است. (٨٩)

١١- پاره‏اى از آشفتگیها و ناهمواریها در مسند

در مسند آشفتگیها و ناهمواریهاى بسیارى به چشم مى‏خورد. تکرار روایت واحد، آمیختگى مسندى با مسند دیگر، پراکندگى مرویات یکى صحابىِ معیّن در چند جا و در موارد اندکى آمیختگى سندى با سند دیگر از جمله این آشفتگیهاست. ابن جزرى نمونه‏ هایى از آمیختگى مسندها را در کتاب المسند الاحمد فیما یتعلَّقُ بمسند احمد گوشزد کرده‏است. (٩٠) نگارنده نیز پیش از این درباره پراکندگى مرویات صحابه که یکى از آشکارترین ناهمواریها دراین کتاب است، به اندازه کافى سخن گفت. اکنون نوبت پرداختن به آمیختگى مسندهاست. امّا خوب است پیش از به نمایش گذاشتن نمونه‏ ها، سخن شارحِ مسند علاّمه احمد محمد شاکر را در این باره با هم بخوانیم. او مى‏نویسد:

«بسیار اتّفاق مى‏افتد که حدیث یکى از اصحاب بى آنکه در مسند خودش ذکر شده باشد، در ضمن مسند صحابى دیگرى یافت مى‏شود. در نتیجه بسیارى از پژوهندگان به تردید مى‏افتند و چون حدیث مورد نظر را در جاى موعود نیافته‏اند، گمان مى‏کنند آن حدیث در کتاب مزبور وجود ندارد. همچنین در موارد بسیارى دیده مى‏شود که حدیث مشخصّى در مسند دو صحابى یا بیشتر ذکر شده‏است». (٩١)

اینک مثالهایى از این آمیختگیها:

١ . سى ونهمین حدیث از مسند مزبور حدیث موقوفى‏ (٩٢) است که عکرمه از آقایش ابن عبّاس نقل مى‏کند. این حدیث‏واره که جایش در مسند ابن عبّاس است، در مسند ابوبکر نهاده شده‏است. (٩٣)

٢ . حدیث شماره ١٥٥ حدیثى موقوف است به نقل از سعید بن جبیر از ابن‏عبّاس . این حدیث واره به جاى آنکه در مسند ابن عبّاس قرار گیرد در خلال مسند عمر نقل شده‏است. (٩٤)

٣ . به دنبال مسند عمرو پیش از مسند عثمان، هفت حدیث (از شماره ٣٩٢ تا ٣٩٨) مندرج است که به مسند هیچ‏یک از آن دو مربوط نمى‏شود؛ بلکه نخستینِ آن هفت حدیث از مسند انس بن مالک و بقیّه بخشى از مسند عبداللّه بن عمر مى‏باشد. (٩٥)

٤ . حدیث شماره ٢٩٢٢ در مسند ابن عباس با مسند عثمان بن مظعون تناسب بیشترى دارد. (٩٦)

٥ . حدیث شماره ٦١٦٣ که ابوهریره آن را از پیغمبر (ص) روایت مى‏کند، در ضمن مسند عبداللّه بن عمر نقل شده، بى‏آنکه در مسند ابوهریره به این نکته اشاره شده باشد. (٩٧)

٦ . یکى دیگر از احادیثى که درجاى اصلى خود نهاده نشده، حدیث شماره ٦٩٠٥ است. راوى این حدیث جریر بن عبداللّه است؛ امّا در خلال مسند عبداللّه بن عمرو بن عاص نقل شده و در مسند جریر (٣٦٦-٣٥٧/٤) ذکرى از آن به میان نیامده‏است.

این آمیختگیها در مسند نکته‏اى قابل تأمّل است. ابن جزرى علّت وجود این ناهمواریها را مرگ احمد پیش از تنقیح و ویرایش آن کتاب مى‏داند. (٩٨) به نظر نگارنده اگر بادیده انصاف بنگریم، وجود چنین ضعفها و کاستیهایى با توجّه به موقعیّت دانش وامکانات محدود نیمه نخست قرن سوم و گستردگى این مجموعه امرى بدیهى مى‏نماید. امّا در هر صورت این آمیختگیها دلیل قاطعى است بر بطلان سخن کسانى که در شأن مسند غلو کرده و مى‏کنند. زیرا وقتى مى‏بینیم دراین کتاب چنین لغزشها و جابه‏جاییهاى فاحشى پیش آمده، مشکل بتوان پذیرفت که در آن سخنى ناروا ویا حدیثى دروغین راه نیافته باشد.

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ - ابن ابى یعلى، طبقات الحنابله، ٥/١؛ ابن الجزرى، المصعدالاحمد، ص ٣٦؛ السفّارینى، نَفَثات صَدْر المکمد و قرّةُ عَیْن المسْعَد بشرح ثلاثیّات مسندالامام احمد، ٧/١. نیز نک : محمّد ابوزهره، ابن حنبل: حیاته و عصره - آراؤه و فِقهه، ص ١٣؛ اسد حیدر، ٤٤٢/٢.

٢ - نک : ابن الاثیر، النهایة فى غریب الحدیث والاثر، ٢٠٨/١، ذیل ماده «ثدا».

٣ - الخوانسارى، الروضات الجنّات، ١٨٤/١.

٤ - نک: احمد امین، ضحى‏الاسلام، ١٢٣-١٢٢/٢.

٥ - المسند، چاپ احمدشاکر، ج ٢، ص ٥٠ (حدیث شماره ٦٢٦)، صص ٧٦-٧٥ (حدیث شماره ٦٧٢)، ص ١٠٣ (حدیث شماره ٧٣٥)، ص ١٥٤، (حدیث شماره ٨٤٨) و چند جاى دیگر.

٦ - احمدامین، پیشین، ٢٣٥/٢.

٧ - واژه «آفریده» را نظامى عروضى سمرقندى به جاى «حادث، مُحْدَث و مخلوق» و «ناآفریده» را به جاى «قدیم» به کار برده است. به نظر مى‏رسد این واژه‏ ها در برابر حادث و قدیم معادل رسایى باشند. او مى‏نویسد: «و کلامِ ناآفریده گواهى همى دهد بر صحّت این قضیّت». نک : نظامى عروضى، چهار مقاله، ص‏٣ و ٤٠.

٨ - یعنى: در راه خدا جهاد مى‏کنند واز ملامت هیچ ملامتگرى نمى‏هراسند. مائده (٥): ٥٤.

٩ - السفّارینى، پیشین، ٨/١.

١٠ - الذهبى، ترجمةالامام احمد من کتاب تاریخ الاسلام، ص ٦٦.

١١ - جرجى‏زیدان علّت تجلیل مردم‏از جنازه‏احمد را اقتداى‏آنان به‏خلفا در بزرگداشت‏عالمان مى‏داند.به نظرنگارنده‏درستى این‏تحلیل محلّ‏تردید است.نک: تاریخ‏تمدن‏اسلام،ترجمه على‏جواهرکلام، ٤٧٧/٥.

١٢ - نک: محمّد ابوزهره، ابن حنبل، صص ٩٣-٨٢.

١٣ - الذهبى، ترجمةالامام احمد، ص ٦٥.

١٤ - محمد ابوزهره، پیشین، ص ٣٠.

١٥ - ابن الجزرى، المصعدالاحمد، ص ٣٤.

١٦ - محمّد ابوزهره، پیشین، صص ٩٧-٩٤.

١٧ - الذهبى، ترجمةالامام احمد، ص ٥٩؛ ابن الجزرى، المصعدالاحمد، ص ٣٦.

١٨ - ابن الجزرى، همان جا ؛ الذهبى، پیشین، صص ٦٠-٥٩.

١٩ - ابن الجوزى، مناقب احمد، ص ١٦٨ ونیزنک: ص‏١٥٣، ١٦٥.

٢٠ - ابن الجوزى، پیشین، ص ١٦٥ و نیز : ص ١٦٠.

٢١ - نک : الذهبى، ترجمةالامام احمد، صص ٧٩-٧٦؛ ابن الجوزى، پیشین، صص ١٥٥-١٥٣.

٢٢ - الذهبى، پیشین، صص ٨٣-٨١ و نیز : ابن الجوزى، پیشین، ص ١٥٦.

٢٣ - الذهبى، پیشین، صص ٨٠-٧٥. مقصود از واقفى کسى است که در مساله حادث یا قدیم بودن قرآن از اظهارنظر تن زده است.

٢٤ - احمدبن حنبل، کتاب السنّه، ص ٣٦-٣٥؛ به نقل از: هنرى لائوست (H.Laoust)، مقاله «احمدبن حنبل» در دانشنامه ایران و اسلام، ص ١٢٤٧.

٢٥ - صالح بن مهدى مَقبَلى یکى از فرزانگان و مجتهدان برجسته یمن است که در سال ١١٠٨ ق/ ١٦٩٦م. درگذشته. وى در ابتدا زیدى مذهب بود. امّا بعدها تقلید از مذهبى خاص را رها ساخت و معتقد گشت، تنها حقّى را باید پذیرفت که بر پایه دلیل استوار باشد. به دنبال این اعتقاد برخى از علماى صنعا با وى به مناظره نشستند و این مناظره به دشمنى‏انجامید. در نتیجه او با خانواده‏اش به مکّه کوچید (سال ١٠٨٠ ق) و در آنجا کتابهایش را نوشت. معروفترین کتاب او عبارت است از العَلَم‏الشامخ فى‏ایثار الحق على الاباء والمشایخ که چاپ شده. او در پاره‏اى از مسایل بر معتزله و در پاره‏اى دیگر بر اشاعره و صوفیّه و محدّثان خرده مى‏گیرد. نک: الزر کلى، ١٩٧/٣؛ ابوریّه، اضواء على السنة المحمدیه، ص ٢٨٨، زیرنویس.

٢٦ - العلم الشامخ فى‏ایثار الحق على الاباء و المشایخ، صص ٣٠٠-٢٩٨؛ به نقل از: محمود ابوریّه، پیشین، صص ٢٩١-٢٩٠.

٢٧ - ابن حنبل، کتاب السنّه، ص ٣٥؛ به نقل از هنرى لائوست، پیشین، ص ١٢٤٦.

٢٨ - ابن حنبل، کتاب السنّه، ص ٣٨؛ به نقل از: هنرى لائوست، پیشین، ص ١٢٤٧.

٢٩ - الالوسى، جلاءالعینین، ص ١٥٠؛ به نقل از : اسد حیدر، ١٥٠/٢.

٣٠ - شرح حال او پیش از این گذشت.

٣١ - ابن الجوزى، پیشین، ص ١٧١.

٣٢ - براى آگاهى بیشتر درباره این تحریرها نک : سزگین، ٢٢٥-٢٢٤/٣/١.

٣٣ - براى آگاهى بیشتر در باره آثار احمد نک: ابن الندیم، الفهرست، ص ٢٨٥ و ترجمه فارسى آن، ص‏٤١٧؛ محمد ابوزهره، ابن حنبل ص ١٦٨؛ الزرکلى ٢٠٣/١؛ سزگین، ٢٢٧-٢١٨/٣/١؛ حسن انصارى، «احمد بن حنبل»، در دایرة المعارف بزرگ اسلامى، ٦/ ٧٢٤.

٣٤ - ابن ابى یَعْلى، طبقات الحنابله، ص ٣٩.

٣٥ - ابن الجوزى، پیشین، صص ١٩٣-١٩٢. براى آگاهى بیشتر نک : ابوزهره، ابن حنبل، ص‏٣٩ و ص‏١٦٨ به بعد.

٣٦ - ابن الجوزى، همان‏جا. براى آگاهى بیشتر نک : ابوزهره، همان‏جا.

٣٧ - نک: محمد ابوزهره، پیشین، صص ١٥٧-١٥٦.

٣٨ - براى آگاهى درباره تدوین کنندگان پاسخهاى احمد و چگونگى شکل‏گیرى فقه حنبلى نک: الخطیب البغدادى ١١٣-١١٢/٥؛ محمد ابوزهره، پیشین، صص ١٨٨-١٧٦؛ هنرى لائوست، پیشین، ص‏١٢٤٤؛ سزگین، ٢٢٥-٢٢٤/٣/١؛ اسد حیدر، ٥١٣-٥١٠/٢.

٣٩ - ابو زهره، پیشین، ص ١٦٨ و نیز نک: اسد حیدر، ٤٧٧-٤٧٦/٢.

٤٠ - المَقْدِسى، احسن التقاسیم، ص ٣٧.

٤١ - دراین باره نک: احمد امین، ضحى الاسلام، ٢٣٥/١؛ محمّد ابوزهره، پیشین، صص ٧-٦؛ اسد حیدر، ١٦٩/١، ٤٧٤/٢.

٤٢ - محمد ابوزهره، پیشین، ص ٧.

٤٣ - ضحى الاسلام، ٢٣٦-٢٣٥/٢.

٤٤ - ابن قیّم الجوزیّه، اعلام الموقعین، ٣٦-٣٢/١؛ به نقل از: القاسمى، الفضل المبین، صص ٢٨١-٢٨٠. نیز نک: السفّارینى، پیشین، ٣٥-٣٢/١؛ السیوطى، تدریب الراوى، ١٦٨/١؛ احمد امین، پیشین، ٢٣٥/٢.

٤٥ - ابن حنبل، ص ١٠.

٤٦ - نک : المقدسى، احسن التقاسیم، ص ٣٦٥، ٣٨٤، ٤٠٧.

٤٧ - مقدمة، ص ٤٤٨.

٤٨ - محمد ابوزهره، ابن حنبل، صص ٣٥٣-٣٥٢.

٤٩ - درباره ابن تیمیه نک: عبّاس زریاب خویى، «ابن تیمیّه»، در دایرة المعارف بزرگ اسلامى.

٥٠ - جولد تسهیر (Goldziher)، «احمدبن محمّد بن حنبل»، در دایرةالمعارف الاسلامیّه، ٤٩٥/١.

٥١ - براى نگارش شرح حال احمد و بیان آراء و اندیشه‏ ها و آثار او غیر از منابعى که در زیرنویسها بدانها اشاره شد، منابع زیر نیز در برابر چشم بوده‏است:

ابن ابى حاتم، الجرح و التعدیل، ٧٠-٦٨/١/١؛ البخارى، التاریخ الکبیر، ٥/٢/١؛ ابن الندیم، الفهرست، ٤١٧؛ ابن ابى یعلى، طبقات الحنابله، ٢٠-٤/١؛ جولد تسیهر، «احمدبن محمّد بن حنبل»، در دایرةالمعارف الاسلامیّه، ٤٩٦-٤٩١/١؛ هنرى لائوست، «احمدبن حنبل»، در دانشنامه ایران واسلام، صص ١٢٤٨-١٢٤٠.

٥٢ - نک: محمد ابوزهره، ابن حنبل، ص ٢٣٩.

٥٣ - ابن الجوزى، صید الخاطر، ص ٢٤٦.

٥٤ - به نقل از محمّد ابوزهره، پیشین، صص ٢٤٢-٢٤١ با اندکى تلخیص. دراین باره نک: السفّارینى، پیشین، ٣٤/١. لازم به یادآورى است که مقصود از حدیث حسن به اصطلاح سنیّان «حدیث مُسْنَدى است که راویان آن به درجه وثاقت نزدیک باشند یا حدیث مُرْسَلى است که مُرْسِلِ آن ثقه باشد. ولى در هر حال باید از شذوذ [ ستیز با حدیث مشهور ] و علّت [ بیمارى پنهان ] تهى باشد». (القاسمى، قواعد التحدیث، ص ١٠٢). برخى حدیث حسن را به اقسامى تقسیم کرده‏اند. مقصود از حدیث ضعیف نیز خبرى است که در مرتبتى نازلتر از حدیث حسن باشد. ضعیف خود انواع و مراتب گوناگونى دارد که از موجبات متعدّد ضعف حدیث ناشى شده‏است. (نک: مدیر شانه‏چى، درایه، صص ٤٨-٤٦).

٥٥ - دراین باره نک: السفّارینى، همان جا؛ محمد ابوزهره، پیشین، ص ٢٣٥.

٥٦ - براى آگاهى بیشتر دراین‏باره نک: محمد ابوزهره، پیشین، صص ٢٤٣-٢٣٣.

٥٧ - ابن الجوزى، مناقب احمد، ص ١٩١.

٥٨ - المدینى، خصایص المسند، ص ٢١ و نیز نک : القاسمى، الفضل المبین، ص ٢٨٢.

٥٩ - ابن الجزرى، المصعد الاحمد، ص ٣٩.

٦٠ - پیشین، ص ٢٨.

٦١ - القاسمى، همان جا.

٦٢ - السیوطى، تدریب الراوى، ١٧٣/١. نیز : القاسمى، پیشین، ص ٢٨٦.

٦٣ - این آثار در سطور آینده به اجمال معرّفى خواهند شد.

٦٤ - نک: ابن الجزرى، پیشین، صص ٥٥-٥٣.

٦٥ - المرادى، سلک الدرر، ٦٠/٤؛ به نقل از جولد سیهر، پیشین، ٤٩٣/١.

٦٦ - غذاء الالباب، ص ١٥٩؛ به نقل از ابوزهره، ابن حنبل، ص ٣٩.

٦٧ - ابوزهره، پیشین، ص ٣٩.

٦٨ - ابوموسى المدینى، پیشین، ص ٢٢؛ ابن ابى یعلى، طبقات الحنابله، ١٨٤/١.

٦٩ - المنهج الاحمد فى تراجم اصحاب الامام احمد، دستنوشته دارالکتب المصریه (زیر شماره ٤٣٢٣ تاریخ)، الجزء الاوّل، ص ٢١؛ به نقل از ابوزهره، پیشین، ص ١٥٩.

٧٠ - نک : جولد سیهر، پیشین، ٤٩٢/١؛ هنرى لائوست، پیشین، ص ١٢٤٢؛ محمد ابوزهره، پیشین، ص‏١٦٢.

٧١ - ابوموسى المدینى، پیشین، ص ٢١.

٧٢ - پیشین، ٢٥.

٧٣ - پیشین، ٢٦.

٧٤ - ابن الجرزى، پیشین، ص ٣٩.

٧٥ - تاریخ التراث العربى، ٢١٨/٣/١.

٧٦ - از جمله نک: ابن الجزرى، پیشین، ص ٣١؛ القاسمى، الفضل المبین، ص ٢٨٢.

٧٧ - ابن الجزرى، پیشین، ص ٣٨.

٧٨ - پیشین، ص ٣٠.

٧٩ - نک: محمد ابوزهره، پیشین، صص ١٦٠-١٥٩.

٨٠ - السفّارینى، پیشین، ١٧/١.

٨١ - ابن الجزرى، پیشین، ص ٢٩؛ کاتب چلبى، ٩٥٦/٢، ١٦٨٠؛ محمدابوزهره، ابن حنبل، ص ١٦٠.

٨٢ - البلقینى، محاسن الاصطلاح، ص ٢٩٢؛ صبحى الصالح، علوم الحدیث و مصطلحه، ص ١٠٢.

٨٣ - درباره ارزش علمى وجاده نک: صبحى الصالح، پیشین، صص ١٠٣-١٠١؛ محمود ابوریّه، اضواء على السنّه المحمدیّه، ص ٢٠٩؛ مدیر شانه‏چى، درایة الحدیث، صص ١٣٩-١٣١.

٨٤ - اسدحیدر، ٤٨١/٢.

٨٥ - ابن الجزرى، پیشین، ص ٣٤.

٨٦ - درباره مطلب اخیر نک: احمد شاکر، مقدمه مسند احمد، ٥/١.

٨٧ - المصعد الاحمد، ص ٣١.

٨٨ - مقدّمه مسند احمد، ٥/١.

٨٩ - نگارنده به دلایلى که اینک جاى ذکرش نیست، از حدیث مقطوع و موقوف به «حدیث‏واره» یا شبه حدیث تعبیر مى‏کند.

٩٠ - المسند، چاپ احمدشاکر، ١٧١/١.

٩١ - پیشین، ٢٢٢/١.

٩٢ - پیشین، ٣٢٨-٣٢٧/١.

٩٣ - پیشین، ٣٢٩/٤.

٩٤ - پیشین، ٢٢/٩.

٩٥ - المصعد الاحمد، ص ٣١.

بخش هشتم

بخش هشتم :

مسند احمدبن حنبل (٢)

١- راویان مسند

شناخت راویان یک کتاب در واقع بخشى از شناخت خود آن کتاب است. زیرا به قول محمد ابوزهره «اعتماد به ناقل موجب اطمینان به منقول مى‏شود». (١) از این رو راویان مسند را با تکیه به رساله المصعدالاحمد به اختصار معرّفى مى‏کنیم:

١ - راوى مسند از مولّف، پسرش ابوعبدالرحمن عبداللّه بن احمد است. در میان فرزندان احمد دو پسرش صالح و عبداللّه معروفترند. صالح را ناقل بخش عمده‏اى از فقه پدرش مى‏دانند. (٢) امّا عبداللّه که از او کوچکتر بود، بیشتر به حدیث عنایت داشت. پدرش تمایل او را به حدیث و حُسن توجّهش را تحسین مى‏کرد و مى‏گفت: «پسرم عبداللّه از دانش حدیث بهره‏مند است». در نزد پدرش به چنان مکانتى دست یافت، که از او حدیث نقل مى‏کرد واو را به دانشمندى و حافظ بودن مى‏ستود.

علاوه بر پدرش ابوزرعه رازى، خطیب بغدادى، ابن عَدِىّ، ذهبى و دیگر دانایان اهل سنّت او را حافظ ، ثقه، فهیم و احیاگر علم پدرش شمرده و حتّى برخى او را در حفظ و سماع و آگاهى بر علل و بیماریهاى حدیث بر پدرش مقدَّم داشته‏اند. (٣)

او به راهنمایى پدرش از بزرگان عصر خود، از جمله از یحیى بن مَعین، حدیث شنید تا جایى که استادان او را از چهارصد تن فزون دانسته‏اند. راویان او عبارتند از: پدرش، نسایى، ابن ابى‏حاتم، ابن صاعد، ابوعَوَانه اسفراینى، دَعْلج، ابوبکر قطیعى و بسیارى دیگر. بیشتر آثار پدرش از جمله همین مسند مورد بحث را از او شنیده و روایت کرد. به همین جهت او را راوى‏ترین مردمان از پدرش مى‏دانند. (٤) چنانکه پیشتر هم گفته شد، علاوه بر روایت و تهذیب مسند، احادیث بسیارى را از طریق استادان خود برآن افزود. وى در سال ٢٩٠ ق درگذشت. (٥)

٢- ابوبکر احمدبن جعفر بن حَمْدان قطیعى بغدادى (٣٦٨-٢٧٤ ق .) مسند را از عبداللّه روایت کرده. وى در محلّه «قطیعة الرقیق» ساکن و بدان منسوب بود. قطیعى زمانى که هنوز کودکى ممیّز بود، به همّت پدرش از استادانى چون ابراهیم حربى، عبداللّه بن احمد، ابویعلى موصلى و... به شنیدن حدیث پرداخت و در طلب حدیث به شهرهاى بصره، کوفه، موصل و واسط سفر کرد.

حاکم نیشابورى، ابونعیم اصفهانى، ابن مُذْهِب، دارقطنى و بسیارى دیگر از وى روایت کرده‏اند. ابوعبدالرحمن سُلَمى، دارقطنى و حاکم نیشابورى با الفاظى چون ثقه، زاهد، مجاب الدّعوة و مأمون او را ستوده‏اند. خطیب بغدادى درباره وى گفته: «هیچ کس را ندیدم که به او احتجاج نکند». قطیعى بیشتر از هر کس از عبداللّه بن احمد روایت مى‏کند. جاى شگفتى است که با آنکه قطیعى در زمان مرگ عبداللّه شانزده‏سال بیشتر نداشته، نوشته‏اند: بیشتر آثار احمد، یعنى: کتابهاى المسند، الزّهد، الفضایل، التاریخ و المسایل را از او سماع کرده‏است. او علاوه بر روایت مسند، مقدار چشمگیرى حدیث هم از طریق دیگر استادانش بر آن افزوده ا (٦)ست. (٧)

چنانکه پیش از این گفته شد، قطیعى از خودآثارى هم دارد که از چندان شهرتى برخوردار نیست.

گفتنى است که از حلیة الاولیاء اثر ابونعیم اصفهانى (٣٨٤-٣٨٣/٨) چنین بر مى‏آید که قطیعى در روایت مسند از عبداللّه بن احمد منفرد نیست؛ بلکه کس دیگرى هم به نام محمد بن احمدبن حسن آن را از عبداللّه روایت کرده‏است. (٨)

٣- ابوعلى حسن بن‏على تمیمى بغدادى معروف به «ابنُ المُذْهِب» (٤٤٤-٣٥٥ ق) راوى مسند از قطیعى است. وى سیزده ساله بوده که قطیعى از دنیا رفته است. نوشته‏اند: در ده‏سالگى مسند را از قطیعى و دیگران شنید. امّا گویا تمام بخشهاى آن را از قطیعى نشنیده؛ بلکه عمده بخشهاى آن را از قطیعى و باقى‏مانده آن را از دیگران سماع کرده است. خطیب بغدادى گوید: «وى مسند را جمله‏گى از قطیعى روایت مى‏کرد. سماعِ وى صحیح است، مگر در مورد بخشهایى که به گزاف نام خویش را به عنوان راوى به آن پیوست کرده». خطیب به همین دلیل براو خرده مى‏گیرد و او را مورد اعتماد نمى‏داند. امّا ابن نُقْطَه گفته خطیب را نمى‏پذیرد و مى‏گوید:

«کاشکى خطیب این بخشهاى استثنا شده را روشن مى‏ساخت». آنگاه مى‏افزاید: در نسخه ابن مُذْهِب مسند فَضَالة بن عُبید و عوف بن مالک وجود ندارد. همچنین احادیثى از مسند جابر از آن نسخه افتاده است. این بخشها را ابوشُعَیْب حرّانى از قطیعى روایت کرده. اگر ابن مذهب نامش را به گزاف در جرگه راویان مسند داخل مى‏ساخت، دراین بخشها هم چنین مى‏کرد. مایه شگفتى است که کردارِ خطیب گفتارش را رد مى‏کند. زیرا در آثار خود گاه از نسخه ابن مذهب از کتاب الزهد [ اثر احمد] نقل مى‏کند.

بنابه گفته ابن جزرى به خط حافظ مِزِّى‏ (٩) هم دیده شده که گفته: ابن مذهب حدیث فَضَالة بن عُبید و عوف بن مالک اشجعى را از قطیعى نشنیده است. باید دانست: در چاپى که از مسند امروزه متداول و در دسترس پژوهندگان است، احادیث این دو تن در ضمن مسند انصار به چشم مى‏خورد. (١٠)

٤- پس از «ابن مذهب»، نوبت روایت به ابوالقاسم هبةاللّه بن محمّد معروف به «ابن الحُصَینِ» شیبانىِ بغدادى کاتب (٥٢٥-٤٣٢ ق) مى‏رسد. وى به هنگام مرگ ابن مذهب دوازده سال داشته است.

گویند: در سالهاى ٤٣٧-٤٣٦، یعنى در سنّ چهار-پنج‏سالگى، تمام مسند را از ابن مذهب و پس از او از چند تن دیگر شنیده و بخشهایى از آن را به انتخاب یکى از شاگردانش طى مجالسى براو املا کرده است. بزرگانى چون ابوالعلاء هَمْدانى، ابوالقاسم بن عساکر، ابوموسى مدینى، ابوالفرج بن جوزى و ابوعلى حنبل بن عبداللّه رصافى و بسیارى دیگر مسند را از او سماع کرده‏اند.

ابن الحُصَین را با اوصافى چون: دیندارى، امانت، وثاقت و نیکوکارى ستوده‏اند.

٥- راوى مسند از ابن الحصین، ابوعلى حنبل بن عبداللّه رَصافى (٦٠٤-٥١١ ق.) است. نوشته‏اند: چون به دنیا آمد، پدرش نزد صوفى معروف عبدالقادر گیلانى رفت و به او گفت که برایش فرزند پسرى زاده شده. عبدالقادر گفت: نامش را حنبل بنه و مسند را براو بخوان که عمرى دراز خواهد یافت و مردم به او نیازمند خواهند شد. ذهبى این را از کرامات عبدالقادر مى‏داند. به دنبال این سفارش، پدرش در دوازده سالگى تمام مسند را از طریق ابن الحصین با قرائت نحوى زمانش ابومحمّد بن خشّاب به صورتى بلیغ و دقیق براو خواند.

شخصى به نام ابوطاهر بن اَنْماطى گوید: من سماع رَصافى را از مسند از روى شمارى از نسخه‏ ها و خطوطِ بزرگان پیگیرى کردم تا اینکه گواهى بزرگان را بر صحّت سماع او به خطّ افراد مورد اعتماد دیدم، مگر در مورد تکّه‏ هایى از ابتداى مسند ابن عبّاس. همو افزاید: من تمام مسند را طى بیست و چند نشست در بغداد از او سماع کردم.

حنبل براى خواندن مسند بر مردمِ دمشق به آنجا سفر کرد و پس از انجام این کار به وطنش بازگشت. چون در راه بازگشت از شهرهاى حلب، موصل و اِربل گذشت، آن را براى مردم حلب و موصل نیز نقل کرد و سرانجام وارد بغداد شد.

وى در ٩٣ سالگى در رَصافه چشم از جهان فرو بست. افراد زیادى از جمله «ابن البخارى» مسند را از طریق او نقل کرده‏اند. (١١)

٢- کتابها و آثارى که درباره مسند احمد نوشته‏اند

از آنجا که مسند احمد بلندآوازه‏ترین مسندهاست، با گذشت زمان آثارى درباره آن پدیده آمده است. برخى از این آثار شرح مسند را به عهده گرفته وبرخى دیگر به توصیف و بیان خصوصیات آن پرداخته و پاره‏اى دیگر گزیده‏ هایى از آن مجموعه را شامل مى‏گردند. نگارنده لازم مى‏داند، بخشى از این آثار را به اجمال معرّفى کند.

الف - نوشته‏ هاى توصیفى:

١- خصایص المسند اثر ابوموسى مدینى (د . ٥٥٧ ق) که رساله کوتاهى است در بیان پاره‏اى از ویژگیهاى مسند. این رساله را مى‏توان به منزله پیشگفتارى براى مسند به حساب آورد.

٢- المصعد الاحمد فى ختم مسند الامام احمد اثر ابن جزرى پیشواى دانش قراآت در زمان خودش. درباره این رساله به مناسبتى پیش از این سخن گفتیم.

این دو رساله نخست در قاهره (١٣٤٧ ق) چاپ شده و پس از آن دوباره احمد محمدشاکر آنها را همراه با شرح حال احمد از تاریخ الاسلام ذهبى، با عنوان "طلائع الکتاب" در مقدمه چاپ خود از مسند منتشر ساخته است. (١٢)

٣- القول المسدّد فى الذّبّ عن مسندالامام احمد اثر ابن حجر عسقلانى. مولّف دراین کتاب درباره ٢٤ حدیث که برخى حدیث پژوهان آنها را جعلى دانسته‏اند، سخن مى‏گوید و تلاش مى‏کند که درستى آن احادیث را به کرسى اثبات نشاند. مولّف در مقدّمه این رساله پس از ستایش خداوند و درود بر پیامبر و خاندان و یارانش گوید:

«برخى از حدیث پژوهان احادیثى را جعلى و ساختگى پنداشته‏اند، در حالى که آن احادیث در مسند ... اثر پیشواى بزرگ و... ابوعبداللّه احمد بن محمّد بن حنبل وجود دارد. یعنى همان کس که معادن حدیث را کاویده و برزوایاى آن آگاه است. مناسب دیدم مطالبى را که درباره این دسته از احادیث به نظرم رسیده، دراین اوراق یادداشت کنم. این کار من از روى غیرت دینى و حمیّت نسبت به سنّت نبوى است و سپاس خداى را که این‏کار در شمار حمیّت جاهلى محسوب نمى‏گردد؛ بلکه دفاع از تصنیف بزرگى است که امّت آن را به دیده قبول و تکریم نگریسته و پیشوایشان آن را حجّتى ساخته تا به هنگام اختلاف بدان روى آورند و برآن تکیه زنند». (١٣)

٤- ذیل القول المسدّد تکمله‏اى است بر رساله پیشگفته به خامه محمّد صبغةالله مِدْراسى که در سال ١٢٧٩ ق. از تألیف آن فارغ شده است. (١٤) مولّف دراین تکمله درباره ٢٢ حدیث که ابن جوزى آنها را جعلى دانسته، سخن مى‏گوید و به سبک ابن حجر تلاش مى‏کند اصالت آن احادیث را نشان دهد. (١٥)

این دو رساله در سال ١٣١٩ ق. در حیدرآباد هندوستان همراه با هم چاپ شده‏است. احمد شاکر ابتدا قصد داشته مطالب این دو رساله را به‏طور پراکنده در شرح خود بیاورد. امّا بعداً به دلیل آنکه بیشتر مطالب آنها را تلاشى تکلّف‏آمیز یافته و همچنین براى پرهیز از دراز نویسى از این تصمیم بازگشته و قصد کرده تا رساله‏ هاى مزبور را به پایان مسند پیوست کند. (١٦) امّا چون انتشار مسند با درگذشت شارح به انجام نرسیده، این کار هم صورت عمل به خود نپذیرفته است.

٥- الذیل الممهّد. این رساله تکمله دیگرى است بر کتاب ابن حجر به قلم جلال‏الدین سیوطى. مولّف گوید:

«ابن حجر شمارى از احادیثى را که در الموضوعاتِ ابن جوزى وجود دارد، از قلم انداخته. من آنها را در کتابچه‏اى فراهم آورده و به ادّعاهاى او پاسخ گفته‏ام. شمار این احادیث چهارده تاست. این کتابچه را الذیل الممهّد نام نهادم». (١٧)

وى در جایى دیگر از رساله‏اى به نام الذیل على‏القول المسدّد نام مى‏برد (١٨) که احتمالاً مقصودش همین کتابچه باشد.

٦- تعریف الاَوْحَد باوهام مَنْ جمع رجالَ المسند اثر ابن حجر عسقلانى. کاتب چلبى که از این اثر نام برده، آگاهى بیشترى در باره آن در اختیار نمى‏گذارد. (١٩)

ب - فهرستهاى راهنما:

١- ترتیبُ اسماءِ الصّحابةِ الذین اَخْرَج حدیثهم احمدُ بنُ حنبل فى‏المسند على ترتیب حروف المعجم. اثر ابوالقاسم على بن حسن بن هبة اللّه بن عساکر (٢٠) (د . ٥٧١ ق).

٢- إطراف المُسْنَد المعتلى بأَطرافِ المسند الحنبلى اثر ابن حجر عسقلانى. بنابه گفته کاتب چلبى این کتاب دو مجلّد است که مولّف آن را از کتاب دیگرش به نام إتحاف المهرة بِاَطراف العشره [ صحاح ششگانه و مسندهاى چهارگانه ] جداساخته و به عنوان تألیفى مستقل عرضه داشته است. (٢١) سزگین از اثرى با نام إطراف المُسْنَد المُطَّلِع بِاَطراف المسند الحنبلى یاد مى‏کند؛ امّا از مولّف آن نام نمى‏برد. (٢٢) به گمان نگارنده این همان کتاب ابن حجر باشد.

٣- فهرس احادیث مسند الامام احمد بن حنبل. گرد آورنده این فهرست ابوهاجر محمّد سعید بن بسْیونى زَغْلول (معاصر) مى‏باشد. دراین فهرست احادیث براساس حروف الفبا دسته بندى شده‏است. (٢٣)

٤- مُرْشد المُحتْار اِلى مافى مسند الامام احمد بن حنبل من الاحادیث و الاثار. این نیز راهنما یا معجمِ حدیثْ‏یابى است که "حمدى عبدالمجید السّلفى" (معاصر) براى مسند احمد فراهم آورده است. سه جلد از این فهرست که شامل احادیث قولى است، به نظر نگارنده رسیده و گویا مجلّدات بعدى آن، فهرست احادیث فعلى را در بردارد. (٢٤) ظاهراً در میان کارهاى مشابه این جامعترین راهنمایى باشد که براى مسند فراهم آمده‏است.

ج - شرحها:

١- واژه‏ هاى نامأنوس مسند را ابوعُمَر محمّد بن عبدالواحد زاهد (د.٣٤٥ق) معروف به "غلام ثعلب"گرد آورده و شرح داده است. (٢٥)

٢- المسند الاحمد فیما یتعلَّقُ بمسند احمد اثر ابن جزرى. (٢٦)

٣- المقصد الاحمد فى رجال مسند احمد. این کتاب که اثر همان ابن جزرى است، به بررسى پاره‏اى از رجال مسند پرداخته. بنابه گفته مولّف بخشى از این اثر در فتنه‏اى از میان رفته و مولّف مختصراً آن بخش را بازنویسى کرده‏است. (٢٧)

٤- عقود الزَّبَرْجَد على مسند الامام احمد اثر جلال‏الدین سیوطى. مولّف این کتاب را به سبک کتابهاى اعراب القرآن تألیف و پیچیدگیهاى احادیث را از نقطه نظر نحوى بررسى کرده‏است. (٢٨)

٥- ابوالحسن محمّد بن عبدالهادى سندى ساکن مدینه منوّره (د . ١١٣٨ ق) شرح گسترده‏اى در حدود پنجاه جزوه بزرگ برآن نگاشته است. (٢٩)

٦- المسند الاحمد على مسند احمد تعلیقه ناتمامى است بر مسند از جمال‏الدین قاسمى دمشقى. خود او درباره این تعلیقه مى‏نویسد:

«نگارش این تعلیقه را تاتاریخ ششم ذى‏حجّه سال ١٣١٣ هجرى ادامه دادم و به حدیث عبدالله بن جعفر رسیدم. آنگاه اشتغال به کارهاى دیگر مرا از اتمام آن بازداشت و این کار به تأخیر افتاد. امیدوارم که خداوند مرا یارى دهد که به اتمام آن موفّق گردم». (٣٠)

٧- شرح علاّمه احمد محمّد شاکر از دانشمندان وحدیث‏شناسان معاصر دیار مصر که به تصحیح، شرح و چاپ محققّانه مسند دست زد. امّا پیش از اتمام کار چشم از جهان فروبست و تنها توانست کمتر از یک سوم آن کتاب را تصحیح و شرح کند و در قالب پانزده جلد منتشر سازد. در سطور آینده زیر عنوان «چاپهاى مسند» ویژگیهاى این شرح به تفصیل بیان خواهد شد.

د - کارهاى اصلاحى:

١- ترتیب مسند احمد بن حنبل على حروف المعجم اثر ابوبکر محمّد بن عبداللّه بن عمر مُقَدِّسى حنبلى (د . ٨٢٠ ق). (٣١)

٢- الکواکب الدرارى فى ترتیب مسند الامام احمد على ابواب البخارى. اثر ابوالحسن على‏بن حسین بن عُرْوَه مَشْرِقى معروف به "ابن زُکْنُون" و "ابن عُرْوَه" (د.٨٣٧ق). مولّف یکى از فقیهان وحدیث‏شناسان حنبلى است و همانطور که از نام کتاب او پیداست، احادیث مسند را به سبک صحیح بخارى مرتّب ساخته ا (٣٢)ست. (٣٣)

٣- الفتح الربّانى لترتیب مسند احمد بن حنبل الشیبانى اثر احمد بن عبدالرحمنِ بنّا معروف به «ساعاتى». ساعاتى مسند را بر اساس ابواب در هفت بخش مرتّب ساخته و پاره‏اى از دشواریهاى آن را شرح داده و به احادیثى که عبدالله پسر احمد بر مسند افزوده، اشاره کرده‏است. وى علاوه برافزودن مطالب سودمند علمى، قصد داشته کار مراجعه به مسند را آسان کند. این کتاب در مصر چاپ شده است. (٣٤)

ه - گزیده‏ ها:

١- الثلاثیات‏این مجموعه را محبّ‏الدین اسماعیل بن عمر مَقْدِسى (د.٦١٣ق) و ضیاءالدین محمّد بن عبدالواحد مَقْدِسى‏حنبلى (د.٦٤٣ق) از مسند بیرون کشیده‏اند. (٣٥) در برخى از فهرستها فراهم آوردن این گزیده را به‏عبداللّه پسر احمد نسبت داده‏اند. (٣٦) امّا به‏نظر مى‏رسد میان راوىِ آن احادیث که عبداللّه است با گردآورنده آن اشتباه شده باشد. (٣٧)

مقصود از «ثلاثیات» احادیثى است که با سه واسطه به پیامبر (ص) مى‏پیوندد. به عبارت دیگر، احادیثى است که میان مُخْرِجِ (آورنده) آن و پیامبر سه راوى واسطه شده باشد؛ یعنى صحابى، تابعى و اتباع تابعى. (٣٨) حدیث ثلاثى در واقع نوعى از احادیث عالى السند است. این نوع حدیث بسیار با اهمیّت است. زیرا امکان رخ دادن خطا در آن به کمترین حدّ خود مى‏رسد. امّا باید دانست، این نوع حدیث بسیار کمیاب است. مثلاً در سنن دارِمى پانزده حدیث ثلاثى و در صحیح بخارى تنها ٢٢ حدیث ثلاثى وجود دارد (٣٩) و در مسند احمد ٣٢١ حدیث از این نوع یافت شده که بیش از نیمى از آن یعنى ١٦٥ حدیث به مسند انس بن مالک مربوط مى‏شود.

گزیده یاد شده شرحى دارد به نام نفثات صدر المُکمَدو قُرَّةُ عین المسعد لِشرح ثلاثیات مسندالامام احمد. این شرح به خامه شمس‏الدّین محمّد بن احمد بن سالم سفّارینى (د. ١١٨٨ ق) به رشته تحریر در آمده و در سال ١٣٨٠ قمرى در دو جلد در دمشق انتشار یافته‏است. (٤٠)

مولّف درباره این شرح مى‏نویسد:

«... پس از تردید آهنگ این کار کردم... و تردید من به این دلیل بود که پیش از من کسى آن احادیث را شرح نکرده و علاوه برآن همّت من کوتاه و دست مایه‏ام اندک ومنابع این کار در زیستگاهم [ = نابلس ] بس نادر است. لیکن با این وصف آستین همّت بالا زده و برخداوند بخشنده و گشاینده توکلّ کردم واین شرح را نفثات صدرالمُکْمَد و قرّة عین الاَرْمد لشرح ثلاثیات مسند الامام احمد نام نهادم». (٤١)

در این شرح پیش از هرچیز، شرح حال راویان ذکر مى‏گردد. پس از آن هرگاه ذکر آن اشخاص به میان آید، به جاى پیشین ارجاع داده مى‏شود. در مرحله بعد، واژگان حدیث یکى‏یکى شرح داده مى‏شود و معنا و مدلول و حُکمى که در آن است، بیان مى‏گردد و اختلاف پیشوایان در حدِّ امکان روشن مى‏شود و اگر حدیثِ مورد نظر به داستانى اشاره دارد، آن داستان بازگو مى‏گردد و اگر به غزوه‏اى مربوط باشد، نام آن غزوه و محل رخ دادن آن یاد مى‏شود و چنانچه به منقبتى اشاره داشته باشد، آن منقبت روشن شده و با احادیث، اخبار، مراسیل و آثار تقویت مى‏گردد. اگر در حدیث به مرد یا زن مبهمى اشاره شده باشد، تا مرز امکان به نامش توجّه داده مى‏شود واگر مولّف در این باره به اطلاعاتى دست نیافته باشد، مى‏گوید: کسى را ندیده‏ام که نام این شخص را بیان کرده باشد. (٤٢)

٢- المنتقى منْ مسند العَشَرةِ المُبَشَّرة. گزیده بسیار مختصرى است از احادیث آن ده تن صحابیانى که به عقیده سنیّان از زبان پیامبر (ص) نوید بهشت یافته‏اند. از این گزیده که فراهم آورنده‏اش شناخته نشده، دستنوشته‏اى در کتابخانه ظاهریّه موجود است. (٤٣)

٣- الدرُّ و الزَّ بَرْجَد فى مختصر مسندالامام احمد تألیف محمّد هبةالله دمشقى. (٤٤) درباره این گزیده بیش از این اطلاعى به دست نیامد.

٤- افزون بر خلاصه یادشده، بنابه گفته کاتب چلبى، سراج الدین عمربن على شافعى معروف به "ابن مُلَقِّن" (د . ٨٠٤ ق) هم مسند را خلاصه کرده‏است. (٤٥)

٥- غایةالمقصد فى زواید احمد اثر نورالدین على‏بن ابوبکر هَیْثَمى (د. ٨٠٧ق). مولّف دراین کتاب آن بخش از احادیث‏مسند احمد را که در صحاح ششگانه وجود نداشته، بیرون کشیده و به‏عنوان یک اثر مستقل عرضه داشته است. (٤٦)

٦- فضائل امیرالمومنین على (ع) و اهل البیت من کتاب المسند برگزیده قوام‏الدین قمى وشنویى (معاصر). گردآورنده بى‏آنکه از خود ابتکارى نشان دهد، فضایل اهل بیت را از مسند بیرون کشیده و در ابوابى مرتّب ساخته وبه جلد و صفحه آن کتاب از چاپ ٦ جلدى ارجاع داده است. (٤٧)

٧- مسند المناقب، گلچینى است از احادیث مسند احمد در مناقب اهل‏بیت (ع) و پیروان ایشان که به کوشش محمّد رضا حسینى جلالى (معاصر) فراهم آمده است. (٤٨)

چاپهاى مسند

افزون بردستنوشته‏ هاى بسیارى که از مسند وجود دارد، (٤٩) این کتاب چندبار چاپ شده، بدین شرح:

یک - چاپ قاهره در سال ١٣١٣ ق. به وسیله چاپخانه "میمنیّه". این چاپ که در شش مجلّد بزرگ با قطع رحلى و حروف ریز عرضه شده، تخمیناً مشتمل بر سه‏هزار صفحه است. بنابه گفته احمد شاکر این چاپ نیکو و لغزشهاى آن اندک است. (٥٠) در حاشیه این چاپ منتخب کنزالعُمّال اثر متّقى هندى نقش بسته است.

دو - چاپ بخشى از مسند در بمبئى در سال ١٣٠٨ ق توسّط چاپخانه حیدریّه. این بخش که داراى ٢٨٠ صفحه با قطع متوسّط است تا پایان مسند "سعید بن زید" را شامل مى‏گردد. این مقدار تقریباً با ١٩٠ صفحه از چاپ "میمنیّه" برابر است. احمد شاکر این چاپ را نااستوار یافته و گمان دارد چاپخانه مزبور چاپ کتاب را به پایان نبرده است. (٥١)

سه - تصحیح، شرح و چاپ محققّانه احمد محمد شاکر برجسته‏ترین حدیث‏شناس معاصر دیار مصر. (٥٢) وى براى عرضه متنى استوار، کم غلط و قابل اطمینان، متن چاپ شده توسّط چاپخانه "میمنیّه" را با دستنوشته موجود در کتابخانه عالم و محدّث مغرب "عبدالحىّ کتّانى" مقابله کرده. او این دستنوشته را صحیح، کم لغزش، داراى ضبط نیکو و استوار یافته است. (٥٣)

افزون بر سنجش نسخه‏ هاى یادشده، محققّ براى شرح و تصحیح اسنادها و متون احادیث از مجموعه‏ هاى حدیثى، کتابهاى رجال، لغت نامه‏ ها و کتابهاى غریب الحدیث کمک گرفته و انصافاً در این راه از هیچ کوششى دریغ نکرده است.

محقّق یاد شده از سال ١٩٤٩ تا ١٩٥٨ میلادى توانست پانزده جلد از آن کتاب را به وصفى که گذشت، همراه با فهرستهایى مبتکرانه منتشر سازد. امّا با درگذشت وى (در سال ١٣٧٧ ق / ١٩٥٨ م) این کار ارزشمند متوقّف گشت. دراین پانزده جلد ٨٠٩٩ حدیث تصحیح و شرح شده که این مقدار تخمیناً کمتر از یک سوم کلّ کتاب را دربرمى‏گیرد. (٥٤)

انتشار این کتاب با مساعدت مالى ملک عبدالعزیز پادشاه وقت کشور عربستان سعودى صورت گرفته است. (٥٥)

براى آگاهى دقیقتر از داستان دلدادگىِ مصحّح و شارحِ یاد شده به این کتاب و روش کار او، لازم مى‏داند بخشهایى از مقدمّه او را به فارسى گزارش کند. او پس از حمد و سپاس خداوند و ستایش حضرت رسول (ص) و خاندان پاکش چنین گوید:

«من از سى‏واند سال پیش، در عنفوان جوانى، یعنى پس از به پایان بردن نخستین مراحلِ تحصیلى، به دوستى سنّت مطهَّر نبوى رهنمون شدم وبه آگاهى در آن عرصه و ژرف‏اندیشى در دانشهاى حدیث و کاوش از جاذبه‏ ها و کتابهاى نفیس آن دلبستگى یافتم. در آن زمان در خانه ما درمیان کتابهاى پدرم، صحاح ششگانه ودیگر کتابهاى حدیث را دیدم. در آن میان یکى از کتابهایى که به چشمم خورد، دیوان کبیر یعنى مسند اثر امام الائمه، یاور سنّتْ و کوبنده بدعتْ امام احمد بن حنبل بود. پس از تأمّل در آن کتاب، آن را دریایى بیکران و نورى روشنگر یافتم. امّا چون بر محور مسندهاى صحابه منظَّم شده و احادیث هریک از اصحاب بدون ترتیب مشخّص یکى پس از دیگرى در آن فراهم آمده، مردمان به آسانى نمى‏توانند از آن بهره گیرند، مگر کسانى که آن را به خاطر سپرده‏اند؛ همانطور که محدّثان دوره‏ هاى پیشین احادیث را از برمى‏داشتند. ویا اَسَفا، ما کجا چنین توفیقى توانیم یافت! از همان زمان این کتاب مرا شیفته ساخت و مایه دل مشغولى من شد و به نظرم آمد بهترین خدمت به دانشهاى حدیث این است که فردى توفیق یابد که این مسند کبیر را در دسترس مردمان قرار دهد تا در نتیجه فایده‏اش فراگیر شود و پیشواى مردمان گردد. و بالاخره آرزو مى‏کردم آن فرد موفَّق من باشم. سپس دریافتم که بزرگانِ محدّثان و ائمه شارحان و مولّفان درباره مسند وضعیّتى همانندِ ما دارند... بیشتر آنان از پیشینیان نقل مى‏کنند و به تقلید از گذشتگان حدیثى را به آن کتاب نسبت مى‏دهند. تنها چندتن هستند که کتاب مورد گفتگو را به شایستگى مى‏شناسند و در وضعیّتى بسر مى‏برند که گویا مسند بر سر زبان ایشان است. از این گروه تنها سه تن را با اطمینان یاد توانم کرد: شیخ الاسلام ابوالعبّاس تقى‏الدین بن تیمیّه و دو شاگرد او حافظ کبیر شمس‏الدین بن قیّم و عمادالدین بن کثیر. سالیانى دراز آرمان زندگیم و نهایت تلاشم این بود که این مسند را در دسترس مردمان گذارم تا آنکه خداوند از بیش از پانزده سال پیش مرا توفیق داد تا به خواسته‏ام به نحو دلخواه برسم؛ یعنى به نحوى که اولاً مسندبنابه صلاحیّتى که دارد و بنابه منظورى که مولّفش آن را فراهم ساخته، درمیان عالمان و فراگیرندگان متداول باشد. ثانیاً فهرستهاى لفظى و علمىِ کافى و استوار داشته باشد. مقصودم از فهرستهاى لفظى نامْ نامه و دیگر فهرستهایى است که معاصران مابه پیروى از فرنگیان بدان دل بسته‏اند وبه گستردگى بدان مى‏پردازند، و منظورم از فهرستهاى علمى، فهرست بابها و موضوعاتِ علمى است که در پرتو آن پژوهشگران بتوانند به معناى مورد نظر خود در سراسر مسند رهنمون گردند. ... احادیث کتاب را از آغاز تا انجام به ترتیب شماره گذاشتم واین شماره‏ ها را به منزله اَعْلام احادیث فرض کرده، تمام فهرستهایى را که خود ابداع کردم براساس آنها بنا نهادم. نخستین فایده این کار آن است که فهرستهاى مورد نظر با تغییر پذیرفتن چاپهاى کتاب دگرگون نمى‏شود....

فهرستهاى لفظى خود انواعى دارد:

١- فهرستى ویژه اصحابى که راوى احادیث هستند. این فهرست براساس حروف الفباء تنظیم و جاى شروعِ مسند آن صحابى با بیان شماره جلد کتاب و شماره صفحه نشان داده شده‏است. دراین فهرست شماره احادیثى که صحابى مورد نظر روایت کرده، ذکر شده؛ خواه آن احادیث در مسند ویژه خودش باشد، خواه در مسند دیگر صحابه ....

٢- فهرست جرح و تعدیل. این فهرست به راویانى اختصاص دارد که احمد و پسرش عبداللّه در مسند در باره آنان اظهار نظرى کرده‏اند که البتّه شمار آنان اندک است. همچنین این فهرست به راویانى مربوط مى‏شود که نگارنده [ = احمد شاکر ] ضمن گفتار خود در شرح احادیث، درباره آنان اظهار نظر کرده است....

٣- فهرستى هم مخصوص نامهایى است که در متن حدیث ذکر شده‏اند. زیرا این قبیل نامها غالباً نامهایى هستند که داستان حدیث یا موضع پندگیرىِ آن، بر محور آنان مى‏چرخد.

٤- یک فهرست نیز به مکانهایى اختصاص یافته که در متن حدیث از آنها ذکرى به میان آمده‏است.

٥- و بالاخره فهرستى هم از واژگان نامأنوس احادیث ترتیب داده شده، واژگانى که به شرح و توضیح نیاز دارند؛ چنانکه در الفائق، النهایه و لسان العرب و ... شرح داده شده‏اند... . دراین فهرست به پیروى از [ ابن اَثیر ] صاحب النهایه ابتدا ریشه کلمه را ذکر مى‏کنم و به دنبال آن موضع شاهد را از حدیث موردنظر نقل و به شماره حدیث اشاره مى‏کنم.

«... امّا فهرستهاى علمى اصل و اساس این کار سترگ است... . نگارنده [احمدشاکر] این فهرستها را هم برهمان شماره‏ هاى احادیث بنا نهاده است... . هر کس که بر وضعیّت احادیث آگاه باشد، مى‏داند که گاه حدیث واحد بر معانى فراوان و متعدّدى دلالت دارد و به مسایل و ابواب گونه‏گونى مربوط مى‏شود واین همان چیزى است که "بخارى" را به تقطیع احادیث و تکرار آن در ابواب مختلف واداشته تا بتواند در هر جایى به مناسبت - هر چند این مناسبت دور باشد - به حدیث مورد نظر استشهاد کند. بنابراین دشوارى کاوش در صحیح او، دشواریى است که همه حدیث‏پژوهان را رنج مى‏دهد. با آنکه این روش، یعنى استدلال به حدیث واحد در جاهاى مختلف، براى بهره‏ورى از احادیث روش درستى است. امّا دیگر مولّفانِ صحاح و سنن، هر حدیث را تنها در جاى مناسب اصلى ذکر کرده و جز در مواردى بس اندک، از نقل آن در ابواب مناسب دیگر خوددارى کرده‏اند. از همین رو پس از انس گرفتن با فهرست این کتابها، دیدم یافتن یک حدیث در صحیح بخارى براى من بسى آسانتر از یافتن آن در دیگر کتابهاى صحاح و سنن است... .شماره گذارى‏احادیث، ما را از تمام این دشواریها؛ یعنى از تقطیع حدیث و تکرار آن راحت ساخت. شماره حدیث در هر بابى و هر معنایى که آن حدیث برآن دلالت مى‏کند یا صلاحیّت دارد که در آن موضوع بدان استشهاد گردد، بى‏هیچ تکلّف و مشقّتى گذاشته مى‏شود. بنابراین پژوهنده دراین فهرست مى‏تواند باب یا معناى مورد نظر خود را بیابد و در نتیجه تمام شماره‏ هاى احادیثى را که به کار وى مربوط مى‏شود، بى‏کم‏وکاست وبا استقصاء تمام ببیند.

«... در تنظیم این فهرست، موضوعات را به متجاوز از چهل موضوع اصلى و بیش از هزارباب تقسیم کردم و نزدیکترین راه را به اندیشه محدّث و فقیه برگزیدم... . نخستین هدف من از تمام این تلاشها این بود که دستْ‏آورد این مسندِ جلیل را در دسترس مردم و خصوصاً در دسترس حدیث‏پژوهان بگذارم تا در کتابى که به منزله ریشه واساس تمام یا بیشتر کتابهاى حدیث [ اهل سنّت ] است، به گنجهایى دست یابند که در سنت نبوى (ص) نهفته است. در این باره سخن خطیب بغدادى در تاریخ بغداد (٢١٣/١) مرا تکان داد و به تحرّک واداشت: "من این کتاب [ = مسند ] را پرفایده و بخشنده معانىِ استوار دیدم. [ امّا ] در بسیارى از موارد، انسان مطلبى را از آن کتاب مى‏طلبد و مى‏خواهد آن را بیابد، امّا جاى‏آن را به یاد نمى‏آورد. مدّتى در جستجوى آن مطلب وقت مى‏گذارند، آنگاه از جستجوى آن چشم مى‏پوشد در حالى که نیازش بر آن مطلب همچنان باقى و پابرجاست".

«زمانى که قواعدى را که براى تنظیم فهرستها ابداع کرده بودم، (٥٦) با یک یک احادیث تطبیق مى‏دادم، دیدم سند بسیارى از احادیث مرا به اشتباه مى‏اندازد. در نتیجه به مراجعه به مجموعه‏ هاى حدیثى و کتابهاى رجال نیاز مندم. گاه به آن مَآخذ رجوع مى‏کردم و گاه از این کارتن مى‏زدم. آنگاه به ذهنم رسید که خوب است حاصل مراجعه خود را در دفترى یادداشت کنم و چنین کردم. در همان ایّام این اندیشه را با خود حمل مى‏کردم که تمام احادیث آن را بررسى کنم و صحیحِ آن را از ضعیفِ آن بازشناسم؛ امّا مى‏ترسیدم که مبادا به کارى دست زنم که نتوانم به‏طور شایسته از عهده‏اش برآیم و به قول علماى بلاغت "این پاو آن پا مى‏کردم". (٥٧) زمانى که قاضىِ دادگاههاى شرعى شهر "زقازیق" مرکز استان شرقى بودم، جوانى از مردان صالح و پرهیزکار با ما بود. منظورم از این جوان دوستم دکتر "احمد احمدالشریف" ... است. وى با آنکه فارغ‏التحصیل پزشکى از کشور آلمان بود، یکى از زاهدان بزرگ و خداترس به شمار مى‏رفت. شبها را برمى‏خواست وبه قرائت و اندیشه در قرآن و مطالعه در سنّت مى‏پرداخت. ما در مراکز علمى آنجا با هم مجالسى داشتیم. من کار خود را درباره خدمت به این دیوان کبیر براو عرصه مى‏داشتم و او مرا تشویق مى‏کرد وهمّتم را برمى‏انگیخت. با وى مکرّراً درباره شرح احادیث از جهت صحّت و ضعف مشورت مى‏کردم و او مرا براقدام به این کار ترغیب و به توکّل و اعتماد برخداوند سفارش مى‏کرد تا آنکه خداوند سینه‏ام را براى این کار گشود... من خود را ملزَم به شرح و بیان تمام جنبه‏ هاى احادیث نکرده‏ام، زیرا آن کار سخن را بس به درازا مى‏کشاند؛ بلکه سعى و تلاش خود را به کار گرفتم تا درجه حدیث را از حیث صحّت و ضعف بیان کنم. بنابراین اگر حدیثى صحیح بود آن را ذکر کردم و اگر ضعیف بود، علّت ضعفش را بیان داشتم واگر در زنجیره سندِ آن، کسى قرار دارد که برخى او را توثیق کرده و برخى دیگر براو خرده گرفته‏اند، در حدّ توش و توانِ علمى خود اجتهاد کرده و نظر خود را ابراز نمودم... . در شرح خود گِرد مباحث فقهى و اختلاف فتواها نگشته‏ام. زیرا دراین کتاب چنین وظیفه‏اى بر دوشم نبوده؛ بلکه این وظیفه بهره‏جوى مستنبِط است... . علاوه بر آن مسند برمحور ابواب فقهى تنظیم نشده تا زمینه چنین کارى براى شارحش هموار باشد. در تفسیر واژه‏ هاى نامأنوسِ احادیث، به شرح موارد خیلى ضرورى بسنده کردم. علاوه برآن در مواردى که دیدم صاحبان کتابهاى غریب الحدیث در بیان واژه‏اى کوتاهى کرده‏اند ویا در مواردى بس اندک که نظرى مغایر با نظر آنان داشته‏ام، آن موارد را هم شرح و تفسیر کردم . احادیث مسند در موارد بسیارى تکرار مى‏شود؛ یعنى یک حدیث با زنجیره سندهاى متعدّد و با تعبیرات گونه‏گون یا مشابه روایت مى‏گردد. پاره‏اى از این احادیثِ مکرَّر، صورت طولانى شده و پاره‏اى دیگر، صورتِ کوتاه شده حدیثى دیگر است. در چنین مواردى شایسته دیدم که در کنار هر حدیثى شماره آن روایتى را که درباره همان معنایا با همان تعبیر در گذشته نقل شده، یاد کنم. بنابراین اگر آن روایت با همان متن یا متنى مشابه تکرار شده باشد، گفتم "مکرَّر حدیث شماره فلان" و اگر حدیث دوم صورتِ طولانى شده حدیثِ نخستین بود، گفتم "مطوَّل فلان حدیث" و اگر صورتِ کوتاه شده آن بود، گفتم "مختصر فلان حدیث". این کار فایده دیگرى هم دارد و آن اینکه: اگر خواننده در پایان مسند یک صحابى معیَّنى حدیثى را درباره موضوعى ببیند، این کار به وى امکان مى‏دهد که با رجوع به شماره‏ هایى که بدان اشاره مى‏کنم، تمام احادیثى را که ازاین صحابى درباره همان موضوع روایت شده، یکجا گرد آورد؛ بى‏آنکه براى این کار به فهرست علمى مراجعه کند. گرد آوردن احادیث [ مربوط به یک موضوع ] نزد عالمانِ فنّ حدیث فوایدى دارد که هرکس رنج این کار را بردوش کشیده باشد، آن را درک مى‏کند. نزدیکترین ثمره این کار دستیابى به معناى درستِ حدیث و تقویت سندهاى آن است و این کار اخیر به مدد پیوند و [ سنجش ] پاره‏اى با پاره‏اى دیگر صورت مى‏گیرد. من براى تحقیق وتوثیق احادیث و تنظیم فهرستها تمام توان خویش را به کار گرفتم... . پس اگر در کارم راه صواب را پیموده باشم، خداى را سپاس مى‏گزارم که به من چنین توفیقى ارزانى داشت واگر به خطا رفته باشم جز نیکى هدفى نداشته، از خداوند آمرزش مى‏طلبم. امام احمد به فرزندش عبداللّه گوید: "این مسند را نیک نگهدارى کن، زیرا که به زودى پیشواى مردمان خواهد گشت". امیدوارم این کار و تلاش من سخن امام احمد را تحقّق بخشد...». (٥٨)

چهار - اخیراً نیز به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران چاپ تازه‏اى از این کتاب آغاز و ٥ جلد نخست آن میان سالهاى ١٤١٣ - ١٤١٤ ق / ١٩٩٣ - ١٩٩٤م. در بیروت منتشر شده است.

شمار احادیث این کتاب و پاره‏اى آگاهى‏هاى دیگر

تردیدى نیست که مسند کتابى گسترده و بزرگ است؛ امّا دراین که تعداد احادیث این مجموعه بزرگ چه مقدار است، سخن دقیقى در دست نیست. عدّه‏اى از دانشمندان از جمله صاحب مسند الفردوس، جرجى زیدان، ابن خلدون وبه پیروى از او برخى از پژوهندگان معاصر شمار احادیث این کتاب را پنجاه هزار دانسته‏اند. (٥٩) عدّه‏اى دیگر روى عدد چهل هزار و اندى و یا چهل هزار انگشت نهاده‏اند. (٦٠) برخى دیگر از جمله "حسینى" در کتاب التذکرة فى رجال العشرة و احمد امین تعداد احادیث این مجموعه را همراه با احادیث مکرَّر چهل‏هزار قلمداد کرده‏اند. (٦١) عمربن حسن مشهور به "ابن دِحْیَه کلبى" (د . ٦٣٣ ق) در کتاب فوائد المشرقین و المغربین احادیث مسند را همراه با زواید عبداللّه همین مقدار دانسته است. (٦٢) "سفّارینى" هم در شرح ثلاثیّات مسند تعداد این احادیث را بدون مکررّها سى‏هزار و تعداد مکرّرها را ده هزار و زواید عبداللّه را نیز ده‏هزار مى‏داند که جمعاً بر پنجاه هزار بالغ مى‏گردد. (٦٣) گروهى هم گفته‏اند: این مجموعه سى‏هزاریا سى‏هزار واندى حدیث را در بردارد. (٦٤) ابوموسى مدینى در همین باره مى‏نویسد:

«همواره از زبان مردم مى‏شنوم که در مسند احمدچهل‏هزار حدیث نهفته است. امّا از قول خطیب بغدادى خواندم‏ (٦٥) که "ابن منادى" گوید: "در دنیا کسى در روایت از پدرش بر عبداللّه پیشى نگرفته‏است. زیرا وى مسند را که سى‏هزار حدیث دارد، از او شنیده و ... نمى‏دانم سى‏هزارى که ابن منادى مى‏گوید، بدون در نظر گرفتنِ مکرّرهاست یا با مکرّرها؟ در صورتى که بدون احتساب مکرّرها باشد، هر دو قول درست است. حاصل آنکه نمى‏دانم بر سخن ابن منادى اعتماد کنم یا بر سخن دیگران. اگر فرصتى بیابم احادیث آن را برخواهم شمرد». (٦٦)

مدینى در چند سطر بعد، از زبان قطیعى نقل مى‏کند که تمام احادیث مسند سى-چهل حدیث کمتر از چهل هزار است. باید دانست: بیشتر نظرات پیشگفته ناشى از روحیه کمیّت‏گرایى و برپایه حدس و تخمین است. برخى هم با تکیه به سخن دیگران این اعداد را در کتاب خویش آورده‏اند. ولى واقعیّت این است که پاره‏اى از اعداد یادشده با واقعیّت فاصله بسیار دارند. به گمان نگارنده نظرات پژوهشگران متأخر ویا معاصر به واقعیّت نزدیکتر است. در میان اینان احمدشاکر که در چاپ خویش احادیث کتاب مزبور را پى‏درپى شماره‏گذارى کرده، معتقد است تعداد این احادیث یقیناً از سى‏هزار بیشتر و از چهل‏هزار کمتر است؛ ولى او شماره درست و دقیق را به اتمام کار موکول مى‏کند. (٦٧) گلدزیهر و سزگین هم تعداد احادیث کتاب مورد نظر را میان بیست و هشت تا بیست و نُه هزار حدس مى‏زنند. (٦٨) دو تن از دانشجویان حوزه علمیه قم که روایات این کتاب را شمرده‏اند، در یک جا مجموع این روایات را ٢٦٣٠٠ و درجایى دیگر ٢٦٥٧٤ حدیث دانسته‏اند. آنان مى‏افزایند: با همه دقّتى که به‏کار برده‏ایم، ممکن است در شمارش لغزشى رخ داده باشد؛ ولى مقدار این لغزش به‏طور مسلّم از صد یا صدوپنجاه حدیث افزون نخواهد بود. (٦٩) بنابراین باید مسند را حاوى کمتر از سى‏هزار حدیث دانست.

در ادامه این مطلب باید افزود: معروف است که مولّف خود گفته این کتاب را از میان بیش از هفتصد و پنجاه هزار حدیث گرد آورده و برگزیدم. (٧٠) از عبداللّه پسر مولّف هم منقول است که گفته: پدرم مسند را از میان هفتصد هزار حدیث گلچین کرده‏است. (٧١) بالاتر اینکه از همو نقل مى‏کنند که گفته: پدرم هزاران هزار حدیث نوشت و هیچ حدیثى را از سواد به بیاض در نیاورد، مگر آنکه آن را به خاطر سپرده بود. (٧٢)

ممکن است برخى از کسان که با کتابهاى حدیث و فرهنگ محدّثان آشنایى ندارند، این اعداد فراوان را بهانه‏اى براى خرده‏گیرى قرار دهند واز این راه بر تمام احادیث بتازند و درستى آن را انکار کنند ویا اینکه ممکن است بپندارند که مقصود محدّثان از اینگونه سخنان این است که از پیامبر (ص) وامامان (ع) این مقدار حدیث صادر شده است. براى رفع هرگونه ابهام دراین مورد لازم است بدانیم:

١- همانطور که برخى از دانشمندان هم گوشزد کرده‏اند، سخنانى از قبیل گفته احمد تا حدود زیادى مبالغه‏آمیز است. کاتب چلبى دراین باره گوید: «اعداد و ارقام درشتى که محدّثان براى احادیث ذکر مى‏کنند و مدّعى هستند آنها را از برداشته‏اند، معناى مجازى دارد و مقصود از آن فقط کثرت است». (٧٣)

٢- برخلاف ظاهر عبارت، مقصود از شمار بسیار فراوانِ احادیث، هرگز این نیست که اینها همه احادیث متباین و مستقل هستند؛ بلکه راههاى گونه‏گون و اِسنادهاى متفاوت براى احادیث مورد نظر است. به این معنا که گاه یک حدیث با دهها سند روایت مى‏گردد و مولّفان به اقتضاى دانش خود از آن میان صحیح‏ترین و قابل اعتمادترین را برمى‏گزینند و مرسل و منقطع و هرآنچه را درسندش ضعفى چشمگیر وجود دارد، رها مى‏کنند. بسا حدیثى که هم با سندى ضعیف و هم با سندهایى صحیح به دست آمده باشد. (٧٤) براى نمونه یادآورى مى‏شود که در جایى از مسند احمد از صحابى گمنامى به نام ابورِمْثَه پانزده حدیث روایت شده، این پانزده حدیث در واقع یک حدیث و تنها اختلاف آنها در زنجیره راویان یادر کوتاهى و بلندى متنِ حدیث است. (٧٥) حافظ "زین‏الدّین عراقى" (٧٦) در همین مورد گوید: «اگر مسانید، سنن، اجزاء و جوامع را بررسى کنیم، شمار احادیث منهاى مکرّرها به صدهزار و بلکه به پنجاه هزار هم نمى‏رسد». (٧٧)

گواهِ درستى سخن عراقى این است که مجموع احادیث المسند الجامع طبق شماره‏گذارى گردآورندگانش ١٧٨٠٢ حدیث است. با آنکه کتاب مزبور مندرجات ٢١ کتاب از مهمترین مجموعه‏ هاى حدیثى اهل سنّت از جمله صحاح ششگانه و مسند احمد و موطَّأ مالک را در بر دارد. راز مطلب این است که مولّفان آن مجموعه، حدیثى را که در چند جا تکرار شده، یک بار نقل مى‏کنند و اسنادهاى آن را در کتابها و جاهاى مختلف نشان مى‏دهند. (٧٨)

٣- افزون بر مطالب بالا باید دانست که در میان هزاران هزار حدیثى که ذکرش بر سر زبانهاست، آثار صحابه و تابعان هم وجود دارد. در چشم پیروان مکتب اهل بیت، این قبیل آثار از ارزش شرعى و حدیثى برخوردار نیستند؛ هرچند احاطه برآنها از زاویه‏ هاى دیگر ارزشمند است. امّا محدّثانِ اهل‏سنّت این آثار را در زمره احادیث به شمار آورده، همراه با سلسله سند از آنان روایت مى‏کنند.

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ - ابن حنبل، ص ١٦٠.

٢ - محمد ابوزهره، پیشین، ص ١٧٦.

٣ - دراین باره نک : ابن ابى یعلى، پیشین، ١٨٤-١٨٣/١.

٤ - ابن ابى یعلى، پیشین، ١٨٣/١.

٥ - ابن الندیم، ص ٢٨٥؛ ابن ابى یعلى، پیشین، ١٨٨-١٨٠/١؛ ابن الجزرى، پیشین، صص ٤٠-٣٨.

٦ - ابن الجزرى، پیشین، صص ٤٢-٤٠.

٧ - نک : احمد محمد شاکر، شرح مسند احمد، ١٨٩/١٠.

٨ - ابوحجّاج یوسف بن عبدالرّحمن مِزّى محدّث دیار شام در زمان خویش بود. وى در بیرون شهر حلب زاده شد و در مِزّه از توابع دمشق بزرگ شد و در دمشق درگذشت. (٧٤٢-٦٥٤ ق). ابتدا در لغت و سپس در حدیث و رجال شناسى مهارت یافت. کتابهایى نوشت که معروفترین آنها عبارت است از: ١- تهذیب الکمال فى‏اسماء الرجال . ٢- تحفة الاشراف بمعرفة الاطراف (الزرکلى، ٢٣٦/٨).

٩ - نک : المسند، چاپ میمنیه، ٢٢-١٨/٦، ٢٩-٢٢.

١٠ - بیشتر آنچه درباره راویان مسند گفته شد، گزینش و اقتباسى بود از رساله المصعدالاحمد اثر ابن‏جزرى، صص ٤٦-٣٨. گفتنى است که نویسنده آن رساله، شرح حال روایان مسند را از مولّف تا خودش، یکى پس از دیگرى گزارش کرده؛ امّا چون در نسخه چاپ احمد شاکر سلسله راویان به حنبل بن عبداللّه رصافى پایان مى‏پذیرد، نگارنده به‏همین مقدار قناعت کرد.

١١ - نک: احمد شاکر، مقدمه مسنداحمد، ١٤/١.

١٢ - ص ٢. درباره این رساله نک: السیوطى، تدریب الراوى، ١٧٣/١؛ کاتب چلبى، ١٣٦٥/٢.

١٣ - المدراسى، ذیل القول المسدّد، ص ٤٩.

١٤ - پیشین، ص ٩٧.

١٥ - احمد شاکر، مقدمه مسند، ١٤/١.

١٦ - السیوطى، تدریب الراوى، ١٧٢/١.

١٧ - همو، حسن المحاضره، ٣٤٠/١.

١٨ - کشف الظنون، ٤٢٠/١.

١٩ - سزگین، ٢٢١/٣/١.

٢٠ - کشف الظنون، ٧/١، ١١٧.

٢١ - سزگین، ٢١٩/٣/١.

٢٢ - براى آگاهى درباره این فهرست و روش تنظیم آن به مقدّمه گردآورنده (صص ٨-٧) مراجعه شود.

٢٣ - نک: مرشد المحتار، ٤٧٧/٣. درباره روش تنظیم این معجم و چگونگى استفاده از آن به توضیحات مولّف نگاه کنید (٨-٧/١).

٢٤ - کاتب چلبى، ١٢٠٥/٢، ١٦٨٠.

٢٥ - ابن الجزرى، پیشین، ص ٣١، ٣٤؛ البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨١/١.

٢٦ - ابن الجزرى، پیشین، ص ٤٠.

٢٧ - کاتب چلبى، ١١٥٦/٢، ١٦٨٠؛ سزگین، ٢٢٢/٣/١.

٢٨ - کاتب چلبى، ١٦٨٠/٢؛ الزرکلى، ٢٥٣/٦.

٢٩ - القاسمى، الفضل المبین، ص ٢٨٧. حدیث عبداللّه بن جعفر در چاپ احمد شاکر از حدیث شماره ١٧٤١ شروع مى‏شود.

٣٠ - ابن الجزرى، پیشین، ص ٣٩ ؛ سزگین، ٢٢١/٣/١.

٣١ - ابن الجزرى، پیشین، ص ٤٠؛ البغدادى، ایضاح، ٣٩٠/٢؛ الزرکلى، ٢٨٠/٤؛ سزگین، ٢٢١/٣/١.

٣٢ - السّاعاتى، منحةالمعبود، ١٦/١. براى آگاهى بیشتر نک: محمد عجّاج الخطیب، اصول الحدیث، صص ٣٣٠-٣٢٩.

٣٣ - نک : السفّارینى، پیشین، ٦/١؛ حایرى ، فهرست نسخه‏ هاى عکسى کتابخانه آیةاللّه مرعشى، ٤٦٢/٢. (عکسى از نسخه‏اى نسبتاً کهن و نفیس از این مجموعه در کتابخانه یاد شده وجود دارد).

٣٤ - سزگین، ٢٢١/٣/١.

٣٥ - حایرى، همان جا.

٣٦ - السفّارینى، ٢٧/١؛ کاتب چلبى، ٥٢٢/١.

٣٧ - کاتب چلبى، همان جا.

٣٨ - نک: البغدادى، ایضاح المکنون، ٣٤٦/١؛ سزگین، ٢٢١/٣/١؛ درباره مولّف نک: السفّارینى، پیشین، ج ١، صفحه ز ؛ الزرکلى، ١٤/٦.

٣٩ - السفّارینى، ٦/١. گفتنى است نام کتاب در جاهاى گوناگون با اندکى اختلاف ثبت شده؛ امّا نامى که روى جلد کتاب نقش بسته، همان است که در آغاز گفته شد.

٤٠ - نک: السفّارینى، پیشین، ٣٦-٣٥/١.

٤١ - سزگین، ٢٢١/٣/١.

٤٢ - البغدادى، ایضاح، ٤٥٤/١.

٤٣ - کشف‏الظنون، ١٦٨٠/٢. درباره ابن مُلقِّن نک: الزرکلى، ٥٧/٥.

٤٤ - السیّوطى، تدریب الراوى، ١٠٠/١؛ الزرکلى، ٢٦٦/٤؛ سزگین، ٢١٩/٣/١.

٤٥ - نک به: قوام الدین القمى، فضایل امیرالمومنین.

٤٦ - محمّد جوادالحسینى الجلالى، «المسند» (٢)، نورعلم، شماره ٥ (شهریور ١٣٦٣)، ص ١٤٤؛ استادى، «مسندالرضا»، در چهل‏مقاله، ص ١٥٤.

٤٧ - براى آگاهى از دستنوشته‏ هاى آن نک: سزگین، ٢٢١-٢١٩/٣/١.

٤٨ - نک: احمدشاکر، مقدمه مسند احمد، ١٢/١.

٤٩ - احمد شاکر، همان جا.

٥٠ - درباره زندگى، آثار و مقام علمى او نک: الزرکلى، ٢٥٣/١.

٥١ - مقدمّه مسند احمد، ١٢/١.

٥٢ - قس : چاپ میمنیّه، ٣١٢/٢.

٥٣ - احمدشاکر، پیشین، ١٦-١٥/١.

٥٤ - یادآورى مى‏کند که پاره‏اى از فهرستهاى پیشگفته، در پایان هر جلد زینت بخش کتاب است. امّا گویا پاره‏اى دیگر به پایان آخرین جلد این مجموعه موکول شده و چون گرگ اجل به شارح فقید فرصت نداده تا این کار را به پایان برساند، طبیعتاً آن فهرستها هم ناقص مانده است.

٥٥ - کنایه است از تردید و دو دل بودن.

٥٦ - مقدمه مسند احمد، ١١-٣/١، با تلخیص.

٥٧ - القاسمى، الفضل المبین، ص ٢٨٧؛ جرجى زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه على جواهر کلام، ٤٧٢/٣؛ ابن خلدون، مقدمة، ص ٤٤٤؛ ذبیح‏الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ٧٥/١. گفتنى است که در برخى از نسخه‏ هاى مقدمه ابن خلدون عدد چهل‏هزار و سى هزار ذکر شده و حتّى در برخى از چاپها آمده که احمد خود به پسرش عبداللّه گفته که مسند در بردارنده سى و یک هزار حدیث است. نک: مقدمه، ترجمه محمّد پروین گنابادى ، ٩٠٠/٢ و زیرنویس مترجم در .

٥٨ - ابن الندیم، ص ٢٨٥ و ترجمه آن ص ٤١٧؛ حنّاالفاخورى، تاریخ ادبیات زبان عربى، ترجمه عبدالمحمّد آیتى، ص ٥٥٩.

٥٩ - نک: السیوطى، تدریب ا لراوى، ١٧٣/١؛ القاسمى، الفضل‏المبین، ص ٢٨٧؛ احمدامین، ضحى‏الاسلام، ١٢٢/٢؛ اسد حیدر، ٤٧٧/٢.

٦٠ - جمال‏الدین القاسمى، همان جا.

٦١ - السفّارینى، پیشین، ١٧/١.

٦٢ - نک: القاسمى، الفضل‏المبین، ص ٢٨٧؛ کاتب چلبى، ١٦٨٠/٢؛ الزرکلى، ٢٠٣/١؛ محمّد عجاج الخطیب، اصول الحدیث، ص ٣٢٨؛ نورالدین عَتر، منهج‏النقد، ص ٢٧٩؛ مدیرشانه‏چى، علم‏الحدیث، ص ٢١٩؛ همو، درایةالحدیث، ص ٢٨.

٦٣ - تاریخ بغداد، ٣٧٥/٩.

٦٤ - ابوموسى المدینى، خصایص المسند، ص ٢٣ ونیز : ابن الجزرى، المصعدالاحمد، صص ٣٣-٣٢.

٦٥ - نک: مقدمه مسنداحمد، ج ١، زیرنویس .

٦٦ - جولد تسیهر ، پیشین، ٤٩٢/١؛ سزگین، ٢١٨/٣/١.

٦٧ - احمد خدایى و سیدمحمود موسوى نژاد، بررسى مسند امام احمد بن حنبل، ص ٧٣ و نیز قس: ص‏١٣٥. گفتنى است که در چاپ تازه‏اى که از این کتاب در نمایشگاه بین‏المللى کتاب در تهران (١٣٧٤ خورشیدى) عرضه شد، احادیث از آغاز تا انجام شماره‏گذارى شده‏است. بر پایه این شماره گذارى کتابِ مورد بحث ٢٧١٠٠ حدیث را در بر دارد.

٦٨ - نک: ابوموسى‏المدینى، پیشین، ص ٢١؛ ابن الجزرى، پیشین، ص ٣١؛ السیوطى، تدریب الراوى، ١٠٠/١.

٦٩ - ابن الجزرى، همان جا.

٧٠ - ابوموسى‏المدینى، پییشن، ص ٢٢.

٧١ - کشف‏الظنون، ٥٩٧/١.

٧٢ - دراین باره نک: احمدشاکر، مقدمه مسنداحمد، ج ١، زیرنویس ؛ محمّدعجاج الخطیب، اصول‏الحدیث، زیرنویس .

٧٣ - نک: المسند، چاپ احمدشاکر، ٥٧-٥٥/١٢.

٧٤ - زین‏الدّین ابوالفضل عبدالرحیم بن حسین مشهور به "حافظ عراقى" در قاهره زاده شد. به فنّ حدیث عنایت نشان داد تا جایى که در آن مهارت یافت. علماى عصرش او را بسیار ستوده‏اند. وى در فنّ حدیث تألیفات بدیعى دارد، مانند: ١) الالفیّه و شرح آن ٢) تخریج احادیث الاِحیاء ٣) تکملة شرح الترمذى اثر ابن سید النّاس . وى فردى صالح، فروتن و تنگدست بود. (نک : السیوطى، حسن المحاضره، ٣٦٠/١).

٧٥ - السیوطى، تدریب الراوى، ١٠٠/١.

٧٦ - درباره المسند الجامع و ویژگیهاى آن در دنباله این نوشتار به نحو گسترده سخن خواهیم گفت.

بخش هشتم

بخش هشتم :

مسند احمدبن حنبل (٢)

١- راویان مسند

شناخت راویان یک کتاب در واقع بخشى از شناخت خود آن کتاب است. زیرا به قول محمد ابوزهره «اعتماد به ناقل موجب اطمینان به منقول مى‏شود». (١) از این رو راویان مسند را با تکیه به رساله المصعدالاحمد به اختصار معرّفى مى‏کنیم:

١ - راوى مسند از مولّف، پسرش ابوعبدالرحمن عبداللّه بن احمد است. در میان فرزندان احمد دو پسرش صالح و عبداللّه معروفترند. صالح را ناقل بخش عمده‏اى از فقه پدرش مى‏دانند. (٢) امّا عبداللّه که از او کوچکتر بود، بیشتر به حدیث عنایت داشت. پدرش تمایل او را به حدیث و حُسن توجّهش را تحسین مى‏کرد و مى‏گفت: «پسرم عبداللّه از دانش حدیث بهره‏مند است». در نزد پدرش به چنان مکانتى دست یافت، که از او حدیث نقل مى‏کرد واو را به دانشمندى و حافظ بودن مى‏ستود.

علاوه بر پدرش ابوزرعه رازى، خطیب بغدادى، ابن عَدِىّ، ذهبى و دیگر دانایان اهل سنّت او را حافظ ، ثقه، فهیم و احیاگر علم پدرش شمرده و حتّى برخى او را در حفظ و سماع و آگاهى بر علل و بیماریهاى حدیث بر پدرش مقدَّم داشته‏اند. (٣)

او به راهنمایى پدرش از بزرگان عصر خود، از جمله از یحیى بن مَعین، حدیث شنید تا جایى که استادان او را از چهارصد تن فزون دانسته‏اند. راویان او عبارتند از: پدرش، نسایى، ابن ابى‏حاتم، ابن صاعد، ابوعَوَانه اسفراینى، دَعْلج، ابوبکر قطیعى و بسیارى دیگر. بیشتر آثار پدرش از جمله همین مسند مورد بحث را از او شنیده و روایت کرد. به همین جهت او را راوى‏ترین مردمان از پدرش مى‏دانند. (٤) چنانکه پیشتر هم گفته شد، علاوه بر روایت و تهذیب مسند، احادیث بسیارى را از طریق استادان خود برآن افزود. وى در سال ٢٩٠ ق درگذشت. (٥)

٢- ابوبکر احمدبن جعفر بن حَمْدان قطیعى بغدادى (٣٦٨-٢٧٤ ق .) مسند را از عبداللّه روایت کرده. وى در محلّه «قطیعة الرقیق» ساکن و بدان منسوب بود. قطیعى زمانى که هنوز کودکى ممیّز بود، به همّت پدرش از استادانى چون ابراهیم حربى، عبداللّه بن احمد، ابویعلى موصلى و... به شنیدن حدیث پرداخت و در طلب حدیث به شهرهاى بصره، کوفه، موصل و واسط سفر کرد.

حاکم نیشابورى، ابونعیم اصفهانى، ابن مُذْهِب، دارقطنى و بسیارى دیگر از وى روایت کرده‏اند. ابوعبدالرحمن سُلَمى، دارقطنى و حاکم نیشابورى با الفاظى چون ثقه، زاهد، مجاب الدّعوة و مأمون او را ستوده‏اند. خطیب بغدادى درباره وى گفته: «هیچ کس را ندیدم که به او احتجاج نکند». قطیعى بیشتر از هر کس از عبداللّه بن احمد روایت مى‏کند. جاى شگفتى است که با آنکه قطیعى در زمان مرگ عبداللّه شانزده‏سال بیشتر نداشته، نوشته‏اند: بیشتر آثار احمد، یعنى: کتابهاى المسند، الزّهد، الفضایل، التاریخ و المسایل را از او سماع کرده‏است. او علاوه بر روایت مسند، مقدار چشمگیرى حدیث هم از طریق دیگر استادانش بر آن افزوده ا (٦)ست. (٧)

چنانکه پیش از این گفته شد، قطیعى از خودآثارى هم دارد که از چندان شهرتى برخوردار نیست.

گفتنى است که از حلیة الاولیاء اثر ابونعیم اصفهانى (٣٨٤-٣٨٣/٨) چنین بر مى‏آید که قطیعى در روایت مسند از عبداللّه بن احمد منفرد نیست؛ بلکه کس دیگرى هم به نام محمد بن احمدبن حسن آن را از عبداللّه روایت کرده‏است. (٨)

٣- ابوعلى حسن بن‏على تمیمى بغدادى معروف به «ابنُ المُذْهِب» (٤٤٤-٣٥٥ ق) راوى مسند از قطیعى است. وى سیزده ساله بوده که قطیعى از دنیا رفته است. نوشته‏اند: در ده‏سالگى مسند را از قطیعى و دیگران شنید. امّا گویا تمام بخشهاى آن را از قطیعى نشنیده؛ بلکه عمده بخشهاى آن را از قطیعى و باقى‏مانده آن را از دیگران سماع کرده است. خطیب بغدادى گوید: «وى مسند را جمله‏گى از قطیعى روایت مى‏کرد. سماعِ وى صحیح است، مگر در مورد بخشهایى که به گزاف نام خویش را به عنوان راوى به آن پیوست کرده». خطیب به همین دلیل براو خرده مى‏گیرد و او را مورد اعتماد نمى‏داند. امّا ابن نُقْطَه گفته خطیب را نمى‏پذیرد و مى‏گوید:

«کاشکى خطیب این بخشهاى استثنا شده را روشن مى‏ساخت». آنگاه مى‏افزاید: در نسخه ابن مُذْهِب مسند فَضَالة بن عُبید و عوف بن مالک وجود ندارد. همچنین احادیثى از مسند جابر از آن نسخه افتاده است. این بخشها را ابوشُعَیْب حرّانى از قطیعى روایت کرده. اگر ابن مذهب نامش را به گزاف در جرگه راویان مسند داخل مى‏ساخت، دراین بخشها هم چنین مى‏کرد. مایه شگفتى است که کردارِ خطیب گفتارش را رد مى‏کند. زیرا در آثار خود گاه از نسخه ابن مذهب از کتاب الزهد [ اثر احمد] نقل مى‏کند.

بنابه گفته ابن جزرى به خط حافظ مِزِّى‏ (٩) هم دیده شده که گفته: ابن مذهب حدیث فَضَالة بن عُبید و عوف بن مالک اشجعى را از قطیعى نشنیده است. باید دانست: در چاپى که از مسند امروزه متداول و در دسترس پژوهندگان است، احادیث این دو تن در ضمن مسند انصار به چشم مى‏خورد. (١٠)

٤- پس از «ابن مذهب»، نوبت روایت به ابوالقاسم هبةاللّه بن محمّد معروف به «ابن الحُصَینِ» شیبانىِ بغدادى کاتب (٥٢٥-٤٣٢ ق) مى‏رسد. وى به هنگام مرگ ابن مذهب دوازده سال داشته است.

گویند: در سالهاى ٤٣٧-٤٣٦، یعنى در سنّ چهار-پنج‏سالگى، تمام مسند را از ابن مذهب و پس از او از چند تن دیگر شنیده و بخشهایى از آن را به انتخاب یکى از شاگردانش طى مجالسى براو املا کرده است. بزرگانى چون ابوالعلاء هَمْدانى، ابوالقاسم بن عساکر، ابوموسى مدینى، ابوالفرج بن جوزى و ابوعلى حنبل بن عبداللّه رصافى و بسیارى دیگر مسند را از او سماع کرده‏اند.

ابن الحُصَین را با اوصافى چون: دیندارى، امانت، وثاقت و نیکوکارى ستوده‏اند.

٥- راوى مسند از ابن الحصین، ابوعلى حنبل بن عبداللّه رَصافى (٦٠٤-٥١١ ق.) است. نوشته‏اند: چون به دنیا آمد، پدرش نزد صوفى معروف عبدالقادر گیلانى رفت و به او گفت که برایش فرزند پسرى زاده شده. عبدالقادر گفت: نامش را حنبل بنه و مسند را براو بخوان که عمرى دراز خواهد یافت و مردم به او نیازمند خواهند شد. ذهبى این را از کرامات عبدالقادر مى‏داند. به دنبال این سفارش، پدرش در دوازده سالگى تمام مسند را از طریق ابن الحصین با قرائت نحوى زمانش ابومحمّد بن خشّاب به صورتى بلیغ و دقیق براو خواند.

شخصى به نام ابوطاهر بن اَنْماطى گوید: من سماع رَصافى را از مسند از روى شمارى از نسخه‏ ها و خطوطِ بزرگان پیگیرى کردم تا اینکه گواهى بزرگان را بر صحّت سماع او به خطّ افراد مورد اعتماد دیدم، مگر در مورد تکّه‏ هایى از ابتداى مسند ابن عبّاس. همو افزاید: من تمام مسند را طى بیست و چند نشست در بغداد از او سماع کردم.

حنبل براى خواندن مسند بر مردمِ دمشق به آنجا سفر کرد و پس از انجام این کار به وطنش بازگشت. چون در راه بازگشت از شهرهاى حلب، موصل و اِربل گذشت، آن را براى مردم حلب و موصل نیز نقل کرد و سرانجام وارد بغداد شد.

وى در ٩٣ سالگى در رَصافه چشم از جهان فرو بست. افراد زیادى از جمله «ابن البخارى» مسند را از طریق او نقل کرده‏اند. (١١)

٢- کتابها و آثارى که درباره مسند احمد نوشته‏اند

از آنجا که مسند احمد بلندآوازه‏ترین مسندهاست، با گذشت زمان آثارى درباره آن پدیده آمده است. برخى از این آثار شرح مسند را به عهده گرفته وبرخى دیگر به توصیف و بیان خصوصیات آن پرداخته و پاره‏اى دیگر گزیده‏ هایى از آن مجموعه را شامل مى‏گردند. نگارنده لازم مى‏داند، بخشى از این آثار را به اجمال معرّفى کند.

الف - نوشته‏ هاى توصیفى:

١- خصایص المسند اثر ابوموسى مدینى (د . ٥٥٧ ق) که رساله کوتاهى است در بیان پاره‏اى از ویژگیهاى مسند. این رساله را مى‏توان به منزله پیشگفتارى براى مسند به حساب آورد.

٢- المصعد الاحمد فى ختم مسند الامام احمد اثر ابن جزرى پیشواى دانش قراآت در زمان خودش. درباره این رساله به مناسبتى پیش از این سخن گفتیم.

این دو رساله نخست در قاهره (١٣٤٧ ق) چاپ شده و پس از آن دوباره احمد محمدشاکر آنها را همراه با شرح حال احمد از تاریخ الاسلام ذهبى، با عنوان "طلائع الکتاب" در مقدمه چاپ خود از مسند منتشر ساخته است. (١٢)

٣- القول المسدّد فى الذّبّ عن مسندالامام احمد اثر ابن حجر عسقلانى. مولّف دراین کتاب درباره ٢٤ حدیث که برخى حدیث پژوهان آنها را جعلى دانسته‏اند، سخن مى‏گوید و تلاش مى‏کند که درستى آن احادیث را به کرسى اثبات نشاند. مولّف در مقدّمه این رساله پس از ستایش خداوند و درود بر پیامبر و خاندان و یارانش گوید:

«برخى از حدیث پژوهان احادیثى را جعلى و ساختگى پنداشته‏اند، در حالى که آن احادیث در مسند ... اثر پیشواى بزرگ و... ابوعبداللّه احمد بن محمّد بن حنبل وجود دارد. یعنى همان کس که معادن حدیث را کاویده و برزوایاى آن آگاه است. مناسب دیدم مطالبى را که درباره این دسته از احادیث به نظرم رسیده، دراین اوراق یادداشت کنم. این کار من از روى غیرت دینى و حمیّت نسبت به سنّت نبوى است و سپاس خداى را که این‏کار در شمار حمیّت جاهلى محسوب نمى‏گردد؛ بلکه دفاع از تصنیف بزرگى است که امّت آن را به دیده قبول و تکریم نگریسته و پیشوایشان آن را حجّتى ساخته تا به هنگام اختلاف بدان روى آورند و برآن تکیه زنند». (١٣)

٤- ذیل القول المسدّد تکمله‏اى است بر رساله پیشگفته به خامه محمّد صبغةالله مِدْراسى که در سال ١٢٧٩ ق. از تألیف آن فارغ شده است. (١٤) مولّف دراین تکمله درباره ٢٢ حدیث که ابن جوزى آنها را جعلى دانسته، سخن مى‏گوید و به سبک ابن حجر تلاش مى‏کند اصالت آن احادیث را نشان دهد. (١٥)

این دو رساله در سال ١٣١٩ ق. در حیدرآباد هندوستان همراه با هم چاپ شده‏است. احمد شاکر ابتدا قصد داشته مطالب این دو رساله را به‏طور پراکنده در شرح خود بیاورد. امّا بعداً به دلیل آنکه بیشتر مطالب آنها را تلاشى تکلّف‏آمیز یافته و همچنین براى پرهیز از دراز نویسى از این تصمیم بازگشته و قصد کرده تا رساله‏ هاى مزبور را به پایان مسند پیوست کند. (١٦) امّا چون انتشار مسند با درگذشت شارح به انجام نرسیده، این کار هم صورت عمل به خود نپذیرفته است.

٥- الذیل الممهّد. این رساله تکمله دیگرى است بر کتاب ابن حجر به قلم جلال‏الدین سیوطى. مولّف گوید:

«ابن حجر شمارى از احادیثى را که در الموضوعاتِ ابن جوزى وجود دارد، از قلم انداخته. من آنها را در کتابچه‏اى فراهم آورده و به ادّعاهاى او پاسخ گفته‏ام. شمار این احادیث چهارده تاست. این کتابچه را الذیل الممهّد نام نهادم». (١٧)

وى در جایى دیگر از رساله‏اى به نام الذیل على‏القول المسدّد نام مى‏برد (١٨) که احتمالاً مقصودش همین کتابچه باشد.

٦- تعریف الاَوْحَد باوهام مَنْ جمع رجالَ المسند اثر ابن حجر عسقلانى. کاتب چلبى که از این اثر نام برده، آگاهى بیشترى در باره آن در اختیار نمى‏گذارد. (١٩)

ب - فهرستهاى راهنما:

١- ترتیبُ اسماءِ الصّحابةِ الذین اَخْرَج حدیثهم احمدُ بنُ حنبل فى‏المسند على ترتیب حروف المعجم. اثر ابوالقاسم على بن حسن بن هبة اللّه بن عساکر (٢٠) (د . ٥٧١ ق).

٢- إطراف المُسْنَد المعتلى بأَطرافِ المسند الحنبلى اثر ابن حجر عسقلانى. بنابه گفته کاتب چلبى این کتاب دو مجلّد است که مولّف آن را از کتاب دیگرش به نام إتحاف المهرة بِاَطراف العشره [ صحاح ششگانه و مسندهاى چهارگانه ] جداساخته و به عنوان تألیفى مستقل عرضه داشته است. (٢١) سزگین از اثرى با نام إطراف المُسْنَد المُطَّلِع بِاَطراف المسند الحنبلى یاد مى‏کند؛ امّا از مولّف آن نام نمى‏برد. (٢٢) به گمان نگارنده این همان کتاب ابن حجر باشد.

٣- فهرس احادیث مسند الامام احمد بن حنبل. گرد آورنده این فهرست ابوهاجر محمّد سعید بن بسْیونى زَغْلول (معاصر) مى‏باشد. دراین فهرست احادیث براساس حروف الفبا دسته بندى شده‏است. (٢٣)

٤- مُرْشد المُحتْار اِلى مافى مسند الامام احمد بن حنبل من الاحادیث و الاثار. این نیز راهنما یا معجمِ حدیثْ‏یابى است که "حمدى عبدالمجید السّلفى" (معاصر) براى مسند احمد فراهم آورده است. سه جلد از این فهرست که شامل احادیث قولى است، به نظر نگارنده رسیده و گویا مجلّدات بعدى آن، فهرست احادیث فعلى را در بردارد. (٢٤) ظاهراً در میان کارهاى مشابه این جامعترین راهنمایى باشد که براى مسند فراهم آمده‏است.

ج - شرحها:

١- واژه‏ هاى نامأنوس مسند را ابوعُمَر محمّد بن عبدالواحد زاهد (د.٣٤٥ق) معروف به "غلام ثعلب"گرد آورده و شرح داده است. (٢٥)

٢- المسند الاحمد فیما یتعلَّقُ بمسند احمد اثر ابن جزرى. (٢٦)

٣- المقصد الاحمد فى رجال مسند احمد. این کتاب که اثر همان ابن جزرى است، به بررسى پاره‏اى از رجال مسند پرداخته. بنابه گفته مولّف بخشى از این اثر در فتنه‏اى از میان رفته و مولّف مختصراً آن بخش را بازنویسى کرده‏است. (٢٧)

٤- عقود الزَّبَرْجَد على مسند الامام احمد اثر جلال‏الدین سیوطى. مولّف این کتاب را به سبک کتابهاى اعراب القرآن تألیف و پیچیدگیهاى احادیث را از نقطه نظر نحوى بررسى کرده‏است. (٢٨)

٥- ابوالحسن محمّد بن عبدالهادى سندى ساکن مدینه منوّره (د . ١١٣٨ ق) شرح گسترده‏اى در حدود پنجاه جزوه بزرگ برآن نگاشته است. (٢٩)

٦- المسند الاحمد على مسند احمد تعلیقه ناتمامى است بر مسند از جمال‏الدین قاسمى دمشقى. خود او درباره این تعلیقه مى‏نویسد:

«نگارش این تعلیقه را تاتاریخ ششم ذى‏حجّه سال ١٣١٣ هجرى ادامه دادم و به حدیث عبدالله بن جعفر رسیدم. آنگاه اشتغال به کارهاى دیگر مرا از اتمام آن بازداشت و این کار به تأخیر افتاد. امیدوارم که خداوند مرا یارى دهد که به اتمام آن موفّق گردم». (٣٠)

٧- شرح علاّمه احمد محمّد شاکر از دانشمندان وحدیث‏شناسان معاصر دیار مصر که به تصحیح، شرح و چاپ محققّانه مسند دست زد. امّا پیش از اتمام کار چشم از جهان فروبست و تنها توانست کمتر از یک سوم آن کتاب را تصحیح و شرح کند و در قالب پانزده جلد منتشر سازد. در سطور آینده زیر عنوان «چاپهاى مسند» ویژگیهاى این شرح به تفصیل بیان خواهد شد.

د - کارهاى اصلاحى:

١- ترتیب مسند احمد بن حنبل على حروف المعجم اثر ابوبکر محمّد بن عبداللّه بن عمر مُقَدِّسى حنبلى (د . ٨٢٠ ق). (٣١)

٢- الکواکب الدرارى فى ترتیب مسند الامام احمد على ابواب البخارى. اثر ابوالحسن على‏بن حسین بن عُرْوَه مَشْرِقى معروف به "ابن زُکْنُون" و "ابن عُرْوَه" (د.٨٣٧ق). مولّف یکى از فقیهان وحدیث‏شناسان حنبلى است و همانطور که از نام کتاب او پیداست، احادیث مسند را به سبک صحیح بخارى مرتّب ساخته ا (٣٢)ست. (٣٣)

٣- الفتح الربّانى لترتیب مسند احمد بن حنبل الشیبانى اثر احمد بن عبدالرحمنِ بنّا معروف به «ساعاتى». ساعاتى مسند را بر اساس ابواب در هفت بخش مرتّب ساخته و پاره‏اى از دشواریهاى آن را شرح داده و به احادیثى که عبدالله پسر احمد بر مسند افزوده، اشاره کرده‏است. وى علاوه برافزودن مطالب سودمند علمى، قصد داشته کار مراجعه به مسند را آسان کند. این کتاب در مصر چاپ شده است. (٣٤)

ه - گزیده‏ ها:

١- الثلاثیات‏این مجموعه را محبّ‏الدین اسماعیل بن عمر مَقْدِسى (د.٦١٣ق) و ضیاءالدین محمّد بن عبدالواحد مَقْدِسى‏حنبلى (د.٦٤٣ق) از مسند بیرون کشیده‏اند. (٣٥) در برخى از فهرستها فراهم آوردن این گزیده را به‏عبداللّه پسر احمد نسبت داده‏اند. (٣٦) امّا به‏نظر مى‏رسد میان راوىِ آن احادیث که عبداللّه است با گردآورنده آن اشتباه شده باشد. (٣٧)

مقصود از «ثلاثیات» احادیثى است که با سه واسطه به پیامبر (ص) مى‏پیوندد. به عبارت دیگر، احادیثى است که میان مُخْرِجِ (آورنده) آن و پیامبر سه راوى واسطه شده باشد؛ یعنى صحابى، تابعى و اتباع تابعى. (٣٨) حدیث ثلاثى در واقع نوعى از احادیث عالى السند است. این نوع حدیث بسیار با اهمیّت است. زیرا امکان رخ دادن خطا در آن به کمترین حدّ خود مى‏رسد. امّا باید دانست، این نوع حدیث بسیار کمیاب است. مثلاً در سنن دارِمى پانزده حدیث ثلاثى و در صحیح بخارى تنها ٢٢ حدیث ثلاثى وجود دارد (٣٩) و در مسند احمد ٣٢١ حدیث از این نوع یافت شده که بیش از نیمى از آن یعنى ١٦٥ حدیث به مسند انس بن مالک مربوط مى‏شود.

گزیده یاد شده شرحى دارد به نام نفثات صدر المُکمَدو قُرَّةُ عین المسعد لِشرح ثلاثیات مسندالامام احمد. این شرح به خامه شمس‏الدّین محمّد بن احمد بن سالم سفّارینى (د. ١١٨٨ ق) به رشته تحریر در آمده و در سال ١٣٨٠ قمرى در دو جلد در دمشق انتشار یافته‏است. (٤٠)

مولّف درباره این شرح مى‏نویسد:

«... پس از تردید آهنگ این کار کردم... و تردید من به این دلیل بود که پیش از من کسى آن احادیث را شرح نکرده و علاوه برآن همّت من کوتاه و دست مایه‏ام اندک ومنابع این کار در زیستگاهم [ = نابلس ] بس نادر است. لیکن با این وصف آستین همّت بالا زده و برخداوند بخشنده و گشاینده توکلّ کردم واین شرح را نفثات صدرالمُکْمَد و قرّة عین الاَرْمد لشرح ثلاثیات مسند الامام احمد نام نهادم». (٤١)

در این شرح پیش از هرچیز، شرح حال راویان ذکر مى‏گردد. پس از آن هرگاه ذکر آن اشخاص به میان آید، به جاى پیشین ارجاع داده مى‏شود. در مرحله بعد، واژگان حدیث یکى‏یکى شرح داده مى‏شود و معنا و مدلول و حُکمى که در آن است، بیان مى‏گردد و اختلاف پیشوایان در حدِّ امکان روشن مى‏شود و اگر حدیثِ مورد نظر به داستانى اشاره دارد، آن داستان بازگو مى‏گردد و اگر به غزوه‏اى مربوط باشد، نام آن غزوه و محل رخ دادن آن یاد مى‏شود و چنانچه به منقبتى اشاره داشته باشد، آن منقبت روشن شده و با احادیث، اخبار، مراسیل و آثار تقویت مى‏گردد. اگر در حدیث به مرد یا زن مبهمى اشاره شده باشد، تا مرز امکان به نامش توجّه داده مى‏شود واگر مولّف در این باره به اطلاعاتى دست نیافته باشد، مى‏گوید: کسى را ندیده‏ام که نام این شخص را بیان کرده باشد. (٤٢)

٢- المنتقى منْ مسند العَشَرةِ المُبَشَّرة. گزیده بسیار مختصرى است از احادیث آن ده تن صحابیانى که به عقیده سنیّان از زبان پیامبر (ص) نوید بهشت یافته‏اند. از این گزیده که فراهم آورنده‏اش شناخته نشده، دستنوشته‏اى در کتابخانه ظاهریّه موجود است. (٤٣)

٣- الدرُّ و الزَّ بَرْجَد فى مختصر مسندالامام احمد تألیف محمّد هبةالله دمشقى. (٤٤) درباره این گزیده بیش از این اطلاعى به دست نیامد.

٤- افزون بر خلاصه یادشده، بنابه گفته کاتب چلبى، سراج الدین عمربن على شافعى معروف به "ابن مُلَقِّن" (د . ٨٠٤ ق) هم مسند را خلاصه کرده‏است. (٤٥)

٥- غایةالمقصد فى زواید احمد اثر نورالدین على‏بن ابوبکر هَیْثَمى (د. ٨٠٧ق). مولّف دراین کتاب آن بخش از احادیث‏مسند احمد را که در صحاح ششگانه وجود نداشته، بیرون کشیده و به‏عنوان یک اثر مستقل عرضه داشته است. (٤٦)

٦- فضائل امیرالمومنین على (ع) و اهل البیت من کتاب المسند برگزیده قوام‏الدین قمى وشنویى (معاصر). گردآورنده بى‏آنکه از خود ابتکارى نشان دهد، فضایل اهل بیت را از مسند بیرون کشیده و در ابوابى مرتّب ساخته وبه جلد و صفحه آن کتاب از چاپ ٦ جلدى ارجاع داده است. (٤٧)

٧- مسند المناقب، گلچینى است از احادیث مسند احمد در مناقب اهل‏بیت (ع) و پیروان ایشان که به کوشش محمّد رضا حسینى جلالى (معاصر) فراهم آمده است. (٤٨)

چاپهاى مسند

افزون بردستنوشته‏ هاى بسیارى که از مسند وجود دارد، (٤٩) این کتاب چندبار چاپ شده، بدین شرح:

یک - چاپ قاهره در سال ١٣١٣ ق. به وسیله چاپخانه "میمنیّه". این چاپ که در شش مجلّد بزرگ با قطع رحلى و حروف ریز عرضه شده، تخمیناً مشتمل بر سه‏هزار صفحه است. بنابه گفته احمد شاکر این چاپ نیکو و لغزشهاى آن اندک است. (٥٠) در حاشیه این چاپ منتخب کنزالعُمّال اثر متّقى هندى نقش بسته است.

دو - چاپ بخشى از مسند در بمبئى در سال ١٣٠٨ ق توسّط چاپخانه حیدریّه. این بخش که داراى ٢٨٠ صفحه با قطع متوسّط است تا پایان مسند "سعید بن زید" را شامل مى‏گردد. این مقدار تقریباً با ١٩٠ صفحه از چاپ "میمنیّه" برابر است. احمد شاکر این چاپ را نااستوار یافته و گمان دارد چاپخانه مزبور چاپ کتاب را به پایان نبرده است. (٥١)

سه - تصحیح، شرح و چاپ محققّانه احمد محمد شاکر برجسته‏ترین حدیث‏شناس معاصر دیار مصر. (٥٢) وى براى عرضه متنى استوار، کم غلط و قابل اطمینان، متن چاپ شده توسّط چاپخانه "میمنیّه" را با دستنوشته موجود در کتابخانه عالم و محدّث مغرب "عبدالحىّ کتّانى" مقابله کرده. او این دستنوشته را صحیح، کم لغزش، داراى ضبط نیکو و استوار یافته است. (٥٣)

افزون بر سنجش نسخه‏ هاى یادشده، محققّ براى شرح و تصحیح اسنادها و متون احادیث از مجموعه‏ هاى حدیثى، کتابهاى رجال، لغت نامه‏ ها و کتابهاى غریب الحدیث کمک گرفته و انصافاً در این راه از هیچ کوششى دریغ نکرده است.

محقّق یاد شده از سال ١٩٤٩ تا ١٩٥٨ میلادى توانست پانزده جلد از آن کتاب را به وصفى که گذشت، همراه با فهرستهایى مبتکرانه منتشر سازد. امّا با درگذشت وى (در سال ١٣٧٧ ق / ١٩٥٨ م) این کار ارزشمند متوقّف گشت. دراین پانزده جلد ٨٠٩٩ حدیث تصحیح و شرح شده که این مقدار تخمیناً کمتر از یک سوم کلّ کتاب را دربرمى‏گیرد. (٥٤)

انتشار این کتاب با مساعدت مالى ملک عبدالعزیز پادشاه وقت کشور عربستان سعودى صورت گرفته است. (٥٥)

براى آگاهى دقیقتر از داستان دلدادگىِ مصحّح و شارحِ یاد شده به این کتاب و روش کار او، لازم مى‏داند بخشهایى از مقدمّه او را به فارسى گزارش کند. او پس از حمد و سپاس خداوند و ستایش حضرت رسول (ص) و خاندان پاکش چنین گوید:

«من از سى‏واند سال پیش، در عنفوان جوانى، یعنى پس از به پایان بردن نخستین مراحلِ تحصیلى، به دوستى سنّت مطهَّر نبوى رهنمون شدم وبه آگاهى در آن عرصه و ژرف‏اندیشى در دانشهاى حدیث و کاوش از جاذبه‏ ها و کتابهاى نفیس آن دلبستگى یافتم. در آن زمان در خانه ما درمیان کتابهاى پدرم، صحاح ششگانه ودیگر کتابهاى حدیث را دیدم. در آن میان یکى از کتابهایى که به چشمم خورد، دیوان کبیر یعنى مسند اثر امام الائمه، یاور سنّتْ و کوبنده بدعتْ امام احمد بن حنبل بود. پس از تأمّل در آن کتاب، آن را دریایى بیکران و نورى روشنگر یافتم. امّا چون بر محور مسندهاى صحابه منظَّم شده و احادیث هریک از اصحاب بدون ترتیب مشخّص یکى پس از دیگرى در آن فراهم آمده، مردمان به آسانى نمى‏توانند از آن بهره گیرند، مگر کسانى که آن را به خاطر سپرده‏اند؛ همانطور که محدّثان دوره‏ هاى پیشین احادیث را از برمى‏داشتند. ویا اَسَفا، ما کجا چنین توفیقى توانیم یافت! از همان زمان این کتاب مرا شیفته ساخت و مایه دل مشغولى من شد و به نظرم آمد بهترین خدمت به دانشهاى حدیث این است که فردى توفیق یابد که این مسند کبیر را در دسترس مردمان قرار دهد تا در نتیجه فایده‏اش فراگیر شود و پیشواى مردمان گردد. و بالاخره آرزو مى‏کردم آن فرد موفَّق من باشم. سپس دریافتم که بزرگانِ محدّثان و ائمه شارحان و مولّفان درباره مسند وضعیّتى همانندِ ما دارند... بیشتر آنان از پیشینیان نقل مى‏کنند و به تقلید از گذشتگان حدیثى را به آن کتاب نسبت مى‏دهند. تنها چندتن هستند که کتاب مورد گفتگو را به شایستگى مى‏شناسند و در وضعیّتى بسر مى‏برند که گویا مسند بر سر زبان ایشان است. از این گروه تنها سه تن را با اطمینان یاد توانم کرد: شیخ الاسلام ابوالعبّاس تقى‏الدین بن تیمیّه و دو شاگرد او حافظ کبیر شمس‏الدین بن قیّم و عمادالدین بن کثیر. سالیانى دراز آرمان زندگیم و نهایت تلاشم این بود که این مسند را در دسترس مردمان گذارم تا آنکه خداوند از بیش از پانزده سال پیش مرا توفیق داد تا به خواسته‏ام به نحو دلخواه برسم؛ یعنى به نحوى که اولاً مسندبنابه صلاحیّتى که دارد و بنابه منظورى که مولّفش آن را فراهم ساخته، درمیان عالمان و فراگیرندگان متداول باشد. ثانیاً فهرستهاى لفظى و علمىِ کافى و استوار داشته باشد. مقصودم از فهرستهاى لفظى نامْ نامه و دیگر فهرستهایى است که معاصران مابه پیروى از فرنگیان بدان دل بسته‏اند وبه گستردگى بدان مى‏پردازند، و منظورم از فهرستهاى علمى، فهرست بابها و موضوعاتِ علمى است که در پرتو آن پژوهشگران بتوانند به معناى مورد نظر خود در سراسر مسند رهنمون گردند. ... احادیث کتاب را از آغاز تا انجام به ترتیب شماره گذاشتم واین شماره‏ ها را به منزله اَعْلام احادیث فرض کرده، تمام فهرستهایى را که خود ابداع کردم براساس آنها بنا نهادم. نخستین فایده این کار آن است که فهرستهاى مورد نظر با تغییر پذیرفتن چاپهاى کتاب دگرگون نمى‏شود....

فهرستهاى لفظى خود انواعى دارد:

١- فهرستى ویژه اصحابى که راوى احادیث هستند. این فهرست براساس حروف الفباء تنظیم و جاى شروعِ مسند آن صحابى با بیان شماره جلد کتاب و شماره صفحه نشان داده شده‏است. دراین فهرست شماره احادیثى که صحابى مورد نظر روایت کرده، ذکر شده؛ خواه آن احادیث در مسند ویژه خودش باشد، خواه در مسند دیگر صحابه ....

٢- فهرست جرح و تعدیل. این فهرست به راویانى اختصاص دارد که احمد و پسرش عبداللّه در مسند در باره آنان اظهار نظرى کرده‏اند که البتّه شمار آنان اندک است. همچنین این فهرست به راویانى مربوط مى‏شود که نگارنده [ = احمد شاکر ] ضمن گفتار خود در شرح احادیث، درباره آنان اظهار نظر کرده است....

٣- فهرستى هم مخصوص نامهایى است که در متن حدیث ذکر شده‏اند. زیرا این قبیل نامها غالباً نامهایى هستند که داستان حدیث یا موضع پندگیرىِ آن، بر محور آنان مى‏چرخد.

٤- یک فهرست نیز به مکانهایى اختصاص یافته که در متن حدیث از آنها ذکرى به میان آمده‏است.

٥- و بالاخره فهرستى هم از واژگان نامأنوس احادیث ترتیب داده شده، واژگانى که به شرح و توضیح نیاز دارند؛ چنانکه در الفائق، النهایه و لسان العرب و ... شرح داده شده‏اند... . دراین فهرست به پیروى از [ ابن اَثیر ] صاحب النهایه ابتدا ریشه کلمه را ذکر مى‏کنم و به دنبال آن موضع شاهد را از حدیث موردنظر نقل و به شماره حدیث اشاره مى‏کنم.

«... امّا فهرستهاى علمى اصل و اساس این کار سترگ است... . نگارنده [احمدشاکر] این فهرستها را هم برهمان شماره‏ هاى احادیث بنا نهاده است... . هر کس که بر وضعیّت احادیث آگاه باشد، مى‏داند که گاه حدیث واحد بر معانى فراوان و متعدّدى دلالت دارد و به مسایل و ابواب گونه‏گونى مربوط مى‏شود واین همان چیزى است که "بخارى" را به تقطیع احادیث و تکرار آن در ابواب مختلف واداشته تا بتواند در هر جایى به مناسبت - هر چند این مناسبت دور باشد - به حدیث مورد نظر استشهاد کند. بنابراین دشوارى کاوش در صحیح او، دشواریى است که همه حدیث‏پژوهان را رنج مى‏دهد. با آنکه این روش، یعنى استدلال به حدیث واحد در جاهاى مختلف، براى بهره‏ورى از احادیث روش درستى است. امّا دیگر مولّفانِ صحاح و سنن، هر حدیث را تنها در جاى مناسب اصلى ذکر کرده و جز در مواردى بس اندک، از نقل آن در ابواب مناسب دیگر خوددارى کرده‏اند. از همین رو پس از انس گرفتن با فهرست این کتابها، دیدم یافتن یک حدیث در صحیح بخارى براى من بسى آسانتر از یافتن آن در دیگر کتابهاى صحاح و سنن است... .شماره گذارى‏احادیث، ما را از تمام این دشواریها؛ یعنى از تقطیع حدیث و تکرار آن راحت ساخت. شماره حدیث در هر بابى و هر معنایى که آن حدیث برآن دلالت مى‏کند یا صلاحیّت دارد که در آن موضوع بدان استشهاد گردد، بى‏هیچ تکلّف و مشقّتى گذاشته مى‏شود. بنابراین پژوهنده دراین فهرست مى‏تواند باب یا معناى مورد نظر خود را بیابد و در نتیجه تمام شماره‏ هاى احادیثى را که به کار وى مربوط مى‏شود، بى‏کم‏وکاست وبا استقصاء تمام ببیند.

«... در تنظیم این فهرست، موضوعات را به متجاوز از چهل موضوع اصلى و بیش از هزارباب تقسیم کردم و نزدیکترین راه را به اندیشه محدّث و فقیه برگزیدم... . نخستین هدف من از تمام این تلاشها این بود که دستْ‏آورد این مسندِ جلیل را در دسترس مردم و خصوصاً در دسترس حدیث‏پژوهان بگذارم تا در کتابى که به منزله ریشه واساس تمام یا بیشتر کتابهاى حدیث [ اهل سنّت ] است، به گنجهایى دست یابند که در سنت نبوى (ص) نهفته است. در این باره سخن خطیب بغدادى در تاریخ بغداد (٢١٣/١) مرا تکان داد و به تحرّک واداشت: "من این کتاب [ = مسند ] را پرفایده و بخشنده معانىِ استوار دیدم. [ امّا ] در بسیارى از موارد، انسان مطلبى را از آن کتاب مى‏طلبد و مى‏خواهد آن را بیابد، امّا جاى‏آن را به یاد نمى‏آورد. مدّتى در جستجوى آن مطلب وقت مى‏گذارند، آنگاه از جستجوى آن چشم مى‏پوشد در حالى که نیازش بر آن مطلب همچنان باقى و پابرجاست".

«زمانى که قواعدى را که براى تنظیم فهرستها ابداع کرده بودم، (٥٦) با یک یک احادیث تطبیق مى‏دادم، دیدم سند بسیارى از احادیث مرا به اشتباه مى‏اندازد. در نتیجه به مراجعه به مجموعه‏ هاى حدیثى و کتابهاى رجال نیاز مندم. گاه به آن مَآخذ رجوع مى‏کردم و گاه از این کارتن مى‏زدم. آنگاه به ذهنم رسید که خوب است حاصل مراجعه خود را در دفترى یادداشت کنم و چنین کردم. در همان ایّام این اندیشه را با خود حمل مى‏کردم که تمام احادیث آن را بررسى کنم و صحیحِ آن را از ضعیفِ آن بازشناسم؛ امّا مى‏ترسیدم که مبادا به کارى دست زنم که نتوانم به‏طور شایسته از عهده‏اش برآیم و به قول علماى بلاغت "این پاو آن پا مى‏کردم". (٥٧) زمانى که قاضىِ دادگاههاى شرعى شهر "زقازیق" مرکز استان شرقى بودم، جوانى از مردان صالح و پرهیزکار با ما بود. منظورم از این جوان دوستم دکتر "احمد احمدالشریف" ... است. وى با آنکه فارغ‏التحصیل پزشکى از کشور آلمان بود، یکى از زاهدان بزرگ و خداترس به شمار مى‏رفت. شبها را برمى‏خواست وبه قرائت و اندیشه در قرآن و مطالعه در سنّت مى‏پرداخت. ما در مراکز علمى آنجا با هم مجالسى داشتیم. من کار خود را درباره خدمت به این دیوان کبیر براو عرصه مى‏داشتم و او مرا تشویق مى‏کرد وهمّتم را برمى‏انگیخت. با وى مکرّراً درباره شرح احادیث از جهت صحّت و ضعف مشورت مى‏کردم و او مرا براقدام به این کار ترغیب و به توکّل و اعتماد برخداوند سفارش مى‏کرد تا آنکه خداوند سینه‏ام را براى این کار گشود... من خود را ملزَم به شرح و بیان تمام جنبه‏ هاى احادیث نکرده‏ام، زیرا آن کار سخن را بس به درازا مى‏کشاند؛ بلکه سعى و تلاش خود را به کار گرفتم تا درجه حدیث را از حیث صحّت و ضعف بیان کنم. بنابراین اگر حدیثى صحیح بود آن را ذکر کردم و اگر ضعیف بود، علّت ضعفش را بیان داشتم واگر در زنجیره سندِ آن، کسى قرار دارد که برخى او را توثیق کرده و برخى دیگر براو خرده گرفته‏اند، در حدّ توش و توانِ علمى خود اجتهاد کرده و نظر خود را ابراز نمودم... . در شرح خود گِرد مباحث فقهى و اختلاف فتواها نگشته‏ام. زیرا دراین کتاب چنین وظیفه‏اى بر دوشم نبوده؛ بلکه این وظیفه بهره‏جوى مستنبِط است... . علاوه بر آن مسند برمحور ابواب فقهى تنظیم نشده تا زمینه چنین کارى براى شارحش هموار باشد. در تفسیر واژه‏ هاى نامأنوسِ احادیث، به شرح موارد خیلى ضرورى بسنده کردم. علاوه برآن در مواردى که دیدم صاحبان کتابهاى غریب الحدیث در بیان واژه‏اى کوتاهى کرده‏اند ویا در مواردى بس اندک که نظرى مغایر با نظر آنان داشته‏ام، آن موارد را هم شرح و تفسیر کردم . احادیث مسند در موارد بسیارى تکرار مى‏شود؛ یعنى یک حدیث با زنجیره سندهاى متعدّد و با تعبیرات گونه‏گون یا مشابه روایت مى‏گردد. پاره‏اى از این احادیثِ مکرَّر، صورت طولانى شده و پاره‏اى دیگر، صورتِ کوتاه شده حدیثى دیگر است. در چنین مواردى شایسته دیدم که در کنار هر حدیثى شماره آن روایتى را که درباره همان معنایا با همان تعبیر در گذشته نقل شده، یاد کنم. بنابراین اگر آن روایت با همان متن یا متنى مشابه تکرار شده باشد، گفتم "مکرَّر حدیث شماره فلان" و اگر حدیث دوم صورتِ طولانى شده حدیثِ نخستین بود، گفتم "مطوَّل فلان حدیث" و اگر صورتِ کوتاه شده آن بود، گفتم "مختصر فلان حدیث". این کار فایده دیگرى هم دارد و آن اینکه: اگر خواننده در پایان مسند یک صحابى معیَّنى حدیثى را درباره موضوعى ببیند، این کار به وى امکان مى‏دهد که با رجوع به شماره‏ هایى که بدان اشاره مى‏کنم، تمام احادیثى را که ازاین صحابى درباره همان موضوع روایت شده، یکجا گرد آورد؛ بى‏آنکه براى این کار به فهرست علمى مراجعه کند. گرد آوردن احادیث [ مربوط به یک موضوع ] نزد عالمانِ فنّ حدیث فوایدى دارد که هرکس رنج این کار را بردوش کشیده باشد، آن را درک مى‏کند. نزدیکترین ثمره این کار دستیابى به معناى درستِ حدیث و تقویت سندهاى آن است و این کار اخیر به مدد پیوند و [ سنجش ] پاره‏اى با پاره‏اى دیگر صورت مى‏گیرد. من براى تحقیق وتوثیق احادیث و تنظیم فهرستها تمام توان خویش را به کار گرفتم... . پس اگر در کارم راه صواب را پیموده باشم، خداى را سپاس مى‏گزارم که به من چنین توفیقى ارزانى داشت واگر به خطا رفته باشم جز نیکى هدفى نداشته، از خداوند آمرزش مى‏طلبم. امام احمد به فرزندش عبداللّه گوید: "این مسند را نیک نگهدارى کن، زیرا که به زودى پیشواى مردمان خواهد گشت". امیدوارم این کار و تلاش من سخن امام احمد را تحقّق بخشد...». (٥٨)

چهار - اخیراً نیز به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران چاپ تازه‏اى از این کتاب آغاز و ٥ جلد نخست آن میان سالهاى ١٤١٣ - ١٤١٤ ق / ١٩٩٣ - ١٩٩٤م. در بیروت منتشر شده است.

شمار احادیث این کتاب و پاره‏اى آگاهى‏هاى دیگر

تردیدى نیست که مسند کتابى گسترده و بزرگ است؛ امّا دراین که تعداد احادیث این مجموعه بزرگ چه مقدار است، سخن دقیقى در دست نیست. عدّه‏اى از دانشمندان از جمله صاحب مسند الفردوس، جرجى زیدان، ابن خلدون وبه پیروى از او برخى از پژوهندگان معاصر شمار احادیث این کتاب را پنجاه هزار دانسته‏اند. (٥٩) عدّه‏اى دیگر روى عدد چهل هزار و اندى و یا چهل هزار انگشت نهاده‏اند. (٦٠) برخى دیگر از جمله "حسینى" در کتاب التذکرة فى رجال العشرة و احمد امین تعداد احادیث این مجموعه را همراه با احادیث مکرَّر چهل‏هزار قلمداد کرده‏اند. (٦١) عمربن حسن مشهور به "ابن دِحْیَه کلبى" (د . ٦٣٣ ق) در کتاب فوائد المشرقین و المغربین احادیث مسند را همراه با زواید عبداللّه همین مقدار دانسته است. (٦٢) "سفّارینى" هم در شرح ثلاثیّات مسند تعداد این احادیث را بدون مکررّها سى‏هزار و تعداد مکرّرها را ده هزار و زواید عبداللّه را نیز ده‏هزار مى‏داند که جمعاً بر پنجاه هزار بالغ مى‏گردد. (٦٣) گروهى هم گفته‏اند: این مجموعه سى‏هزاریا سى‏هزار واندى حدیث را در بردارد. (٦٤) ابوموسى مدینى در همین باره مى‏نویسد:

«همواره از زبان مردم مى‏شنوم که در مسند احمدچهل‏هزار حدیث نهفته است. امّا از قول خطیب بغدادى خواندم‏ (٦٥) که "ابن منادى" گوید: "در دنیا کسى در روایت از پدرش بر عبداللّه پیشى نگرفته‏است. زیرا وى مسند را که سى‏هزار حدیث دارد، از او شنیده و ... نمى‏دانم سى‏هزارى که ابن منادى مى‏گوید، بدون در نظر گرفتنِ مکرّرهاست یا با مکرّرها؟ در صورتى که بدون احتساب مکرّرها باشد، هر دو قول درست است. حاصل آنکه نمى‏دانم بر سخن ابن منادى اعتماد کنم یا بر سخن دیگران. اگر فرصتى بیابم احادیث آن را برخواهم شمرد». (٦٦)

مدینى در چند سطر بعد، از زبان قطیعى نقل مى‏کند که تمام احادیث مسند سى-چهل حدیث کمتر از چهل هزار است. باید دانست: بیشتر نظرات پیشگفته ناشى از روحیه کمیّت‏گرایى و برپایه حدس و تخمین است. برخى هم با تکیه به سخن دیگران این اعداد را در کتاب خویش آورده‏اند. ولى واقعیّت این است که پاره‏اى از اعداد یادشده با واقعیّت فاصله بسیار دارند. به گمان نگارنده نظرات پژوهشگران متأخر ویا معاصر به واقعیّت نزدیکتر است. در میان اینان احمدشاکر که در چاپ خویش احادیث کتاب مزبور را پى‏درپى شماره‏گذارى کرده، معتقد است تعداد این احادیث یقیناً از سى‏هزار بیشتر و از چهل‏هزار کمتر است؛ ولى او شماره درست و دقیق را به اتمام کار موکول مى‏کند. (٦٧) گلدزیهر و سزگین هم تعداد احادیث کتاب مورد نظر را میان بیست و هشت تا بیست و نُه هزار حدس مى‏زنند. (٦٨) دو تن از دانشجویان حوزه علمیه قم که روایات این کتاب را شمرده‏اند، در یک جا مجموع این روایات را ٢٦٣٠٠ و درجایى دیگر ٢٦٥٧٤ حدیث دانسته‏اند. آنان مى‏افزایند: با همه دقّتى که به‏کار برده‏ایم، ممکن است در شمارش لغزشى رخ داده باشد؛ ولى مقدار این لغزش به‏طور مسلّم از صد یا صدوپنجاه حدیث افزون نخواهد بود. (٦٩) بنابراین باید مسند را حاوى کمتر از سى‏هزار حدیث دانست.

در ادامه این مطلب باید افزود: معروف است که مولّف خود گفته این کتاب را از میان بیش از هفتصد و پنجاه هزار حدیث گرد آورده و برگزیدم. (٧٠) از عبداللّه پسر مولّف هم منقول است که گفته: پدرم مسند را از میان هفتصد هزار حدیث گلچین کرده‏است. (٧١) بالاتر اینکه از همو نقل مى‏کنند که گفته: پدرم هزاران هزار حدیث نوشت و هیچ حدیثى را از سواد به بیاض در نیاورد، مگر آنکه آن را به خاطر سپرده بود. (٧٢)

ممکن است برخى از کسان که با کتابهاى حدیث و فرهنگ محدّثان آشنایى ندارند، این اعداد فراوان را بهانه‏اى براى خرده‏گیرى قرار دهند واز این راه بر تمام احادیث بتازند و درستى آن را انکار کنند ویا اینکه ممکن است بپندارند که مقصود محدّثان از اینگونه سخنان این است که از پیامبر (ص) وامامان (ع) این مقدار حدیث صادر شده است. براى رفع هرگونه ابهام دراین مورد لازم است بدانیم:

١- همانطور که برخى از دانشمندان هم گوشزد کرده‏اند، سخنانى از قبیل گفته احمد تا حدود زیادى مبالغه‏آمیز است. کاتب چلبى دراین باره گوید: «اعداد و ارقام درشتى که محدّثان براى احادیث ذکر مى‏کنند و مدّعى هستند آنها را از برداشته‏اند، معناى مجازى دارد و مقصود از آن فقط کثرت است». (٧٣)

٢- برخلاف ظاهر عبارت، مقصود از شمار بسیار فراوانِ احادیث، هرگز این نیست که اینها همه احادیث متباین و مستقل هستند؛ بلکه راههاى گونه‏گون و اِسنادهاى متفاوت براى احادیث مورد نظر است. به این معنا که گاه یک حدیث با دهها سند روایت مى‏گردد و مولّفان به اقتضاى دانش خود از آن میان صحیح‏ترین و قابل اعتمادترین را برمى‏گزینند و مرسل و منقطع و هرآنچه را درسندش ضعفى چشمگیر وجود دارد، رها مى‏کنند. بسا حدیثى که هم با سندى ضعیف و هم با سندهایى صحیح به دست آمده باشد. (٧٤) براى نمونه یادآورى مى‏شود که در جایى از مسند احمد از صحابى گمنامى به نام ابورِمْثَه پانزده حدیث روایت شده، این پانزده حدیث در واقع یک حدیث و تنها اختلاف آنها در زنجیره راویان یادر کوتاهى و بلندى متنِ حدیث است. (٧٥) حافظ "زین‏الدّین عراقى" (٧٦) در همین مورد گوید: «اگر مسانید، سنن، اجزاء و جوامع را بررسى کنیم، شمار احادیث منهاى مکرّرها به صدهزار و بلکه به پنجاه هزار هم نمى‏رسد». (٧٧)

گواهِ درستى سخن عراقى این است که مجموع احادیث المسند الجامع طبق شماره‏گذارى گردآورندگانش ١٧٨٠٢ حدیث است. با آنکه کتاب مزبور مندرجات ٢١ کتاب از مهمترین مجموعه‏ هاى حدیثى اهل سنّت از جمله صحاح ششگانه و مسند احمد و موطَّأ مالک را در بر دارد. راز مطلب این است که مولّفان آن مجموعه، حدیثى را که در چند جا تکرار شده، یک بار نقل مى‏کنند و اسنادهاى آن را در کتابها و جاهاى مختلف نشان مى‏دهند. (٧٨)

٣- افزون بر مطالب بالا باید دانست که در میان هزاران هزار حدیثى که ذکرش بر سر زبانهاست، آثار صحابه و تابعان هم وجود دارد. در چشم پیروان مکتب اهل بیت، این قبیل آثار از ارزش شرعى و حدیثى برخوردار نیستند؛ هرچند احاطه برآنها از زاویه‏ هاى دیگر ارزشمند است. امّا محدّثانِ اهل‏سنّت این آثار را در زمره احادیث به شمار آورده، همراه با سلسله سند از آنان روایت مى‏کنند.

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ - ابن حنبل، ص ١٦٠.

٢ - محمد ابوزهره، پیشین، ص ١٧٦.

٣ - دراین باره نک : ابن ابى یعلى، پیشین، ١٨٤-١٨٣/١.

٤ - ابن ابى یعلى، پیشین، ١٨٣/١.

٥ - ابن الندیم، ص ٢٨٥؛ ابن ابى یعلى، پیشین، ١٨٨-١٨٠/١؛ ابن الجزرى، پیشین، صص ٤٠-٣٨.

٦ - ابن الجزرى، پیشین، صص ٤٢-٤٠.

٧ - نک : احمد محمد شاکر، شرح مسند احمد، ١٨٩/١٠.

٨ - ابوحجّاج یوسف بن عبدالرّحمن مِزّى محدّث دیار شام در زمان خویش بود. وى در بیرون شهر حلب زاده شد و در مِزّه از توابع دمشق بزرگ شد و در دمشق درگذشت. (٧٤٢-٦٥٤ ق). ابتدا در لغت و سپس در حدیث و رجال شناسى مهارت یافت. کتابهایى نوشت که معروفترین آنها عبارت است از: ١- تهذیب الکمال فى‏اسماء الرجال . ٢- تحفة الاشراف بمعرفة الاطراف (الزرکلى، ٢٣٦/٨).

٩ - نک : المسند، چاپ میمنیه، ٢٢-١٨/٦، ٢٩-٢٢.

١٠ - بیشتر آنچه درباره راویان مسند گفته شد، گزینش و اقتباسى بود از رساله المصعدالاحمد اثر ابن‏جزرى، صص ٤٦-٣٨. گفتنى است که نویسنده آن رساله، شرح حال روایان مسند را از مولّف تا خودش، یکى پس از دیگرى گزارش کرده؛ امّا چون در نسخه چاپ احمد شاکر سلسله راویان به حنبل بن عبداللّه رصافى پایان مى‏پذیرد، نگارنده به‏همین مقدار قناعت کرد.

١١ - نک: احمد شاکر، مقدمه مسنداحمد، ١٤/١.

١٢ - ص ٢. درباره این رساله نک: السیوطى، تدریب الراوى، ١٧٣/١؛ کاتب چلبى، ١٣٦٥/٢.

١٣ - المدراسى، ذیل القول المسدّد، ص ٤٩.

١٤ - پیشین، ص ٩٧.

١٥ - احمد شاکر، مقدمه مسند، ١٤/١.

١٦ - السیوطى، تدریب الراوى، ١٧٢/١.

١٧ - همو، حسن المحاضره، ٣٤٠/١.

١٨ - کشف الظنون، ٤٢٠/١.

١٩ - سزگین، ٢٢١/٣/١.

٢٠ - کشف الظنون، ٧/١، ١١٧.

٢١ - سزگین، ٢١٩/٣/١.

٢٢ - براى آگاهى درباره این فهرست و روش تنظیم آن به مقدّمه گردآورنده (صص ٨-٧) مراجعه شود.

٢٣ - نک: مرشد المحتار، ٤٧٧/٣. درباره روش تنظیم این معجم و چگونگى استفاده از آن به توضیحات مولّف نگاه کنید (٨-٧/١).

٢٤ - کاتب چلبى، ١٢٠٥/٢، ١٦٨٠.

٢٥ - ابن الجزرى، پیشین، ص ٣١، ٣٤؛ البغدادى، ایضاح المکنون، ٤٨١/١.

٢٦ - ابن الجزرى، پیشین، ص ٤٠.

٢٧ - کاتب چلبى، ١١٥٦/٢، ١٦٨٠؛ سزگین، ٢٢٢/٣/١.

٢٨ - کاتب چلبى، ١٦٨٠/٢؛ الزرکلى، ٢٥٣/٦.

٢٩ - القاسمى، الفضل المبین، ص ٢٨٧. حدیث عبداللّه بن جعفر در چاپ احمد شاکر از حدیث شماره ١٧٤١ شروع مى‏شود.

٣٠ - ابن الجزرى، پیشین، ص ٣٩ ؛ سزگین، ٢٢١/٣/١.

٣١ - ابن الجزرى، پیشین، ص ٤٠؛ البغدادى، ایضاح، ٣٩٠/٢؛ الزرکلى، ٢٨٠/٤؛ سزگین، ٢٢١/٣/١.

٣٢ - السّاعاتى، منحةالمعبود، ١٦/١. براى آگاهى بیشتر نک: محمد عجّاج الخطیب، اصول الحدیث، صص ٣٣٠-٣٢٩.

٣٣ - نک : السفّارینى، پیشین، ٦/١؛ حایرى ، فهرست نسخه‏ هاى عکسى کتابخانه آیةاللّه مرعشى، ٤٦٢/٢. (عکسى از نسخه‏اى نسبتاً کهن و نفیس از این مجموعه در کتابخانه یاد شده وجود دارد).

٣٤ - سزگین، ٢٢١/٣/١.

٣٥ - حایرى، همان جا.

٣٦ - السفّارینى، ٢٧/١؛ کاتب چلبى، ٥٢٢/١.

٣٧ - کاتب چلبى، همان جا.

٣٨ - نک: البغدادى، ایضاح المکنون، ٣٤٦/١؛ سزگین، ٢٢١/٣/١؛ درباره مولّف نک: السفّارینى، پیشین، ج ١، صفحه ز ؛ الزرکلى، ١٤/٦.

٣٩ - السفّارینى، ٦/١. گفتنى است نام کتاب در جاهاى گوناگون با اندکى اختلاف ثبت شده؛ امّا نامى که روى جلد کتاب نقش بسته، همان است که در آغاز گفته شد.

٤٠ - نک: السفّارینى، پیشین، ٣٦-٣٥/١.

٤١ - سزگین، ٢٢١/٣/١.

٤٢ - البغدادى، ایضاح، ٤٥٤/١.

٤٣ - کشف‏الظنون، ١٦٨٠/٢. درباره ابن مُلقِّن نک: الزرکلى، ٥٧/٥.

٤٤ - السیّوطى، تدریب الراوى، ١٠٠/١؛ الزرکلى، ٢٦٦/٤؛ سزگین، ٢١٩/٣/١.

٤٥ - نک به: قوام الدین القمى، فضایل امیرالمومنین.

٤٦ - محمّد جوادالحسینى الجلالى، «المسند» (٢)، نورعلم، شماره ٥ (شهریور ١٣٦٣)، ص ١٤٤؛ استادى، «مسندالرضا»، در چهل‏مقاله، ص ١٥٤.

٤٧ - براى آگاهى از دستنوشته‏ هاى آن نک: سزگین، ٢٢١-٢١٩/٣/١.

٤٨ - نک: احمدشاکر، مقدمه مسند احمد، ١٢/١.

٤٩ - احمد شاکر، همان جا.

٥٠ - درباره زندگى، آثار و مقام علمى او نک: الزرکلى، ٢٥٣/١.

٥١ - مقدمّه مسند احمد، ١٢/١.

٥٢ - قس : چاپ میمنیّه، ٣١٢/٢.

٥٣ - احمدشاکر، پیشین، ١٦-١٥/١.

٥٤ - یادآورى مى‏کند که پاره‏اى از فهرستهاى پیشگفته، در پایان هر جلد زینت بخش کتاب است. امّا گویا پاره‏اى دیگر به پایان آخرین جلد این مجموعه موکول شده و چون گرگ اجل به شارح فقید فرصت نداده تا این کار را به پایان برساند، طبیعتاً آن فهرستها هم ناقص مانده است.

٥٥ - کنایه است از تردید و دو دل بودن.

٥٦ - مقدمه مسند احمد، ١١-٣/١، با تلخیص.

٥٧ - القاسمى، الفضل المبین، ص ٢٨٧؛ جرجى زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه على جواهر کلام، ٤٧٢/٣؛ ابن خلدون، مقدمة، ص ٤٤٤؛ ذبیح‏الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ٧٥/١. گفتنى است که در برخى از نسخه‏ هاى مقدمه ابن خلدون عدد چهل‏هزار و سى هزار ذکر شده و حتّى در برخى از چاپها آمده که احمد خود به پسرش عبداللّه گفته که مسند در بردارنده سى و یک هزار حدیث است. نک: مقدمه، ترجمه محمّد پروین گنابادى ، ٩٠٠/٢ و زیرنویس مترجم در .

٥٨ - ابن الندیم، ص ٢٨٥ و ترجمه آن ص ٤١٧؛ حنّاالفاخورى، تاریخ ادبیات زبان عربى، ترجمه عبدالمحمّد آیتى، ص ٥٥٩.

٥٩ - نک: السیوطى، تدریب ا لراوى، ١٧٣/١؛ القاسمى، الفضل‏المبین، ص ٢٨٧؛ احمدامین، ضحى‏الاسلام، ١٢٢/٢؛ اسد حیدر، ٤٧٧/٢.

٦٠ - جمال‏الدین القاسمى، همان جا.

٦١ - السفّارینى، پیشین، ١٧/١.

٦٢ - نک: القاسمى، الفضل‏المبین، ص ٢٨٧؛ کاتب چلبى، ١٦٨٠/٢؛ الزرکلى، ٢٠٣/١؛ محمّد عجاج الخطیب، اصول الحدیث، ص ٣٢٨؛ نورالدین عَتر، منهج‏النقد، ص ٢٧٩؛ مدیرشانه‏چى، علم‏الحدیث، ص ٢١٩؛ همو، درایةالحدیث، ص ٢٨.

٦٣ - تاریخ بغداد، ٣٧٥/٩.

٦٤ - ابوموسى المدینى، خصایص المسند، ص ٢٣ ونیز : ابن الجزرى، المصعدالاحمد، صص ٣٣-٣٢.

٦٥ - نک: مقدمه مسنداحمد، ج ١، زیرنویس .

٦٦ - جولد تسیهر ، پیشین، ٤٩٢/١؛ سزگین، ٢١٨/٣/١.

٦٧ - احمد خدایى و سیدمحمود موسوى نژاد، بررسى مسند امام احمد بن حنبل، ص ٧٣ و نیز قس: ص‏١٣٥. گفتنى است که در چاپ تازه‏اى که از این کتاب در نمایشگاه بین‏المللى کتاب در تهران (١٣٧٤ خورشیدى) عرضه شد، احادیث از آغاز تا انجام شماره‏گذارى شده‏است. بر پایه این شماره گذارى کتابِ مورد بحث ٢٧١٠٠ حدیث را در بر دارد.

٦٨ - نک: ابوموسى‏المدینى، پیشین، ص ٢١؛ ابن الجزرى، پیشین، ص ٣١؛ السیوطى، تدریب الراوى، ١٠٠/١.

٦٩ - ابن الجزرى، همان جا.

٧٠ - ابوموسى‏المدینى، پییشن، ص ٢٢.

٧١ - کشف‏الظنون، ٥٩٧/١.

٧٢ - دراین باره نک: احمدشاکر، مقدمه مسنداحمد، ج ١، زیرنویس ؛ محمّدعجاج الخطیب، اصول‏الحدیث، زیرنویس .

٧٣ - نک: المسند، چاپ احمدشاکر، ٥٧-٥٥/١٢.

٧٤ - زین‏الدّین ابوالفضل عبدالرحیم بن حسین مشهور به "حافظ عراقى" در قاهره زاده شد. به فنّ حدیث عنایت نشان داد تا جایى که در آن مهارت یافت. علماى عصرش او را بسیار ستوده‏اند. وى در فنّ حدیث تألیفات بدیعى دارد، مانند: ١) الالفیّه و شرح آن ٢) تخریج احادیث الاِحیاء ٣) تکملة شرح الترمذى اثر ابن سید النّاس . وى فردى صالح، فروتن و تنگدست بود. (نک : السیوطى، حسن المحاضره، ٣٦٠/١).

٧٥ - السیوطى، تدریب الراوى، ١٠٠/١.

٧٦ - درباره المسند الجامع و ویژگیهاى آن در دنباله این نوشتار به نحو گسترده سخن خواهیم گفت.

بخش هشتم

بخش هشتم :

مسند احمدبن حنبل (٣)

مسند احمد و نخستین دفترهاى حدیثى

با مطالعه آثار پیشینیان معلوم مى‏شود که از همان آغاز طلوع خورشید اسلام، تنى چند از صحابه و تابعان به نوشتن احادیث نبوى (ص) دست زده و صحیفه‏ ها یا دفترهایى را دراین باره فراهم آورده‏اند. براى نمونه مى‏توان از صحیفة النبى (ص) (که نزد عامّه با نام صحیفه على شناخته مى‏شود)، (١) کتاب على (ع)، مُصْحَف فاطمه (ع)، صحیفه جابر، صحیفه صادقه، صحیفه سمرة بن جُنْدَب، صحیفه همّام بن منبّه و... نام برد. (٢) حدیث پژوهان معاصر اهل سنّت که در برابر خرده‏گیریهاى خاورشناسان درباره تأخیر تدوین حدیث قرار گرفته‏اند، وجود این صحیفه‏ ها را با اهمیّت تلقّى کرده و به نحوى گسترده به سرگذشت این صحیفه‏ ها پرداخته‏اند تا نشان دهند پیش از فرمان رسمى عمربن عبدالعزیز هم حدیث تدوین مى‏شده‏است. (٣) به عقیده نگارنده فراهم آمدن این صحیفه‏ ها خودْ بهترین دلیل است براینکه نوشتن احادیث هیچ‏گاه از سوى پیامبر (ص) ممنوع نبوده؛بلکه برخى از خلیفگان درپى پاره‏اى از اغراض سیاسى مردم را از نوشتن‏احادیث باز مى‏داشتند.زیرا اگر پیامبر نوشتن سنّت را ناروا اعلام داشته بود، این صحابه جملگى به چنین کارى دست نمى‏زدند. مضافاً براینکه مى‏دانیم پاره‏اى ازاین دفترها با فرمان یا اذن صریح خودِرسول اکرم (ص) و بلکه با املاى آن حضرت فراهم آمده ا (٤)ست. (٥)

نکته‏اى که اینجا به بحث ما مربوط مى‏شود، این است که مندرجات پاره‏اى از این دفترها را مى‏توان در مسند احمد ردیابى کرد وبه مضمون آنها پى‏برد؛ همانطور که مندرجات پاره‏اى دیگر از اینها در جوامع حدیثىِ شیعه نقل و ضبط شده‏است. از همین‏رو به برخى از این دفترها که نزد سنیّان شهرت بیشترى دارند، اشاره کرده ونسبت آنها را با مسند احمد روشن خواهیم کرد:

١- صحیفه جابربن عبداللّه انصارى ( د . ٧٨ ق): صحابى بزرگ جابربن عبداللّه انصارى صحیفه مشهورى دارد. ابن سعد در خلال شرح حال مجاهد بن جبر مکّى از این صحیفه نام مى‏بَرَد و مى‏گوید: مجاهد از صحیفه جابر حدیث نقل مى‏کرد. (٦) قتاده (د .١١٨ ق) تابعى معروف هم این صحیفه را ارج مى‏نهاد و مى‏گفت: «من صحیفه جابر را بهتر از سوره بقره به خاطر دارم». (٧) مسلم معتقد است، این صحیفه درباره مناسک حج بوده و یکى از معاصران احتمال مى‏دهد در برخى از احادیث آن از حجةالوداع و خطبه معروف پیامبر (ص) ذکرى به میان آمده باشد. (٨)

جابر یکى از اصحابى بود که احادیث را بر شاگردانش، مثل: سلیمان بن قیس یشکرى، محمّد بن حنفیّه، وَهْب بن منبّه املاء مى‏کرد و گویا نخستین راوى صحیفه او سلیمان بن قیس است. نوشته‏اند: وى در حیاتِ جابر، پیش از آنکه موفّق شود اجازه روایت این صحیفه را به دیگران بدهد، در شورش پسر زبیر کشته شد. بنابراین صحیفه مزبور نزد همسرش باقى ماند. (٩) دیگر راویانِ جابر، مثل ابوزبیر، ابوسفیان و شَعْبى هم موفَّق به سماع تمام متن صحیفه جابر نشدند و ظاهراً روایتِ بخشى از آن صحیفه توسّط آنان از راه «وِجاده» باشد. (١٠) با آنکه صحیفه مزبور معروف بوده وبه احتمال قوى برخى از شاگردان جابر آن را نسخه‏بردارى کرده‏اند، امّا اکنون اثر محسوسى از آن در دست نیست. (١١) به نظر مى‏رسد ابن حنبل مطالب این صحیفه را در مسندش نقل کرده باشد. (١٢)

٢- صحیفه صادقه اثر عبداللّه پسر عمروبن عاص (د .٦٥ ق): عبداللّه یکى از کسانى بود که نگاشتن حدیث را روا مى‏دانست و با اذن صریح پیامبر (ص)، این کار را دنبال مى‏کرد (١٣) و همین نوشتن را یکى از علل فراوانى مرویاتش مى‏دانند. (١٤)

به این عبدالله صحیفه‏اى را در حدیث نسبت مى‏دهند به نام الصحیفة الصّادقه که بنابر روایات خودْ سخت شیفته آن بود. این دفتر یکى از مشهورترین صحیفه‏ هایى است که در عصر نبوى نگاشته شده و اهمیّت آن بیشتر از آن روست که سند علمى و تاریخى روشنى است که نشان مى‏دهد حدیث شریف نبوى با اجازه آن حضرت نوشته مى‏شده است. گویند: مجاهد بن جبر مکّى (د . ١٠٣ ق) این صحیفه را نزد صاحبش دیده است. (١٥) درباره محتواى این دفتر اقوال شاذّى هم وجود دارد. از جمله برخى گفته‏اند: این دفتر هزار ضرب‏المثل از پیامبر (ص) را در برداشته‏ (١٦) و برخى‏دیگر بى‏آنکه به مأخذى استناد کنند، از قول بغدادى [؟] نوشته‏اند: آنچه عبداللّه بن عمرو در صحیفه صادقه تدوین کرده و سخت بدان دلبستگى داشت، تنها ادعیه و نمازهایى بوده که بدان رجوع مى‏کرد. (١٧) امّا این نظریّه‏ ها در برابر انبوهِ روایاتى که محتواى آن صحیفه را گزارش مى‏کند، چندان قابل اعتنا به نظر نمى‏رسند.

این صحیفه با چهره اصلى‏اش به دست ما نرسیده؛ امّا از رهگذر بررسى زنجیره‏ هاى سند روشن مى‏گردد که بیشتر مندرجات این دفتر از طریق مسند احمد محفوظ مانده است. (١٨) "محمّدسیف الدّین علیش" پایان‏نامه تحصیلى دوره فوق‏لیسانس خود را در «دارالعلوم قاهره» زیر عنوان مسند عبداللّه‏بن عمرو و صحیفتُه‏الصادقه نگاشته است. او که تلاش کرده تا احادیث صادقه را در مجموعه‏ هاى حدیثى احصا کند، براین باور است که‏٢٠٢ حدیث از مجموع‏٦٣٢ حدیثى که احمد در مسندش از عبداللّه‏بن عمرو روایت کرده، به این دفتر مربوط مى‏شود. (١٩) البتّه برخى از پژوهندگان براین باورند که از طریق مطالعه اِسنادهاى ابن‏حنبل نمى‏توان براین مطلب دست یافت که آیا وى خود صحیفه‏صادقه را از رهگذر روایات مختلف دریافت کرده واز آن بهره جُسته یا احادیث آن دفتر را با واسطه و از مآخذ دیگرى مورد استفاده قرار داده است. در هر دو صورت تأکید براین نکته لازم است که مرویّات ابن حنبل از این دفتر از رهگذر روایت عمروبن شعیب (د.١١٨ق) نواده عبدالله بن عمرو به او رسیده‏است. (٢٠) محدّثان قرنهاى دوم وسوم در جوازِ روایت این صحیفه از طریق عمروبن شعیب هم رأى نیستند. زیرا عمرو تنها بخش اندکى از این صحیفه را از پدرش سماع کرده‏است. (٢١) امّا بسیارى از محدّثان بزرگ چون بخارى، ابن حنبل، على‏بن مدینى و اسحاق بن راهویه در پذیرش موادّ این دفتر که از طریق یادشده رسیده، اشکالى نمى‏بینند. (٢٢)

٣- صحیفه سَمُرَة بن جُنْدَب (د . ٦٠ ق) : به صحابى دیگرى به نام سمرة بن جندب صحیفه‏اى منسوب است. گویند: این صحیفه تا قرن سوم همچنان موجود بوده‏است. (٢٣) ظاهراً ابن حنبل تمام یا پاره‏اى از این صحیفه را در مسند نقل کرده باشد. (٢٤)

٤- صحیفه نُبَیْط بن شَرِیْط : ابوسلمه نُبَیْط بن شَرِیط اشجعى کوفى یکى از صحابه جوان رسول خدا (ص) بود. سال وفاتش دانسته نیست؛ امّا نوشته‏اند: در رُبع نخست سده دوم هجرى زنده بوده است. (٢٥) پسرش سلمه که از یاران امام سجّاد (ع) و یکى از راویان نسبتاً مورد اعتماد است، این دفتر را از او روایت مى‏کند. (٢٦) دستنوشته صحیفه‏اى که به وى منسوب است، کهنترین صحیفه مشهورى است که درباره گفته‏ هاى پیامبر (ص) به دست ما رسیده؛ (٢٧) البتّه در صورتى که این نسبت صحیح باشد واصالت آن به روش علمى ثابت گردد. در مسند احمد ازاین صحابى چهار حدیث روایت شده‏است. (٢٨) احتمالاً این احادیث بخشى از همان صحیفه باشد که در مسند اقتباس شده واز آن طریق به دست ما رسیده است.

٥- صحیفه هَمّام بن مُنَبَّه (د. ١٠١ یا ١٠٣ ق): (٢٩) یکى از تابعان به نام هَمّام بن مُنَبَّه مسموعات خود را از استادش ابوهریره، در صحیفه‏اى که به خود او نسبت مى‏دهند، فراهم آورده. صبحى صالح براین باور است که این صحیفه در واقع از تألیفات خود ابوهریره است و همّام تنها راوى آن است. (٣٠)

در سالهاى اخیر پژوهشگر سختکوش دکتر محمّد حمیدالله حیدرآبادى در دمشق و برلن به دو دستنوشته همانند از این صحیفه دست یافت وبه اعتبار آنکه یکى از نمونه‏ هاى حدیث مدوَّن در صدر تاریخ تدوین است، آن را منتشر ساخت. (٣١) متن منتشر شده اطمینانِ حدیث پژوهان معاصر اهل سنّت را به خود جلب کرد و نزد آنان جایگاه ویژه‏اى یافت. آنان براین باورند که این دفتر به صورتى کامل و دست‏نخورده، به همان شکل که همّام از ابوهریره روایت و تدوین کرده، باقى مانده‏است. صبحى صالح در این باره مى‏نویسد:

«آنچه موجب اطمینان بیشتر به مندرَجات این دفتر مى‏شود، این است که مى‏بینیم، جملگى روایات این صحیفه در مسند احمد و بسیارى از آنها در بابهاى مختلف صحیح بخارى نقل شده‏است». (٣٢)

به عقیده این پژوهشگران وجود این دفتر، برهانى قاطع و دلیلى روشن است براینکه حدیث در عصرى بسیار زود، یعنى در نیمه‏ هاى نخستینْ سده هجرى و نیم قرن پیش از فرمان عمربن عبدالعزیز تدوین شده و بدین طریق این خطاى رایج را که مى‏گویند «حدیث جز در اوایل سده دوم تدوین نشده»، تصحیح مى‏کند. زیرا ابوهریره در سال ٥٨ یا ٥٩ هجرى در گذشته و همّام پیش از درگذشتِ او این دفتر را فراهم آورده است. (٣٣)

این صحیفه داراى ١٣٨ حدیث است. (٣٤) برخى به پیروى از صحیفه صادقه از آن با نام الصحیّفة الصحیحة یاد کرده‏اند. (٣٥) چنانکه پیش از این هم گفته شد، جملگى صحیفه مزبور به‏طور یکجا در مسند احمد در خلال مرویات ابوهریره مندرج است. (٣٦)

مقدار ارزش و اعتبار احادیث مسند احمد

از زبان "حنبل بن اسحاق" برادرزاده احمد حکایت کرده‏اند که گفته:

«عمویم، من و [ پسرانش ] صالح و عبدالله را گردهم آورد و مسند را بر ما قرائت کرد و کسى جز ما تمام آن را از او سماع نکرده است. عمویم به ما گفت: این کتاب را از میان هفتصد و پنجاه هزار حدیث برگزیده و فراهم آوردم. پس هرگاه مسلمانان درباره حدیثى از احادیث رسول اللّه (ص) باهم دچار اختلاف شدند، بدان بنگرید. اگر آن را دراین کتاب یافتید، پس آن حدیث درست است وگرنه حجّت نیست». (٣٧)

همین سخن با عبارتى مشابه از زبان پسر احمد هم گزارش شده‏است. نوشته‏اند عبداللّه گوید:

«پدرم گفت: این کتاب را بپرداختم تا پیشوا و راهنماى مردمان باشد. هرگاه درباره سنّتِ رسول خدا (ص) به اختلاف گراییدند، بدان رجوع کنند». (٣٨)

باز درباره دقّت او در نقل احادیث این کتاب از قول خودش نوشته‏اند که گفته:

«هیچ حدیثى را ننوشتم مگر اینکه خود بدان عمل کردم. تاجایى که وقتى این حدیث به چشمم خورد که پیامبر (ص) حجامت کرد و به ابوطَیْبَه [ = حجامتگر ] یک دینار داد. من هم وقتى حجامت کردم، یک دینار به حجامتگر دادم». (٣٩)

این سخنان و اظهاراتى از این دست، واکنشهاى گوناگونى را در پى داشته است. (٤٠) اکثر اندیشمندان این قبیل ادّعاها را با واقعیّت منطبق نمى‏دانند و براین باورند که احمد درباره صحّت و اتقان کار خویش مبالغه کرده‏است. امّا در مقابل گروه اندکى هم هستند که بر درستى و مقبولیّت تمام احادیث کتاب مورد نظر پاى مى‏فشارند. حدیث‏پژوهان را از حیث واکنشهاى منفى و مثبتى که درباره ارزش و اعتبار احادیث مسند از خود نشان داده‏اند، به سه دسته مى‏توان تقسیم کرد:

١- گروهى که تمام احادیث آن را صحیح و یا دست کم پذیرفتنى قلمداد کرده‏اند.

٢- دسته‏اى که معتقدند اِسناد بخشى از مرویات احمد دراین کتاب ضعیف و بقیّه صحیح و حسن است.

٣- کسانى که بسیارى از احادیث این کتاب را ضعیف و اندکى از آن را ساختگى و جعلى مى‏دانند. اینک به ترتیب آراء و دلایل حدیث پژوهان را دراین‏باره گزارش و نقد و بررسى مى‏کنیم.

١- آراء و دلایل گروه نخست:

حافظ ابوالقاسم اسماعیل تیمى (د . ٥٣٥ ق) گوید: «روا نیست که گفته شود در مسند حدیث نادرست وجود دارد؛ بلکه در آن حدیث صحیحِ مشهور، حَسَن و غریب نهفته است». (٤١) ابوموسى مدینى برصحّت مندرجات کتاب مزبور چنین استدلال مى‏کند:

«احمد در مسند جز از کسانى که صداقت و دیانتشان نزد وى مسلّم بوده، حدیث نقل نکرده و از نقل احادیث کسانى که برامانتشان خرده گرفته‏اند، تن زده است. گواه این ادّعا سخن پسرش عبداللّه است که گفته: از پدرم درباره "عبدالعزیز بن اَبَان" (٤٢) پرسیدم، در پاسخ گفت: در مسند از طریق او حدیثى روایت نکرده‏ام و تنها در غیر موضوع حدیث مطالبى از او نقل کرده‏ام. [ مثلاً] وقتى این راوى حدیث "مواقیت" را روایت مى‏کند، من از نقل آن خوددارى کرده‏ام». (٤٣)

در مسند به دنبال شماره ٧٩٩٢ حدیث زیر آمده است:

محمّد بن جعفر از شعبه از ابى تَیّاح از ابوزُرْعَه از ابوهریره براى ما روایت کرد که پیامبر (ص) فرمود: «یُهْلِک اُمّتى هذا الحىُّ من قُرَیْشٍ. قالوا: فما تَأْمُرُنا یا رسولَ‏الله؟ قال: لَوْاَنَّ النّاسَ اعتزلوهم». یعنى: «این تیره از قریش [ احتمالاًمقصود تیره بنى‏امیّه باشد ] امّت مرا به هلاکت مى‏کشاند. عرض کردند: اى رسول خدا، در آن هنگام وظیفه ما چیست؟ فرمود: چه خوب است مردم از ایشان کناره گیرند»!

عبداللّه پسر احمد به دنبال این حدیث مى‏افزاید:

«پدرم در مرض موت به من گفت: این حدیث را خط بزن. زیرا احادیث دیگرى از پیامبر (ص) روایت شده مبنى براینکه " به سخن آنان گوش کنید و فرمان برید و شکیبا باشید". بنابراین حدیث مزبور با آن احادیث سازگار نیست». (٤٤)

ابوموسى مدینى این برخورد انتقادآمیز احمد را گواه صحّت تمام احادیث مسند دانسته و اظهار مى‏دارد:

«با وجود اینکه زنجیره راویان حدیثِ یادشده، موثَّق و قابل اعتمادند، امّا چون متن آن شاذّ و با احادیث مشهور ناهماهنگ است، به خط زدنِ آن و کنار نهادنش فرمان داده است. این مطلب نشان مى‏دهد که امام احمد در احادیثى که در کتابش به ودیعت گذاشته، چه از حیث اِسناد و چه از حیث متنْ، جانب دقّت واحتیاط را از کف ننهاده و تنها احادیثى را در کتابش وارد ساخته که به عقیده خود، آنها را صحیح مى‏دانسته است». (٤٥)

ابن حجر عسقلانى در کتاب تعجیل المنفعة فى رجال الاربعة ادّعا مى‏کند: در مسند حدیث بى‏اساس وجود ندارد، مگر سه یا چهار مورد. یکى از این سه-چهار مورد، حدیثى است که مى‏گوید «عبدالرحمن بن عوف خزنده وارد بهشت مى‏شود». احتمالاً این چند حدیث هم از جمله احادیثى است که احمد دستور داده تا برآن خطّ بطلان کشند؛ امّا از روى فراموشى به فرمان احمد عمل نشده یا برآن خط کشیده‏اند و دوباره از زیر خط خوردگى نوشته شده‏است. (٤٦)

برخى از محققان معاصر اهل سنّت به سخن ابن حجر با دیده قبول نگریسته و در نوشته‏ هاى خود بدان استناد کرده و نتیجه گرفته‏اند: «شمار احادیثى که از این نقطه نظر [ جعلى بودن یا نبودن ] مورد اختلاف هستند، از شمار انگشتان دست برنمى‏گذرد». (٤٧)

جلال الدّین سیوطى هم تمام روایات کتاب مورد نظر را پذیرفتنى دانسته وگفته: «احادیث ضعیف آن هم نزدیک به حَسَن است». (٤٨)

در میان سخنان بالا، گفته ابوموسى مدینى با استدلال بیشترى همراه است. ولى از همان روزگار تاکنون همواره دانشمندان در برابر سخن او واکنشى منفى نشان داده و استدلال او را مردود دانسته‏ (٤٩) و در پاسخ او گفته‏اند: «در آن مسند روایاتى جعلى وجود دارد که احمد خود آنها را تضعیف کرده‏است». (٥٠)

در صفحات آینده دراین باره آگاهیهاى گسترده‏ترى عرضه خواهد شد. امّا دراینجا نگارنده لازم مى‏داند این نکته را یادآورى کند که فرمان حذف خبر ابوهریره که مدینى بدان استدلال کرده، نه تنها نظر او را تأیید نمى‏کند؛ بلکه بهترین دلیل براى مردود دانستن ادّعاى او به حساب مى‏آید. زیر آن فرمان نشان مى‏دهد که احمد همواره مسند را پالایش مى‏کرد واز روى احتیاط دینى حدیثى را که با احادیث صحیح و مشهور متعارض بود، از مسند حذف مى‏کرد و حتّى در مرض موت نیز از این کار دست نکشید. پس اگر براى خود او ضعف حدیثى پوشیده بوده و بعد آشکار شده، رواست که حدیث جعلى یا ضعیفى هم موجود باشد که بیماریش از چشم احمد پنهان مانده و چشم به راه است تا کسى پیدا شود و آن ضعف یا بیمارى را آشکار سازد.

٢- نظرات و دلایل دسته دوم:

ابن تیمیّه که خود یکى از سرسخت‏ترین مدافعان مذهب حنبلى به‏شمار مى‏آید،در مقام اثبات ضعف بسیارى از روایات مسند گوید:

«همه اهل دانش مى‏دانند که احمد هر حدیثى را که در کتاب الفضایل و مانندِ آن روایت کرده، صحیح نمى‏داند و همچنین مدّعى صحّت همه احادیث مسند خود نیست؛ بلکه احادیث مسندش عبارت از روایاتى است که مردم از زبان کسانى که به روایت حدیث معروفند و دروغگویى آنان آشکار نشده، روایت کرده‏اند. گاه در پاره‏اى از احادیث مسند عیبى هست که نشانگر ضعف و بلکه بطلان آن احادیث است؛ امّا بیشتر روایاتش جیّد (نیکو) است و براى استناد شایستگى دارد...». (٥١)

همو در جاى دیگرى مى‏نویسد:

«هر حدیثى که احمد در مسند و دیگر کتابهایش روایت کرده، نزد وى حجّت نیست. بلکه او آنچه را که اهل دانش روایت کرده‏اند، روایت مى‏کند. شرط او در تألیف مسند این است که از راویانى که در نزد وى به دروغ‏پردازى شناخته شده‏اند، روایت نکند؛ هرچند که در میان مرویات آنان احادیث ضعیف هم وجود دارد...». (٥٢)

او در جایى دیگر در مقام بیان علّت نقل احادیث ضعیف توسّط احمد چنین مى‏گوید:

«... محدّثان در تألیفات خویش چند گروه هستند. شمارى از آنان از راویانى که به دروغگویى شناخته شده‏اند، روایت نمى‏کنند. مثل: مالک، شعبه، یحیى بن سعید، عبدالرحمن بن مهدى واحمدبن حنبل. اینان احادیثِ دروغ پردازانى را که آگاهانه به پخش احادیث دروغین مى‏پردازند،نقل نمى‏کنند. ولى گاه اتفّاق مى‏افتد که در میان مرویات آنان حدیثى دیده مى‏شود که صاحبش در نقل آن به خطا رفته است. گاه امام احمد و اسحاق [ بن راهویه ] و دیگران احادیثى را نقل مى‏کنند که از دید خودِ ایشان هم ضعیف است، بدان سبب که راویانش به ضعف حافظه و... متهّمند. امّا باید دانست که نقل این احادیث از باب شاهد است. زیرا گاه شاهدى پیدا مى‏شود و صحّت آن حدیث را گواهى مى‏کند و گاه نیز عکس آن رخ مى‏دهد...». (٥٣)

نگارنده لازم مى‏داند این نکته باریک را یادآور شود که هدف ابن تیمیّه از ضعیف دانستن بسیارى از احادیث کتاب مزبور این است که مى‏خواهد آن دسته از روایاتى را مردود یا ضعیف قلمداد کند که بر نظر شیعه صحّه مى‏گذارد. روشن است که طرز برخورد او با این روایات نمى‏تواند مورد پذیرش باشد؛ امّا سخنان او به نحو دلالت تضمّنى ادّعاى کسانى را که همه مندرجات این کتاب را صحیح پنداشته‏اند، رد مى‏کند.

اکنون که دیدیم ابن تیمیّه نادرستى بسیارى از احادیث مسند را مى‏پذیرد، شاید به نقل سخن دیگران نیازى نباشد. ولى نگارنده براین باور است که نقل سخن یا استدلال دانشمندان دیگر زیانى را در بر ندارد.

بلقینى در ردّ ادّعاى "مدینى" که تمام مندرجات مسند را صحیح قلمداد کرده، گوید: «آن سخن مردود است. زیرا احادیثِ ضعیفِ بسیارى در آن کتاب نهفته است». (٥٤)

محققّان معاصر اهل سنّت هم درباره وجود احادیث ضعیف در آن کتاب با یکدیگر هم آوا هستند. احمد امین دراین باره مى‏نویسد: «محدّثان ضعف بسیارى از احادیث کتاب احمد را تصدیق کرده‏اند». (٥٥) محمّد عجاج الخطیب گوید:

«احادیث مسند احمد یا صحیح است یا حسن ویا ضعیف. در آن احادیث صحیحى هست که شمارى از آنها را صاحبان کتابهاى ششگانه در آثار خود آورده‏اند و شمارى از آنها را هم نیاورده‏اند». (٥٦)

سخن نورالدین عَتر در این باره صراحت بیشترى دارد. وى مى‏نویسد:

«در آن کتاب هم احادیث صحیح و حسن وهم احادیث ضعیف وجود دارد واندکى از احادیث آن داراى ضعف شدید است تاجایى که برخى از محدّثان برجعلى بودنِ آنها حکم کرده‏اند». (٥٧)

و بالاخره محمّد ابوزهره براى اثبات این جهت سخنش را با دلایل پسندیده و استوارى همراه مى‏سازد و مى‏نویسد:

«منطق علمى ما را وا مى‏دارد که وجودِ این نوع حدیث را در مسند جایز فرض کنیم. این فرض یک احتمال عقلىِ محض نیست ...؛ بلکه آن یک احتمال برخاسته از دلیل است. زیرا:

اوّلاً، احمد خود تا واپسین دم زندگى‏اش احادیثى را از آن حذف مى‏کرد. چنانکه معروف است وى در مرض موت خبر ابوهریره را درباره قریش حذف کرده است. پس اگر براى خود او ضعفِ حدیثى پنهان بوده و بعدها آشکار شده، رواست که حدیثِ ضعیفى هم موجود باشد که ضعفش همچنان پنهان مانده و چشم به راه است تا کسى پیدا شود و آن ضعف را برملا سازد.

ثانیاً، براساس قاعده‏اى که احمد داشته و صراحتاً آن را به پسرش گوشزد کرده، وى با حدیث ضعیف مخالف نیست، مگر آنکه حدیثى با آن در تضادّ باشد. (٥٨) بنابراین او حدیثى را که بر سر زبان محدّثان جارى است، به دلیل عیب و علّتهاى پنهان، همچون مخالفت با یک قاعده فقهى مشهور و امثال آن مردود نمى‏شمارد و عبارت‏او اشاره‏دارد به‏اینکه در مسند حدیث ضعیف وجود د (٥٩)ارد». (٦٠)

٣- نظرات و آراء دسته سوم:

تا اینجا دانسته شد که جز برخى از استثناطلبان و شذوذگرایان، عالمان برجسته بر اینکه در مسند احادیث ضعیف وجود دارد، اتفاق نظر دارند. امّا در میان ایشان درباره بود ونبود احادیث ساختگى اختلاف چشمگیرى دیده مى‏شود. پیش از پرداختن به آراء عالمان دراین باره، لازم‏است بدانیم که میان حدیث ضعیف و جعلى تفاوت هست. به این معنا که جعلى بر دروغ بودنش دلیل وجود دارد؛ ولى ضعیف خبرى است که شروط روایت صحیح در آن جمع نشده و تا زمانى که دلیلى بر دروغ بودنش اقامه نشده، مى‏تواند درست باشد. یکى از عالمان دراین باره گوید:

«میان اینکه مى‏گوئیم فلان حدیث جعلى است و فلان حدیث صحیح نیست، فرقى بزرگ است. زیرا اوّلى دروغ و ساختگى بودن حدیث را مى‏فهماند و دومى گزارشى است از به ثبوت نرسیدن و لزوماً به معناى اثبات عدم نیست». (٦١)

امّا این نکته را هم همواره باید در نظر داشت که بسیار اتفّاق مى‏افتد که برخى از روى حسّ احتیاطجویى در امور دینى، از حدیث واهى و بى‏پایه به حدیث ضعیف تعبیر مى‏کنند. بارى درمیان آرایى که هم اینک گزارش خواهد شد، خواهیم دید که چند تن از برجسته‏ترین عالمان به وجود احادیث جعلى در کتاب مورد نظر اعتراف دارند. ابن کثیر دراین باره مى‏نویسد:

«اینکه حافظ ابوموسى مدینى مسند را کتابى صحیح دانسته، عقیده سستى است. زیرا در آن کتاب احادیثى ضعیف و بلکه ساختگى وجود دارد. همچون احادیث فضایل مرو و عسقلان و... . چنانکه گروهى از حافظانِ حدیث، ضعف آنها را گوشزد کرده‏اند. نکته دیگرى که باید در نظر داشت، این است که احادیثِ بسیارى در کتاب احمد نیامده؛ حتّى گفته‏اند: احادیث حدود دویست تن از صحابه که در صحیحین نقل شده، در مسند وجود ندارد». (٦٢)

اَبوشامَه از زبان ابوخطاب‏ (٦٣) مى‏نویسد:

«پیروان احمد به احادیثى که او در مسندش روایت کرده، احتجاج مى‏کنند و حال آنکه احتجاج به بیشتر آن روایات روانیست وامام احمد تنها به این دلیل، آن روایات را در کتابش آورده تا معلوم شود سرچشمه آن حدیث کجاست و راوى منفرد آن عادل است یا مجروح. بر هیچ انسان مسلمان و دانشمندى روا نیست که حدیثى را نقل کند، مگر آنکه آن حدیث صحیح باشد تا در دو جهان بدبخت نشود. زیرا از طریق صحیح از سرور جنّ و انس نقل شده که فرمود: "هرکس از قول من سخنى را نقل کند که دروغ بودنش را مى‏داند، پس او خودْ یکى از دروغگویان است"». (٦٤)

سخن "ابن جوزى" دراین باره نقطه عطف به حساب مى‏آید. او مى‏نویسد:

«یکى از من پرسیده بود، آیا در مسنداحمد احادیث نادرست وجود دارد. در پاسخ او گفتم: آرى. آن پاسخ، گروهى از متولیّان مذهب را گران آمد. من در باره واکنش آنان چندان اندیشه نکردم و آن واکنش را به حساب عوامى ایشان گذاشتم. امّا ناگهان دیدم فتوا صادر کرده‏اند و در این فتوا که نام جماعتى از مردم خراسان از جمله ابوالعلاء هَمْدانى به چشم مى‏خورد، سخن بالا را بزرگ کرده و مردود دانسته‏و تقبیح کرده‏اند! حیران و شگفت‏زده ماندم. با خود گفتم: شگفتا! وابستگان به علم هم عامى شده‏اند! تنها دلیل این سطحى اندیشى آن است که این افراد به شنیدن حدیث پرداخته، امّا درباره درست و نادرستِ آن کاوش نکرده‏اند و مى‏پندارند هرکس که سخنى از نوع گفته من اظهار کند، برتمام احادیث احمد خرده گرفته و حال آنکه حقیقت نه آن است که آنان گمان کرده‏اند. زیرا امام احمد همه گونه حدیث را نقل کرده، آنگاه خودش بسیارى از مرویّات خود را مردود دانسته و آنها را پایه مذهبِ خودْ نساخته است. آیا راوى حدیث "وضو به وسیله نبیذ" ناشناخته نیست؟ هر کس به کتاب العلل نوشته "ابوبکر خَلاّل" (٦٥) بنگرد، احادیث بسیارى را خواهد دید که احمد برآنها خرده گرفته و تمام آن احادیث هم در مسند موجود است. به خط قاضى ابویَعْلى‏ محمّد بن حسین فراّء دیدم که در "مسأله نبیذ" گوید: احمد در مسندش احادیث را تنها با معیار شهرت روایت مى‏کند و صحّت و سُقم آنها را مورد نظر قرار نمى‏دهد. گواه این مدّعا سخن عبداللّه است که گوید": به پدرم گفتم: درباره حدیث رِبْعىّ بن خراش از حذیفه چه نظرى دارى؟ گفت: همان حدیثى که عبدالعزیز بن ابى روّاد روایت مى‏کند؟ گفتم : آرى. گفت: احادیث خلاف آن را مى‏گویند. گفتم: خودت آن را در مسند ذکر کرده‏اى! گفت: در مسند احادیث مشهور را در نظر داشته‏ام. اگر بخواهم در آن کتاب نقل احادیث صحیح را هدف قرار دهم، جز مقدار بس اندکى از این مسند را نمى‏توانم روایت کنم. امّا اى پسرم! تو خود راه و روش مرا در حدیث مى‏دانى. تا زمانى که حدیث دیگرى با حدیث ضعیف در تعارض نباشد، من با حدیث ضعیف مخالف نیستم". آنگاه قاضى یاد شده ادامه مى‏دهد: احمد خود چگونگى راه و روشش را در مسند بیان داشته؛ بنابراین هر کس آن کتاب را معیار صحّت حدیث بداند، با مولّف و هدف وى مخالفت کرده است». "ابن جوزى" در پایان افزاید:

«چیزى که دراین روزگار مرا افسرده و اندوهگین ساخته، این است که علماء هم براثر کوتاهى در فراگیرى دانش بسان عوام گشته‏اند و چون به حدیثى جعلى بر خورَند، گویند : روایت کرده‏اند! گریستن سزاوارِ کوته همّتىِ اینان است». (٦٦)

"ابن تیمیّه" دراین باره میان ابن جوزى و مخالفانش داورى کرده و گفته است:

«شمارى از مردمان درباره بود ونبود حدیث جعلى در مسند احمد باهم راه جداگانه‏اى پیموده‏اند. گروهى از حافظانِ حدیث چون ابوالعلاء هَمْدانى و ... گفته‏اند: در آن حدیث جعلى وجود ندارد. در مقابلِ اینها، برخى دیگر از عالمان چون ابوالفرج بن جوزى خلاف این را گفته و بیان داشته‏اند که در مسند احادیثى به چشم مى‏خورد که بطلان آنها مسلّم است. اگر دقّت شود این دو عقیده با هم منافات ندارند. زیرا گاه از واژه "موضوع" سخن ساختگى و بى‏اساس مقصود است که صاحبِ آن به عمد و از روى دروغ آن را ساخته و پرداخته است. وجود این نوع حدیث در مسند معلوم و مسلّم نیست؛ بلکه اگر شرط احمد را در مسند با شرط ابوداوود در سنن مقایسه کنیم، مى‏بینیم احمد در نقل حدیث سختگیرتر از ابوداوود است. ابوداوود در سنن از راویانى روایت کرده که احمد به روایت آنان پشت مى‏کند. مثلاً احمد از کسانى که به دروغگویى شناخته شده‏اند، مثل محمّد بن سعید مصلوب‏ (٦٧) و... روایت نمى‏کند. امّا از آنان که به خاطر سوء حافظه تضعیف شده‏اند، روایت مى‏کند. زیرا حدیث چنین کسانى را مى‏نویسند وبه عنوان قرینه و اَماره از آن مدد مى‏جویند. گاهى هم از واژه "موضوع" حدیثى را منظور دارند که دروغ است، امّا گوینده آن دروغ را به عمد نگفته؛ بلکه در نقل آن دروغ به خطا رفته‏است. این نوع حدیث نه تنها در مسند احمد، بلکه در سنن ابوداوود و نسایى هم وجود دارد. حتّى در صحیح بخارى و مسلم هم در پاره‏اى از احادیث، تعبیراتى از این دست به چشم مى‏خورد». (٦٨)

گفتنى است که بنابه گفته سیوطى در کتاب النکت البدیعات على الموضوعات، ابن جوزى در کتاب الموضوعاتِ خود، ٣٨ حدیث از مسند احمد را جعلى قلمداد کرده‏است. (٦٩) البتّه نوشته‏اند که او براین باور بوده که احادیث ساختگىِ این کتاب اشتباهاً نقل شده و احمد یا استادانش هرگز قصد دروغگویى نداشته‏اند. (٧٠)

ابن تیمیّه در عین حال که به وجود پاره‏اى از احادیث ضعیف اقرار مى‏کند، وجود حدیث جعلى به روایت احمد را نمى‏پذیرد و معتقد است، روایاتى که جعلى بودنش روشن شود، از افزوده‏ هاى "قطیعى" راوى مسند از عبداللّه است. او مى‏نویسد:

«در میان افزوده‏ هاى قطیعى احادیث جعلى بسیارى وجود دارد که جاهلان آنها را از مرویات احمد پنداشته‏اند». (٧١)

حافظ زین‏الدین عراقى با سخن ابن تیمیّه به مخالفت برخاسته و اظهار داشته: در مسند مقدار چشمگیرى حدیث ضعیف و اندکى هم حدیث جعلى وجود دارد و دراینکه «احادیث ساختگى از مرویات قطیعى است؛ نه از مرویات احمد و پسرش عبداللّه» با او به محاجّه پرداخته و با دلایل عینى و آوردن نمونه مخالفت خود را تأیید کرده است. خود او دراین باره مى‏گوید:

«در سال ٧٦٠ هجرى شیخِ مُسْنِد علاءالدّین ابوالحسن على بن احمد بن محمّد بن صالح دمشقى از اسکندریه به نزد ما آمد. در ضمن سماعِ مسند از او، این سخن پیش آمد که "آیا در مسند احادیث ضعیف هم وجود دارد یا همه احادیث آن صحیح است؟ " من در پاسخ این مطلب گفتم: در آن کتاب از احادیث ضعیفْ بسیار و از احادیث جعلى اندکى وجود دارد. پس از آن به من خبر رسید که یکى از وابستگان به مذهب امام احمد سخن مرا مبنى بروجود احادیث ساختگى در مسند به سختى مردود دانسته و بر آن گفته من خرده گرفته واز قول تقى‏الدین بن تیمیّه نقل کرده که احادیثى از این دست از منقولات امام احمد و فرزندش عبداللّه نیست؛ بلکه از افزوده‏ هاى قطیعى است. سخن این شخص مرا وا داشت تا کتابچه‏اى بپردازم و در آن احادیثى را از منقولات امام و فرزندش عبداللّه فراهم آورم که برخى از پیشوایان فنّ حدیث آنها را جعلى دانسته‏اند و سپاس خداى را که از این کار هدفى جز اظهار حقیقت ندارم...». (٧٢)

ابن حجر در ردّ سخن استادش عراقى رساله‏اى تألیف کرده و آن را القول المسدّد فى الذب عن المسند نامیده و رساله عراقى را در آن عیناً درج کرده است. چنانکه پیش از این هم گفته شد، وى به نحوى تکلّف‏آمیز به نُه حدیثى که عراقى آنها را جعلى دانسته یک به یک پاسخ مى‏گوید. به دنبال آن پانزده حدیث از کتاب الموضوعات ابن جوزى را یکى‏یکى بر مى‏شمرد و به همان روش تلاش مى‏کند، صحّت آنها را به کرسى اثبات نشاند. گفتنى است که همین ابن حجر در فتح البارى به دلیل روایت احمد در مسند از یک صحابى مرتد براو خرده مى‏گیرد و مى‏نویسد:

«در مسند احمد از ربیعة بن امیّة بن خلف جُمَحى حدیث نقل شده. این ربیعه یکى از کسانى است که در فتح مکّه به آیین مسلمانى درآمد و در حجةالوداع در کنار رسول خدا (ص) حاضر بود و پس از مفارقت رسول اکرم از امّت از او حدیث نقل کرد. سپس دچار خوارى شد. یعنى در زمان خلافت عمر به روم رفت وبر اثر حادثه‏اى که موجب خشم او گشت، به دین ترسایان درآمد. «آوردن حدیث چنین کسى تهى از اشکال نیست. شاید محدّثانى که حدیث این شخص را در کتاب خود ضبط کرده‏اند، بر داستان مرتد شدنش واقف نبوده‏اند». (٧٣)

امّا از حافظ ابوعبدالله ذهبى مورّخ، رجال شناس و حدیث پژوه معروف اهل سنّت، دراین باره آراء متفاوتى گزارش شده. یک‏بار از قول او نوشته‏اند که گفته: «یکى از خوشبختیهاى مسند امام احمد این است که در آن کمتر خبر ساقطى توان یافت». (٧٤) در جاى دیگرى نوشته‏اند که در برابر ادّعاى احمد مبنى بر عدم حجیّتِ احادیثى که در مسند وجود ندارد، واکنش منفى نشان داده واظهار داشته: «این سخن احمد در اکثر موارد صحیح است نه در همه موارد. زیرا ما در صحیح بخارى و مسلم و کتابهاى سنن و اجزاء احادیثى داریم که در مسند وجود ندارد» (٧٥) و در سیر اعلام النبلاء نظر خود را به نحو روشنترى بیان داشته و گفته:

«در مسند احمد شمارى از احادیث ضعیف وجود دارد که نمى‏توان آنها را نقل کرد و بدانها استناد جست. [ همچنین ] دراین کتاب احادیث اندکى نهفته است که به احادیث ساختگى شباهت دارد. امّا این مقدار بسانِ قطره‏اى در دریاست». (٧٦)

به عقیده نگارنده احادیث ساختگى وبى‏پایه، بسیار بیشتر از آنچه که دانشمندان یاد شده گفته‏اند، به این کتاب راه یافته است. البتّه این سخن به این معنا نیست که احمد عمداً به نقل احادیث دروغین پرداخته یا دراین راه سهل‏انگارى کرده؛ بلکه طبیعتِ این مجموعه بزرگ و کوتاهى عمر آدمى و فاصله دویست واند ساله میان روزگار مولّف با دوران رسالت و محدودیّت آگاهیها و جایز الخطا بودن انسان و... اقتضا مى‏کنند که چنین احادیثى به آن کتاب راه یافته باشد. براى اینکه بهتر و بیشتر و به گونه‏اى عینى‏تر به مقدار ارزش و اعتبار احادیث مسند پى ببریم، شایسته است به دسته‏بندى علاّمه احمد محمّد شاکر از احادیث این کتاب نگاهى بیفکنیم. شارح یادشده در پایان جلد پانزدهم، احادیث مجموع اجزاء پانزده‏گانه‏اى را که خود تصحیح، تحقیق و شرح کرده، (٧٧) به گونه زیر دسته بندى مى‏کند:

مجموع احادیث پانزده مجلّد : ٨٠٩٩ حدیث.

احادیث صحیح و حسن : ٧٢١١ حدیث.

احادیث ضعیف: ٨٥٣ حدیث.

آثار (که نامِ حدیث برآنها نهادن روانیست): ٣٥ فقره.

افزوده‏ هاى عبداللّه پسر احمد : ٢٩٣ حدیث.

احادیثى که عبدالله از پدرش سماع نکرده؛

بلکه آنها را به خطّ او یافته : ٧٣ حدیث. (٧٨)

لازم به یادآورى است که:

١- صحّت و حُسن و ضعف این احادیث با معیارهایى سنجیده شده که نزد حدیث پژوهانِ اهل سنّت اعتبار دارد. روشن است که اگر احادیث کتاب مزبور با معیارهاى محدّثان شیعى سنجیده شود، طبیعتاً این دسته‏بندى چهره دیگرى خواهد یافت.

٢- هرچه به پایان این مسند نزدیکتر شویم، به احادیث ضعیف بیشتر بر مى‏خوریم. زیرا ناهمواریها و آشفتگیهایى که پیش از این به آن اشاره کردیم، در بخشهاى پایانى کتاب نمود بیشترى دارد. در صفحات پیشین گفته شد که ٢٢٤ تن از اصحابى که مرویاتشان در مسند نقل شده، ناشناخته و گمنام هستند. احادیث این صحابه گمنام که طبیعتاً جعل و دروغ در آنها امکان بیشترى مى‏یابد، غالباً در نیمه دوم مسند به چشم مى‏خورد و در نتیجه اگر احمد شاکر موفّق مى‏شد که این شرح را به‏پایان رسانَد،آماراحادیث ضعیف‏و نامقبول در سیاهه وى سیر صعودى مى‏پیمود.

گفتنى است که احمد در مسند از "بُسْربن اَرطاة" (و به قولى ابن اَبى اَرْطاة) سه حدیث نقل مى‏کند. (٧٩) در حالى که بسیارى از بزرگان اهل سنّت از جمله واقدى و یحیى بن مَعین، مصاحبت او را با پیامبر (ص) و نیز حدیث شنیدنش را انکار کرده‏اند. حتّى از خود احمد هم چنین عقیده‏اى گزارش شده‏است. هیچ‏کس نیز در شرارت و سوء رفتارش تردیدى ندارد. بخارى در تاریخ صغیر نقل مى‏کند که "بُسر"، عبدالرحمن‏و قُثَم پسران عبیداللّه بن عبّاس را کشت. از ابن معین روایت مى‏کنند که مى‏گفت: «اهل مدینه حدیث شنیدنِ او را از پیامبر منکرند. امّا شامیان از قول او از پیامبر حدیث نقل مى‏کنند». همومى گفت: "بُسر انسان بدى بود". این بسر را معاویه به امارت یمن برگزید و او در آنجا کارهاى ناپسندى مرتکب گشت. ابن حجر از قول مسعودى در مروج الذهب حکایت مى‏کند که وقتى على [ - علیه السّلام - ] با خبر شد که بسر پسران عبیداللّه بن عباس را کشته، در حقّ او نفرین کرد که عقلش زایل شود.در نتیجه درپایان عمرکودن‏و خرفت شد.وى در سال‏٨٦ق.در گذشته ا (٨٠)ست. (٨١)

در پایان این گفتار براى عینیت بخشیدن به سخنان بالا، نمونه‏ هایى از احادیث ساختگى را در کتاب مزبور از نگاه چند تن از دانشمندان ذکر مى‏کنیم:

یک حدیث ساختگى از نگاه ابن جوزى

احمد از وکیع از شریک از على‏بن زید [ بن جدعان ] از ابى قلابه از ثوبان‏ (٨٢) از رسول خدا (ص) روایت مى‏کند که فرمود: «اذا رَاَیْتُم الرّایاتِ السّودَ قد جاءت مِنْ قِبَل خراسانَ فَأْتوها فانَّ فیها خلیفةُ اللّهِ المهدىُ». (٨٣) یعنى: «اگر لشکرى را دیدید که با پرچمهاى سیاه از سوى خراسان مى‏آید، بدان بپیوندید؛ زیرا که خلیفه خدا مهدى در میان آن است».

ابن جوزى این حدیث را با اِسناد یادشده در کتاب العلل المتناهیه فى‏الاحادیث الواهیه آورده و آن را جعلى قلمداد کرده است. (٨٤) همچنین وى همین حدیث را با اندکى اختلاف در متن از طریق عبیدةبن عمرو از عبداللّه بن مسعود در کتاب الموضوعات نقل کرده وآن را بى‏پایه شمرده است. (٨٥)

یک حدیث ساختگى از نگاه حافظ زین‏الدین عراقى

احمد گوید: اَنس بن عیاض از یوسف بن ابى ذَرّه انصارى از جعفربن عمروبن امیّه ضمرى از انس بن مالک براى ما روایت کرد که رسول خدا (ص) گفت:

«مامِنْ‏معمَّرٍ یعمر فى‏الاسلام اربعین سنةً اِلا صرف اللهُ عنه ثلاثةَ انواعٍ من‏البلاء: الجنون والجذام والبرص. فاذا بلغ خمسینَ سنةً لیّن اللّهُ علیه الحسابَ. فاذا بلغ ستیّن رزقه اللهُ الانابةَ الیه بما یحب. فاذا بلغ سبعین سنةً احبَّه اللهُ واحبَّه اهل السماء. فاذا بلغ الثمانین قبل اللّه حسناته و تجاوز عن سیئاته. فاذا بلغ تسعین غفراللهُ‏له ما تقدَّم مِنْ ذنبه و ما تأَخَّر و سُمِّى اسیرَاللّهِ فى‏ارضه و شُفِّع لاهل بیته». (٨٦) یعنى: «هر انسان سالخورده‏اى که چهل سال در آیین مسلمانى عمر کند، خداوند سه‏گونه بلا را از وى دور گردانَد. آن سه بلا عبارتند از: دیوانگى، خوره و پیسى. چون به پنجاه سالگى رسد، خداوند حساب را براو آسان گردانَد و آنگاه که به شصت سالگى قدم نهد، خداوند حالت توبه و بازگشت به سوى خود را بهره وى خواهد داشت. هنگامى که به مرز هفتاد سالگى رسد، خداوند و آسمانیان او را دوست خواهند داشت. زمانى که به هشتاد سالگى پا گذارد، خداوند کارهاى خوبش را مى‏پذیرد واز بدیهایش چشم مى‏پوشد و اگر به نود سالگى رسد، خداوند گناهان گذشته و آینده‏اش را مى‏بخشد و [ در این هنگام ] او را اسیر خداوند در زمین خوانند و شفیع خاندانش قرار دهند».

این حدیث را احمد به صورت «موقوف» هم از انس روایت کرده‏است. (٨٧) به عقیده عراقى علّت ساختگى بودنِ این حدیث، یکى وجود یوسف بن ابى ذرّه در اسناد آن است. ابنِ حبّان در تاریخ الضعفاء در شرح حال اونوشته: وى احادیث مُنکَرى را روایت مى‏کند که کاملاً بى‏اساس است و هرگز ریشه در کلام رسول خدا (ص) ندارد. احتجاج به گفتار این فرد به هیچ روى روا نباشد. دیگر از دلایل ساختگى بودن حدیث مزبور مخالفت با واقعیّت خارجى است. او مى‏نویسد: یکى از افراد مورد وثوق به من گفت که وى کسى را دیده که پس از شصت سالگى به جذام مبتلا شده تا چه رسد به چهل سالگى. (٨٨) ابن جوزى هم حدیث مزبور را از هر دو طریق، چه «مرفوع» و چه «موقوف»، جعلى دانسته و در کتاب الموضوعاتِ خود آن را در ردیف احادیث دروغین آورده است. (٨٩)

یک حدیث بى‏پایه از نگاه علاّمه مامقانى‏ (٩٠)

عبداللّه بن احمد از وهب بن بقیه واسطى از عمربن یونس یمامى از عبدالله بن عمر یمامى از حسن بن زید از پدرش و او نیز از پدرش از على [ - علیه السلام -] نقل مى‏کند که گفت: نزد پیامبر (ص) بودم که ابوبکر وعمر آمدند. پیامبر فرمود: «یاعلى، هذان سیِّدا کهولِ اهل الجَنّه و...». (٩١) یعنى: «اى على، این دو سرور میانسالان (کهولِ) (٩٢) اهل بهشتند».

مامقانى در مقام اثبات جعلى بودن این سخن مى‏نویسد:

«به پیامبر (ص) نسبت داده‏اند که فرمود: "ابوبکر و عمر سرور میانسالانِ اهل بهشتند" و حال آنکه هر فرد بصیر و نکته سنجى مى‏داند که این حدیث بى‏تردید یکى از مجعولات است. زیرا یکى از ضروریات دینى که اخبار متواترى از قول پیامبر راستگو و امین (ص) آن را تأیید مى‏کند، این است که بهشتیان همه جوان و نورسند و در میان آنان کَهْل و پیر وجود ندارد. وگرنه آن حضرت درباره حسن وحسین (ع) مى‏گفت، آن دو سرور میانسالان یا پیران اهل بهشت هستند. زیرا آن دو امام در هنگام شهادت فراتر از سنّ کهولت وبه عبارت دیگر در سنّ پیرى بودند. حاصل آنکه آن حضرت تنها بدان دلیل درباره آن دو امام به "سرور جوانان اهل بهشت" تعبیر کرد که بهشتیان همه جوانند». (٩٣)

یک حدیث بى اساس از دیدگاه احمد محمدشاکر

احمد گوید: یحیى بن سعید از سعید از عوف از یزید فارسى و محمّد بن جعفر از عوف از یزید براى ما روایت کرده‏اند که گفت: ابن عبّاس به ما گفت: به عثمان بن عفان گفتم: چه چیز شما را واداشت که سوره‏ هاى انفال و برائت را قرین یکدیگر ساختید و میان آن دو جمله «بسم‏الله الرحمن الرحیم» را ننوشتید و آنها را درمیان هفت سوره بلند قرآن جاى دادید و حال آنکه انفال از سوره‏ هاى مثانى و برائت از سوره‏ هاى مئین است؟ چه عاملى شما را به این کار واداشت؟ عثمان در پاسخ گفت: زمان بررسول خدا (ص) مى‏گذشت و سوره‏ ها با شمار معیّنى از آیات براو نازل مى‏شد. هرگاه آیه یا آیاتى از قرآن براو نازل مى‏گشت، یکى از دبیران خویش را فرا مى‏خواند و مى‏فرمود: این آیه یا آیات را درآن سوره‏اى که فلان نشانیها را دارد، بگذارید. انفال از نخستین سوره‏ هاى مدنى و برائت از واپسین سوره‏ هاى قرآن بود و داستان این یکى به آن دیگرى شباهت داشت. پیامبر (ص) از دارِ دنیا رفت و این نکته را روشن نساخت که این بخشى از آن سوره است. امّا من برائت را بخشى از انفال پنداشتم واز همین جا آن دو را همنشین یکدیگر ساخته و میان آ ن دو سوره، عبارت «بسم‏اللّه‏الرحمن‏الرحیم» را ننوشته و [ بنا به گفته ابن جعفر ] و آنها را میان «[ السبع ] الطوال» (٩٤) نهاده‏ام. (٩٥)

احمد محمد شاکر درباره این حدیث کندوکاوى دقیق به عمل آورده. حاصل کاوش او چنین است:

اِسناد این حدیث بسیار قابل تامّل و بلکه به نظر من سخت ضعیف است. حتّى مى‏توان پارا فراتر گذاشت و گفت: این یک حدیث ساختگى وبى پایه است. اسناد این حدیث در تمام طرق بر محور «یزید فارسى» مى‏چرخد واین یزید آن حدیث را از ابن عبّاس روایت مى‏کند و از یزید هم تنها عوف بن ابى جمیله اعرابى -که فردى ثقه است - حدیث‏مزبور را نقل کرده‏است. ابو داوود (السّنن، طبعةالهند، ١٣٢٣ ق، ٢٨٨-٢٨٧/١) و ترمذى (السنن مع شرح المبارکفورى، طبعة الهند، ١٣٢٨ ق، ١١٣/٤) هم آن را نقل کرده و فرد اخیر در پىِ نقل آن افزوده: «این حدیث حَسَن است وبراى آن جز طریق عوف از یزید فارسى از ابن عبّاس طریق دیگرى سراغ نداریم». افزون براینها، ابن ابى‏داوود در کتاب المصاحف (طبعة مصر، ١٣٥٥ ق، صص ٣٢-٣١) با سه طریق و حاکم نیشابورى در المستدرک (طبعة حیدرآباد، ١٣٣٤ ق، ٢٢١/٢، ٣٣٠) و بیهقى در السنن الکبرى (طبعةالهند، ١٣٤٤ ق، ٤٢/٢) جملگى آن را از طریق عوف از یزید فارسى نقل کرده‏اند. حاکم آن را براساس شروط بخارى و مسلم صحیح دانسته و «ذهبى» هم با نظر او موافقت کرده‏است. سیوطى نیز در تفسیر الدرالمنثور آن را به ابن ابى شیبه، نسایى، ابن منذر، ابن حِبّان و دیگران نسبت داده، امّا من در سنن نسایى آن را نیافته‏ام.

رجال شناسان درباره این «یزید فارسى» اختلاف دارند که آیا وى همان یزیدبن هرمز است یا کس دیگرى است؟ (نک: البخارى، التاریخ الکبیر، ٣٦٧/٤/٢؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٣٦٩/١١). بخارى او را از ضعفا بر شمرده وبه استناد گفته یحیى بن سعید قطّان وى را با فرمانروایان جورهمگام دانسته‏است. (همو، الضعفاء الصغیر، طبعة الهند، ١٣٢٥ ق، ص ٣٧). پس مى‏توان گفت: این «یزید فارسى» که در نقل این حدیث منفرد است، فردى ناشناخته است تا بدانجا که رجال شناسانى چون ابن مهدى، احمد و بخارى تردید کرده‏اند که آیا وى همان پسر هرمز است یا کسى دیگر و بخارى او را در زمره ضعفا دانسته. بنابراین چنین حدیثى که وى به تنهایى آن را نقل کرده از او پذیرفته نمى‏شود. حدیثى که در شناخت سوره‏ هاى قرآن و در اثبات «بسمله» در سرآغاز سوره‏ ها تردید ایجاد مى‏کند و وانمود مى‏نماید که گویا عثمان با تکیه به رأى خویش هر جا خواست آن را مى‏نگارد و هرجا نخواست آن را نمى‏نویسد. قرآنى که از رهگذر قرائت و سماع و نوشتن در مصاحف با تواتر قطعى از نسلى به نسل بعد رسیده است. بنابراین، اگر بر طبق قواعد صحیح نقد و سنجش حدیث که همه پیشگامان این دانش آن را قبول دارند، بگوییم «این حدیث ساختگى و بى پایه است»، سخنى به گزاف نگفته‏ایم.

سیوطى در تدریب الراوى (ص ٩٩) و ابن حجر عسقلانى در شرح نخبةالفکر، منافاتِ حدیث با دلالت قطعى قرآن، یا سنّت متواتر یا اجماع قطعى را از نشانه‏ هاى جعلى بودنِ حدیث دانسته‏اند. خطیب بغدادى در کتاب الکفایة (ص ٤٣٢) گوید:

«هرگاه خبر واحد با حکم عقل یا حکم ثابت و محکم قرآن یا با سنّت قطعى ویا با هرکارى که در حکم سنّت است و بالاخره با هر دلیل قطعى ناهماهنگ باشد، آن خبر قابل پذیرش نخواهد بود».

در بسیارى از موارد حدیث‏شناسان راویى را به خاطر منفرد بودنش در نقل یک حدیثِ منکَر که با ضرورت دینى یا با روایات مشهور مخالفت دارد، تضعیف مى‏کنند. بنابراین شایسته است که این یزید فارسى را به خاطر اینکه در نقل این حدیث منفرد است، ضعیف قلمداد کنیم. افزون براینکه، پیش از این دیدیم که بخارى هم او را در ردیف ضعفا دانسته و از زبان یحیى القطان او را همراه و همگام با امیران جور قلمداد کرده بود.

پس از نگارش مطالب بالا دیدم «ابن کثیر» در تفسیرش (طبعةالمنار، ١٠٧-١٠٦/٤) و نیز در کتاب فضائل القرآن که در پایان تفسیرش به چاپ رسیده (ص ١٧)، این حدیث را نقل کرده و باز دیدم استاد ما علاّمه سیّد محمد رشید رضا در هر دو مورد تعلیقه‏اى نگاشته و حدیث مزبور را مورد انتقاد قرار داده است. در مورد نخست، پس از اینکه درباره یزید فارسى سخن گفته، مى‏نویسد: «روایتى که وى در نقل آن یکّه و تنها باشد، درباره ترتیب قرآن معتبر تلقّى نمى‏گردد. زیرا درباره ترتیب قرآن جز حدیث متواتر مطلوب نیست». در مورد دوم مى‏نویسد: «در ترتیب قرآنِ متواتر نمى‏توان به حدیث یک چنین کسى که در نقل این سخن یکّه و تنهاست، استناد جست». این تقریباً با آنچه ما گفتیم هماهنگى دارد.

نتیجه اینکه با تمام این توضیحات، «حسن» شمردنِ این روایت از سوى "ترمذى" و صحیح دانستنِ "حاکم" و موافقت "ذهبى" با نظر وى ارزش و اعتبارى ندارد؛ بلکه ارزش و اعتبار از آنِ حجّت و دلیل است. (٩٦)

یک حدیث جعلى از دیدگاه نگارنده

احمد ضمن مسند عبدالله بن زید بن عبدربّه با اِسنادش از عبداللّهِ یاد شده نقل مى‏کند که گوید:

چون پیامبر براى فراخواندن مردم به نماز به نواختن ناقوس فرمان داد، من در خواب مردى را دیدم که ناقوسى با خود همراه داشت. به او گفتم: اى بنده خدا، آیا این ناقوس را مى‏فروشى؟ گفت: به چه کارت مى‏آید؟ گفتم: مى‏خواهم با آن مردم را به نماز فراخوانم. گفت: آیا مى‏خواهى تو را به چیزى بهتر از آن رهنمون سازم؟ گفتم: آرى. گفت: به هنگام نماز مى‏گویى «اللهُ اکبر، اللهُ اکبر... تا ... لااله‏الااللّه». آنگاه اندکى درنگ کرد و گفت: وقتى نماز برپاگشت، مى‏گویى : «اللهُ اکبر، اللهُ اکبر... تا ... قد قامتِ الصّلاةُ ... لااله الااللّه». چون صبح شد، نزد رسول خدا (ص) آمدم و او را از خواب خویش آگاه ساختم. پیامبر فرمود: « - اِنْ شاءَاللّه - این رؤیایى راستین است. برخیز و بابلال همراه شو و آنچه در خواب دیدى براو املاء کن تا آن را اعلام کند. زیرا او صدایش از تورساتر است». همراه بلال رفتم و شروع کردم به املاى آن جملات بر بلال و اوهم آنها را اعلام مى‏کرد. عمر که در خانه خود بود، آن جملات را شنید. از خانه بیرون شد و در حالى که ردایش را برزمین مى‏کشاند، مى‏گفت: سوگند به آنکه تو را به حق برانگیخت، درست همان چیزى را دیده‏اى که من مى‏بینم. پیامبر گفت: پس ستایش سزاوار خداوند است. (٩٧)

به نظر نویسنده آثار جعل از ظاهر این حدیث هویداست. زیرا اگر این حدیث را درست و مسلّم الصدور بدانیم، لازم مى‏آید احکام شرع با رؤیاى کسى جز نبى ثابت و ابلاغ گردد واین امرى ناپذیرفتنى است.

جلوه‏ هاى تشیّع در مسند احمد

احمد با چهارتن از امامان معصوم (ع)، یعنى: امام کاظم (١٨٣-١٢٨ ق)، امام رضا (٢٠٣-١٤٨ ق)، امام جواد (٢٢٠-١٩٥ ق) و امام هادى (٢٥٤-٢١٢ ق) هم‏عصر بود. خوانسارى با استناد به ارشاد القلوب دیلمى مى‏نویسد: احمد شاگرد امام موسى‏بن جعفر (ع) بوده‏است. (٩٨) شیخ طوسى هم او را یکى از اصحاب امام رضا (ع) مى‏داند. (٩٩) یکى از پژوهندگان معاصر شیعه نیز روى این نکته پافشارى مى‏کند که احمد با رجال شیعه ارتباط داشت و از بسیارى از آن دانش آموخت و شمار فراوانى از کسانى که به مکتب امام صادق (ع) منسوبند، در ردیف استادان او به حساب مى‏آیند و گاهى هم به خاطر همین ارتباطها مورد نکوهش دشمنان شیعه قرار گرفته است. (١٠٠) امّا با نگریستن در طبقات راویان شیعه در معجم رجال الحدیث اثر مرحوم آیةالله خویى دانسته مى‏شود که دستِ کم در کتابهاى معتبر شیعه روایتى از احمد نقل نشده‏است. درمیان احادیث مسند وى نیز شاید کمتر حدیثى را بتوان یافت که تمام زنجیره راویانش شیعه باشند. برخى احتمال مى‏دهند، نقل نکردن حدیث از ائمه (ع) و یاران ایشان بدان دلیل باشد که احمد با این کار مى‏خواسته خود را از فشار دستگاه خلیفگان برهاند. زیرا وى در چشم آن خلیفگان به دوستى خاندان على متهّم بود. (١٠١) امّا نگارنده در درستى این نظر تردید دارد و معتقد است: ایستادگى احمد در ماجراى «مِحْنه» و پافشارى او بر عقیده‏اش این نظر را تأیید نمى‏کند. علاوه برآن، احمد در مسند و آثار دیگرش روایات بسیارى را درباره فضایل و مناقب على و فرزندانش از طریق راویان سنّى نقل کرده‏است. او با آنکه همه صحابه را بزرگ مى‏داشت، در برابر دشمنان على بخصوص متوکلّ عبّاسى که در دشمنى با على چیزى را فرو نمى‏گذاشت، به سختى دفاع مى‏کرد. عبداللّه پسر احمد حکایت مى‏کند:

روزى در برابر پدرم نشسته بودم که گروهى از کَرْخیان آمده و درباره خلافت ابوبکر، عمر، عثمان و على سخنان بسیار گفتند. پدرم سربلند کرد و بدیشان رو کرده گفت: اى حاضران! شما درباره على و خلافت سخنان بسیار گفتید؛ امّا بدانید که خلافت، على را زینت نداده، بلکه على بود که خلافت را زینت بخشید. (١٠٢)

ابن ابى‏الحدید به دنبال این سخن افزاید: مفهوم سخن مزبور این است که دیگر خلیفگان خویشتن را با خلافت آراسته‏اند و خلافت، کاستیهاى آنان را تدارک کرده؛ امّا در على کمبودى نبوده که آن را با خلافت جبران نماید. (١٠٣)

همچنین عبداللّه یاد شده گوید: «از پدرم شنیدم که مى‏گفت: در فضیلت هیچ‏یک از صحابه به اندازه على روایت با سند صحیح نقل نشده‏است». (١٠٤)

همو گوید:

«به پدرم گفتم درباره تفضیل صحابه چه باورى دارى؟ در پاسخ گفت: در خلافت ابوبکر، عمر و عثمان از همه برترند. گفتم: پس على چگونه است؟ پاسخ داد: اى پسرکم، على‏بن ابى‏طالب از خاندانى است که هیچ‏کس را با ایشان نمى‏توان سنجید». (١٠٥)

یکى از شاگردان احمد به نام محمّد بن منصور گوید:

«نزد احمد بن حنبل بودیم که مردى به او گفت: اى ابوعبداللّه! درباره این حدیث که نقل مى‏کنند على گفت "من تقسیم کننده دوزخم" نظرت چیست؟ احمد در پاسخ گفت: از چه روى آن را باور ندارید؟ آیا براى ما نقل نکرده‏اند که پیامبر (ص) به على گفت: "تورا دوست نمى‏دارد مگر مومن و دشمن نمى‏دارد مگر منافق"؟

- گفتیم : آرى.

- گفت : مؤمن جایش کجاست؟

- گفتیم: در بهشت.

- گفت: جاى منافق کجاست؟

- گفتیم: در دوزخ.

- گفت: پس على تقسیم کننده دوزخ است». (١٠٦)

او دراین باره به استادش شافعى شبیه بود که فضایل و مناقب على را روایت مى‏کرد واو را دوست مى‏داشت؛ امّا در مقام تفضیل ابوبکر را برتر مى‏دانست. وقتى از احمد درباره جنگ میان على و معاویه پرسیدند، گفت: درباره آنان جز خوبى نمى‏گویم. (١٠٧) امّا در مقام مطالعات فقهى على را قرین حق مى‏دانست. به عنوان مثال در حضور او شافعى را به تشیّع متهّم ساختند و گفتند: او احکامِ باغیان را از کارزار على با معاویه و خوارج مى‏گیرد. احمد در پاسخ اینان گفت: درمیان صحابه، على نخستین پیشوایى است که به خروج مخالفان مبتلا گشته است. وى با این پاسخ در حقیقت بیان مى‏دارد که گرفتنِ احکام باغیان از کارزار على با معاویه نمى‏تواند موجب خرده‏گیرى برشافعى باشد و بااین داورى میان شافعى و خرده‏گیرندگان به‏طور ضمنى حکم مى‏کند که معاویه باغى است واین حکم براین سخن پیامبر متکّى است که به عمّاربن یاسر گفته است: «تقتلک الفئةُ الباغیةُ» (١٠٨) و مى‏دانیم که گروه معاویه عمّار را کشته‏اند و در نتیجه به مدد این حدیث شریف نبوى «باغى» در جنگ على و معاویه معیّن مى‏گردد. (١٠٩)

احمد همانگونه که فضایل على را آشکار مى‏ساخت، در روایت آن فضایل هم ترسى به دل راه نمى‏داد. او در مسند خویش احادیث انبوهى دراین باره روایت کرده‏است. احادیثى که بسیارى از مولّفان مسانید، صحاح وسنن روایت نکرده‏اند. شاید به دلیل نقل همین روایات باشد که بدخواهان از او نزد متوکّل سعایت کردند ودر نتیجه خانه‏اش به اتهّام حمایت از علویان مورد بازرسى مأموران خلیفه قرار گرفت. (١١٠) معروف است که نسایى براى فراهم ساختن کتاب الخصایص (در فضیلت على) بیشتر از روایات احمد بن حنبل کمک گرفته است. (١١١) در مسند روایاتى که نظر شیعه را در بسیارى از مسایل صحّه مى‏گذارد، چندان چشمگیر است که یکى از معاصران بخشى از آن احادیث را در کتابى به نام مسند المناقب برگزیده است. (١١٢) نگارنده ضمن گشت و گذار در مسند، نمونه‏ هایى از آن احادیث را گلچین کرد تا با توضیحاتى کوتاه به پیشگاه خوانندگان تقدیم دارد. ولى چون این بخش بیش از حد طولانى شد، از آوردن آن حدیثها چشم مى‏پوشد.

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ - ابن حنبل، المسند، چاپ احمدشاکر، ٣٥/٢؛ محمّد عجاج الخطیب، اصول‏الحدیث، ص ١٩١.

٢ - درباره این صحیفه‏ ها و صحیفه‏ هاى مشابه نک: محمدرضا الحسینى الجلالى، تدوین السنّه، صص‏٧٧-٥٢ و صص ٢٥٤-٢٠٩.

٣ - از جمله نک: صبحى الصالح، علوم الحدیث، صص ٢٣-١٢؛ محمّد عجاج الخطیب، پیشین، صص،٢٠٢-١٨٧.

٤ - السید حسن الصدر، تأسیس الشیعه، ص ٢٧٩.

٥ - الطبقات ، ٤٦٧/٥.

٦ - البخارى، التاریخ الکبیر، ١٨٦/١/٤.

٧ - صبحى الصالح، پیشین، ص ١٥.

٨ - ابن حجر ، تهذیب التهذیب، ٢١٤/٤.

٩ - ابن ابى‏حاتم، ١٣٦/٢/١؛ ابن حجر، پیشین، ٢١٥-٢١٤/٤.

١٠ - نک: سزگین، ١٥٥/١/١؛ صبحى الصالح، پیشین، ص ١٦.

١١ - نک: المسند، چاپ میمنیّه، ٤٠٠-٢٩٢/٣.

١٢ - نک: پیشین، چاپ احمد شاکر، ٥٦/١١ (حدیث شماره ٦٨٠٢)، ١٣٩/١١ (حدیث شماره ٦٩٣٠)، ١٩١/١١ (حدیث شماره ٧٠٢٠).

١٣ - محمّد رضا الحسینى الجلالى، تدوین السنّه، ص ٢٢١.

١٤ - ابن سعد، الطبقات، ٣٧٣/٢؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٥٤/٨.

١٥ - نک: محمّد رضا الحسینى الجلالى، پیشین، ص ٢٢٤ و قس : ابن الاثیر، اسدالغابه، ٣٤٩/٣.

١٦ - محمود ابوریّه، اضواء، زیرنویسِ .

١٧ - نک: المسند، چاپ میمنیّه، ٢٢٦-١٥٨/٢ و چاپ احمدشاکر، حدیث شماره ٦٤٧٧ تا ٧١٠٣.

١٨ - وى احادیث صادقه را در دیگر مجموعه‏ ها به شرح زیر احصا کرده‏است:

الف- ٨١ حدیث از ٢٣٢ حدیثى که ابوداوود در سننِ خود از عبداللّه روایت مى‏کند.

ب - ٥٣ حدیث از میان ١٢٨ حدیثى که نسایى در سنن خود از عبداللّه آورده است.

ج - ٦٥ حدیث از ١١٧ حدیثى که ابن ماجه در سنن خود از عبداللّه نقل مى‏کند.

د - ٣٥ حدیث از ٨٩ حدیثى که ترمذى از او روایت مى‏کند.

بنابراین مرویات عمروبن شعیب از طریق پدرش از جدّش که ترجیحاً همان احادیث صادقه است، به ٤٣٦ حدیث مى‏رسد که البتّه درمیان آنها احادیث مکرّر هم وجود دارد. نک: محمد عجاج الخطیب، پیشین، صص ١٩٥-١٩٤.

١٩ - سزگین، ١٥٤-١٥٣/١/١.

٢٠ - ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٥٥-٤٩/٨.

٢١ - پیشین، ٤٩/٨. به نظر مى‏رسد در کتابهاى رجالى شیعه از این فرد ذکرى به میان نیامده باشد.

٢٢ - درباره این صحیفه نک: صبحى الصّالح، پیشین، ص ١٤؛ سزگین، ١٥٤/١/١.

٢٣ - المسند، چاپ میمنیّه، ٢٣-٧/٥.

٢٤ - نک: ابن سعد، الطبقات، ٣٠-٢٩/٦؛ البخارى، ١٣٨-١٣٧/٢/٤؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٤١٨-٤١٧/١٠؛ همو، تقریب‏التهذیب، ٢٩٧/٢.

٢٥ - الذهبى، میزان الاعتدال، ١٩٣/٢؛ ابن حجر، تهذیب‏التهذیب، ١٥٨/٤؛ الخویى، ٢٠٢/٨.

٢٦ - دستنوشته‏ هایى به این نام در «دارالکتب الظاهریّه» و جاهاى دیگر یافت مى‏شود. براى آگاهى درباره آنها نک: سزگین، ١٥٦-١٥٥/١/١.

٢٧ - المسند، چاپ میمنیّه، ٣٠٦-٣٠٥/٤.

٢٨ - ابن سعد، الطبقات الکبرى، ٣٩٦/٥.

٢٩ - علوم‏الحدیث و مصطلحه، ص ٢٢.

٣٠ - این دستنوشته‏ ها به ترتیب در قرنهاى ششم و یازدهم نگاشته شده‏اند. وى این صحیفه را با تکیه بر همین دستنوشته‏ ها در سال ١٩٥٣ میلادى در مجلّه «المجمع العلمى العربى» در دمشق به چاپ رساند. نک: سزگین، ١٥٨-١٥٧/١/١.

٣١ - علوم الحدیث و مصطلحه، صص ٢٣-٢٢.

٣٢ - صبحى الصّالح، همان جا؛ محمّد عجاج

بخش هشتم

بخش هشتم :

مسند احمدبن حنبل (٣)

مسند احمد و نخستین دفترهاى حدیثى

با مطالعه آثار پیشینیان معلوم مى‏شود که از همان آغاز طلوع خورشید اسلام، تنى چند از صحابه و تابعان به نوشتن احادیث نبوى (ص) دست زده و صحیفه‏ ها یا دفترهایى را دراین باره فراهم آورده‏اند. براى نمونه مى‏توان از صحیفة النبى (ص) (که نزد عامّه با نام صحیفه على شناخته مى‏شود)، (١) کتاب على (ع)، مُصْحَف فاطمه (ع)، صحیفه جابر، صحیفه صادقه، صحیفه سمرة بن جُنْدَب، صحیفه همّام بن منبّه و... نام برد. (٢) حدیث پژوهان معاصر اهل سنّت که در برابر خرده‏گیریهاى خاورشناسان درباره تأخیر تدوین حدیث قرار گرفته‏اند، وجود این صحیفه‏ ها را با اهمیّت تلقّى کرده و به نحوى گسترده به سرگذشت این صحیفه‏ ها پرداخته‏اند تا نشان دهند پیش از فرمان رسمى عمربن عبدالعزیز هم حدیث تدوین مى‏شده‏است. (٣) به عقیده نگارنده فراهم آمدن این صحیفه‏ ها خودْ بهترین دلیل است براینکه نوشتن احادیث هیچ‏گاه از سوى پیامبر (ص) ممنوع نبوده؛بلکه برخى از خلیفگان درپى پاره‏اى از اغراض سیاسى مردم را از نوشتن‏احادیث باز مى‏داشتند.زیرا اگر پیامبر نوشتن سنّت را ناروا اعلام داشته بود، این صحابه جملگى به چنین کارى دست نمى‏زدند. مضافاً براینکه مى‏دانیم پاره‏اى ازاین دفترها با فرمان یا اذن صریح خودِرسول اکرم (ص) و بلکه با املاى آن حضرت فراهم آمده ا (٤)ست. (٥)

نکته‏اى که اینجا به بحث ما مربوط مى‏شود، این است که مندرجات پاره‏اى از این دفترها را مى‏توان در مسند احمد ردیابى کرد وبه مضمون آنها پى‏برد؛ همانطور که مندرجات پاره‏اى دیگر از اینها در جوامع حدیثىِ شیعه نقل و ضبط شده‏است. از همین‏رو به برخى از این دفترها که نزد سنیّان شهرت بیشترى دارند، اشاره کرده ونسبت آنها را با مسند احمد روشن خواهیم کرد:

١- صحیفه جابربن عبداللّه انصارى ( د . ٧٨ ق): صحابى بزرگ جابربن عبداللّه انصارى صحیفه مشهورى دارد. ابن سعد در خلال شرح حال مجاهد بن جبر مکّى از این صحیفه نام مى‏بَرَد و مى‏گوید: مجاهد از صحیفه جابر حدیث نقل مى‏کرد. (٦) قتاده (د .١١٨ ق) تابعى معروف هم این صحیفه را ارج مى‏نهاد و مى‏گفت: «من صحیفه جابر را بهتر از سوره بقره به خاطر دارم». (٧) مسلم معتقد است، این صحیفه درباره مناسک حج بوده و یکى از معاصران احتمال مى‏دهد در برخى از احادیث آن از حجةالوداع و خطبه معروف پیامبر (ص) ذکرى به میان آمده باشد. (٨)

جابر یکى از اصحابى بود که احادیث را بر شاگردانش، مثل: سلیمان بن قیس یشکرى، محمّد بن حنفیّه، وَهْب بن منبّه املاء مى‏کرد و گویا نخستین راوى صحیفه او سلیمان بن قیس است. نوشته‏اند: وى در حیاتِ جابر، پیش از آنکه موفّق شود اجازه روایت این صحیفه را به دیگران بدهد، در شورش پسر زبیر کشته شد. بنابراین صحیفه مزبور نزد همسرش باقى ماند. (٩) دیگر راویانِ جابر، مثل ابوزبیر، ابوسفیان و شَعْبى هم موفَّق به سماع تمام متن صحیفه جابر نشدند و ظاهراً روایتِ بخشى از آن صحیفه توسّط آنان از راه «وِجاده» باشد. (١٠) با آنکه صحیفه مزبور معروف بوده وبه احتمال قوى برخى از شاگردان جابر آن را نسخه‏بردارى کرده‏اند، امّا اکنون اثر محسوسى از آن در دست نیست. (١١) به نظر مى‏رسد ابن حنبل مطالب این صحیفه را در مسندش نقل کرده باشد. (١٢)

٢- صحیفه صادقه اثر عبداللّه پسر عمروبن عاص (د .٦٥ ق): عبداللّه یکى از کسانى بود که نگاشتن حدیث را روا مى‏دانست و با اذن صریح پیامبر (ص)، این کار را دنبال مى‏کرد (١٣) و همین نوشتن را یکى از علل فراوانى مرویاتش مى‏دانند. (١٤)

به این عبدالله صحیفه‏اى را در حدیث نسبت مى‏دهند به نام الصحیفة الصّادقه که بنابر روایات خودْ سخت شیفته آن بود. این دفتر یکى از مشهورترین صحیفه‏ هایى است که در عصر نبوى نگاشته شده و اهمیّت آن بیشتر از آن روست که سند علمى و تاریخى روشنى است که نشان مى‏دهد حدیث شریف نبوى با اجازه آن حضرت نوشته مى‏شده است. گویند: مجاهد بن جبر مکّى (د . ١٠٣ ق) این صحیفه را نزد صاحبش دیده است. (١٥) درباره محتواى این دفتر اقوال شاذّى هم وجود دارد. از جمله برخى گفته‏اند: این دفتر هزار ضرب‏المثل از پیامبر (ص) را در برداشته‏ (١٦) و برخى‏دیگر بى‏آنکه به مأخذى استناد کنند، از قول بغدادى [؟] نوشته‏اند: آنچه عبداللّه بن عمرو در صحیفه صادقه تدوین کرده و سخت بدان دلبستگى داشت، تنها ادعیه و نمازهایى بوده که بدان رجوع مى‏کرد. (١٧) امّا این نظریّه‏ ها در برابر انبوهِ روایاتى که محتواى آن صحیفه را گزارش مى‏کند، چندان قابل اعتنا به نظر نمى‏رسند.

این صحیفه با چهره اصلى‏اش به دست ما نرسیده؛ امّا از رهگذر بررسى زنجیره‏ هاى سند روشن مى‏گردد که بیشتر مندرجات این دفتر از طریق مسند احمد محفوظ مانده است. (١٨) "محمّدسیف الدّین علیش" پایان‏نامه تحصیلى دوره فوق‏لیسانس خود را در «دارالعلوم قاهره» زیر عنوان مسند عبداللّه‏بن عمرو و صحیفتُه‏الصادقه نگاشته است. او که تلاش کرده تا احادیث صادقه را در مجموعه‏ هاى حدیثى احصا کند، براین باور است که‏٢٠٢ حدیث از مجموع‏٦٣٢ حدیثى که احمد در مسندش از عبداللّه‏بن عمرو روایت کرده، به این دفتر مربوط مى‏شود. (١٩) البتّه برخى از پژوهندگان براین باورند که از طریق مطالعه اِسنادهاى ابن‏حنبل نمى‏توان براین مطلب دست یافت که آیا وى خود صحیفه‏صادقه را از رهگذر روایات مختلف دریافت کرده واز آن بهره جُسته یا احادیث آن دفتر را با واسطه و از مآخذ دیگرى مورد استفاده قرار داده است. در هر دو صورت تأکید براین نکته لازم است که مرویّات ابن حنبل از این دفتر از رهگذر روایت عمروبن شعیب (د.١١٨ق) نواده عبدالله بن عمرو به او رسیده‏است. (٢٠) محدّثان قرنهاى دوم وسوم در جوازِ روایت این صحیفه از طریق عمروبن شعیب هم رأى نیستند. زیرا عمرو تنها بخش اندکى از این صحیفه را از پدرش سماع کرده‏است. (٢١) امّا بسیارى از محدّثان بزرگ چون بخارى، ابن حنبل، على‏بن مدینى و اسحاق بن راهویه در پذیرش موادّ این دفتر که از طریق یادشده رسیده، اشکالى نمى‏بینند. (٢٢)

٣- صحیفه سَمُرَة بن جُنْدَب (د . ٦٠ ق) : به صحابى دیگرى به نام سمرة بن جندب صحیفه‏اى منسوب است. گویند: این صحیفه تا قرن سوم همچنان موجود بوده‏است. (٢٣) ظاهراً ابن حنبل تمام یا پاره‏اى از این صحیفه را در مسند نقل کرده باشد. (٢٤)

٤- صحیفه نُبَیْط بن شَرِیْط : ابوسلمه نُبَیْط بن شَرِیط اشجعى کوفى یکى از صحابه جوان رسول خدا (ص) بود. سال وفاتش دانسته نیست؛ امّا نوشته‏اند: در رُبع نخست سده دوم هجرى زنده بوده است. (٢٥) پسرش سلمه که از یاران امام سجّاد (ع) و یکى از راویان نسبتاً مورد اعتماد است، این دفتر را از او روایت مى‏کند. (٢٦) دستنوشته صحیفه‏اى که به وى منسوب است، کهنترین صحیفه مشهورى است که درباره گفته‏ هاى پیامبر (ص) به دست ما رسیده؛ (٢٧) البتّه در صورتى که این نسبت صحیح باشد واصالت آن به روش علمى ثابت گردد. در مسند احمد ازاین صحابى چهار حدیث روایت شده‏است. (٢٨) احتمالاً این احادیث بخشى از همان صحیفه باشد که در مسند اقتباس شده واز آن طریق به دست ما رسیده است.

٥- صحیفه هَمّام بن مُنَبَّه (د. ١٠١ یا ١٠٣ ق): (٢٩) یکى از تابعان به نام هَمّام بن مُنَبَّه مسموعات خود را از استادش ابوهریره، در صحیفه‏اى که به خود او نسبت مى‏دهند، فراهم آورده. صبحى صالح براین باور است که این صحیفه در واقع از تألیفات خود ابوهریره است و همّام تنها راوى آن است. (٣٠)

در سالهاى اخیر پژوهشگر سختکوش دکتر محمّد حمیدالله حیدرآبادى در دمشق و برلن به دو دستنوشته همانند از این صحیفه دست یافت وبه اعتبار آنکه یکى از نمونه‏ هاى حدیث مدوَّن در صدر تاریخ تدوین است، آن را منتشر ساخت. (٣١) متن منتشر شده اطمینانِ حدیث پژوهان معاصر اهل سنّت را به خود جلب کرد و نزد آنان جایگاه ویژه‏اى یافت. آنان براین باورند که این دفتر به صورتى کامل و دست‏نخورده، به همان شکل که همّام از ابوهریره روایت و تدوین کرده، باقى مانده‏است. صبحى صالح در این باره مى‏نویسد:

«آنچه موجب اطمینان بیشتر به مندرَجات این دفتر مى‏شود، این است که مى‏بینیم، جملگى روایات این صحیفه در مسند احمد و بسیارى از آنها در بابهاى مختلف صحیح بخارى نقل شده‏است». (٣٢)

به عقیده این پژوهشگران وجود این دفتر، برهانى قاطع و دلیلى روشن است براینکه حدیث در عصرى بسیار زود، یعنى در نیمه‏ هاى نخستینْ سده هجرى و نیم قرن پیش از فرمان عمربن عبدالعزیز تدوین شده و بدین طریق این خطاى رایج را که مى‏گویند «حدیث جز در اوایل سده دوم تدوین نشده»، تصحیح مى‏کند. زیرا ابوهریره در سال ٥٨ یا ٥٩ هجرى در گذشته و همّام پیش از درگذشتِ او این دفتر را فراهم آورده است. (٣٣)

این صحیفه داراى ١٣٨ حدیث است. (٣٤) برخى به پیروى از صحیفه صادقه از آن با نام الصحیّفة الصحیحة یاد کرده‏اند. (٣٥) چنانکه پیش از این هم گفته شد، جملگى صحیفه مزبور به‏طور یکجا در مسند احمد در خلال مرویات ابوهریره مندرج است. (٣٦)

مقدار ارزش و اعتبار احادیث مسند احمد

از زبان "حنبل بن اسحاق" برادرزاده احمد حکایت کرده‏اند که گفته:

«عمویم، من و [ پسرانش ] صالح و عبدالله را گردهم آورد و مسند را بر ما قرائت کرد و کسى جز ما تمام آن را از او سماع نکرده است. عمویم به ما گفت: این کتاب را از میان هفتصد و پنجاه هزار حدیث برگزیده و فراهم آوردم. پس هرگاه مسلمانان درباره حدیثى از احادیث رسول اللّه (ص) باهم دچار اختلاف شدند، بدان بنگرید. اگر آن را دراین کتاب یافتید، پس آن حدیث درست است وگرنه حجّت نیست». (٣٧)

همین سخن با عبارتى مشابه از زبان پسر احمد هم گزارش شده‏است. نوشته‏اند عبداللّه گوید:

«پدرم گفت: این کتاب را بپرداختم تا پیشوا و راهنماى مردمان باشد. هرگاه درباره سنّتِ رسول خدا (ص) به اختلاف گراییدند، بدان رجوع کنند». (٣٨)

باز درباره دقّت او در نقل احادیث این کتاب از قول خودش نوشته‏اند که گفته:

«هیچ حدیثى را ننوشتم مگر اینکه خود بدان عمل کردم. تاجایى که وقتى این حدیث به چشمم خورد که پیامبر (ص) حجامت کرد و به ابوطَیْبَه [ = حجامتگر ] یک دینار داد. من هم وقتى حجامت کردم، یک دینار به حجامتگر دادم». (٣٩)

این سخنان و اظهاراتى از این دست، واکنشهاى گوناگونى را در پى داشته است. (٤٠) اکثر اندیشمندان این قبیل ادّعاها را با واقعیّت منطبق نمى‏دانند و براین باورند که احمد درباره صحّت و اتقان کار خویش مبالغه کرده‏است. امّا در مقابل گروه اندکى هم هستند که بر درستى و مقبولیّت تمام احادیث کتاب مورد نظر پاى مى‏فشارند. حدیث‏پژوهان را از حیث واکنشهاى منفى و مثبتى که درباره ارزش و اعتبار احادیث مسند از خود نشان داده‏اند، به سه دسته مى‏توان تقسیم کرد:

١- گروهى که تمام احادیث آن را صحیح و یا دست کم پذیرفتنى قلمداد کرده‏اند.

٢- دسته‏اى که معتقدند اِسناد بخشى از مرویات احمد دراین کتاب ضعیف و بقیّه صحیح و حسن است.

٣- کسانى که بسیارى از احادیث این کتاب را ضعیف و اندکى از آن را ساختگى و جعلى مى‏دانند. اینک به ترتیب آراء و دلایل حدیث پژوهان را دراین‏باره گزارش و نقد و بررسى مى‏کنیم.

١- آراء و دلایل گروه نخست:

حافظ ابوالقاسم اسماعیل تیمى (د . ٥٣٥ ق) گوید: «روا نیست که گفته شود در مسند حدیث نادرست وجود دارد؛ بلکه در آن حدیث صحیحِ مشهور، حَسَن و غریب نهفته است». (٤١) ابوموسى مدینى برصحّت مندرجات کتاب مزبور چنین استدلال مى‏کند:

«احمد در مسند جز از کسانى که صداقت و دیانتشان نزد وى مسلّم بوده، حدیث نقل نکرده و از نقل احادیث کسانى که برامانتشان خرده گرفته‏اند، تن زده است. گواه این ادّعا سخن پسرش عبداللّه است که گفته: از پدرم درباره "عبدالعزیز بن اَبَان" (٤٢) پرسیدم، در پاسخ گفت: در مسند از طریق او حدیثى روایت نکرده‏ام و تنها در غیر موضوع حدیث مطالبى از او نقل کرده‏ام. [ مثلاً] وقتى این راوى حدیث "مواقیت" را روایت مى‏کند، من از نقل آن خوددارى کرده‏ام». (٤٣)

در مسند به دنبال شماره ٧٩٩٢ حدیث زیر آمده است:

محمّد بن جعفر از شعبه از ابى تَیّاح از ابوزُرْعَه از ابوهریره براى ما روایت کرد که پیامبر (ص) فرمود: «یُهْلِک اُمّتى هذا الحىُّ من قُرَیْشٍ. قالوا: فما تَأْمُرُنا یا رسولَ‏الله؟ قال: لَوْاَنَّ النّاسَ اعتزلوهم». یعنى: «این تیره از قریش [ احتمالاًمقصود تیره بنى‏امیّه باشد ] امّت مرا به هلاکت مى‏کشاند. عرض کردند: اى رسول خدا، در آن هنگام وظیفه ما چیست؟ فرمود: چه خوب است مردم از ایشان کناره گیرند»!

عبداللّه پسر احمد به دنبال این حدیث مى‏افزاید:

«پدرم در مرض موت به من گفت: این حدیث را خط بزن. زیرا احادیث دیگرى از پیامبر (ص) روایت شده مبنى براینکه " به سخن آنان گوش کنید و فرمان برید و شکیبا باشید". بنابراین حدیث مزبور با آن احادیث سازگار نیست». (٤٤)

ابوموسى مدینى این برخورد انتقادآمیز احمد را گواه صحّت تمام احادیث مسند دانسته و اظهار مى‏دارد:

«با وجود اینکه زنجیره راویان حدیثِ یادشده، موثَّق و قابل اعتمادند، امّا چون متن آن شاذّ و با احادیث مشهور ناهماهنگ است، به خط زدنِ آن و کنار نهادنش فرمان داده است. این مطلب نشان مى‏دهد که امام احمد در احادیثى که در کتابش به ودیعت گذاشته، چه از حیث اِسناد و چه از حیث متنْ، جانب دقّت واحتیاط را از کف ننهاده و تنها احادیثى را در کتابش وارد ساخته که به عقیده خود، آنها را صحیح مى‏دانسته است». (٤٥)

ابن حجر عسقلانى در کتاب تعجیل المنفعة فى رجال الاربعة ادّعا مى‏کند: در مسند حدیث بى‏اساس وجود ندارد، مگر سه یا چهار مورد. یکى از این سه-چهار مورد، حدیثى است که مى‏گوید «عبدالرحمن بن عوف خزنده وارد بهشت مى‏شود». احتمالاً این چند حدیث هم از جمله احادیثى است که احمد دستور داده تا برآن خطّ بطلان کشند؛ امّا از روى فراموشى به فرمان احمد عمل نشده یا برآن خط کشیده‏اند و دوباره از زیر خط خوردگى نوشته شده‏است. (٤٦)

برخى از محققان معاصر اهل سنّت به سخن ابن حجر با دیده قبول نگریسته و در نوشته‏ هاى خود بدان استناد کرده و نتیجه گرفته‏اند: «شمار احادیثى که از این نقطه نظر [ جعلى بودن یا نبودن ] مورد اختلاف هستند، از شمار انگشتان دست برنمى‏گذرد». (٤٧)

جلال الدّین سیوطى هم تمام روایات کتاب مورد نظر را پذیرفتنى دانسته وگفته: «احادیث ضعیف آن هم نزدیک به حَسَن است». (٤٨)

در میان سخنان بالا، گفته ابوموسى مدینى با استدلال بیشترى همراه است. ولى از همان روزگار تاکنون همواره دانشمندان در برابر سخن او واکنشى منفى نشان داده و استدلال او را مردود دانسته‏ (٤٩) و در پاسخ او گفته‏اند: «در آن مسند روایاتى جعلى وجود دارد که احمد خود آنها را تضعیف کرده‏است». (٥٠)

در صفحات آینده دراین باره آگاهیهاى گسترده‏ترى عرضه خواهد شد. امّا دراینجا نگارنده لازم مى‏داند این نکته را یادآورى کند که فرمان حذف خبر ابوهریره که مدینى بدان استدلال کرده، نه تنها نظر او را تأیید نمى‏کند؛ بلکه بهترین دلیل براى مردود دانستن ادّعاى او به حساب مى‏آید. زیر آن فرمان نشان مى‏دهد که احمد همواره مسند را پالایش مى‏کرد واز روى احتیاط دینى حدیثى را که با احادیث صحیح و مشهور متعارض بود، از مسند حذف مى‏کرد و حتّى در مرض موت نیز از این کار دست نکشید. پس اگر براى خود او ضعف حدیثى پوشیده بوده و بعد آشکار شده، رواست که حدیث جعلى یا ضعیفى هم موجود باشد که بیماریش از چشم احمد پنهان مانده و چشم به راه است تا کسى پیدا شود و آن ضعف یا بیمارى را آشکار سازد.

٢- نظرات و دلایل دسته دوم:

ابن تیمیّه که خود یکى از سرسخت‏ترین مدافعان مذهب حنبلى به‏شمار مى‏آید،در مقام اثبات ضعف بسیارى از روایات مسند گوید:

«همه اهل دانش مى‏دانند که احمد هر حدیثى را که در کتاب الفضایل و مانندِ آن روایت کرده، صحیح نمى‏داند و همچنین مدّعى صحّت همه احادیث مسند خود نیست؛ بلکه احادیث مسندش عبارت از روایاتى است که مردم از زبان کسانى که به روایت حدیث معروفند و دروغگویى آنان آشکار نشده، روایت کرده‏اند. گاه در پاره‏اى از احادیث مسند عیبى هست که نشانگر ضعف و بلکه بطلان آن احادیث است؛ امّا بیشتر روایاتش جیّد (نیکو) است و براى استناد شایستگى دارد...». (٥١)

همو در جاى دیگرى مى‏نویسد:

«هر حدیثى که احمد در مسند و دیگر کتابهایش روایت کرده، نزد وى حجّت نیست. بلکه او آنچه را که اهل دانش روایت کرده‏اند، روایت مى‏کند. شرط او در تألیف مسند این است که از راویانى که در نزد وى به دروغ‏پردازى شناخته شده‏اند، روایت نکند؛ هرچند که در میان مرویات آنان احادیث ضعیف هم وجود دارد...». (٥٢)

او در جایى دیگر در مقام بیان علّت نقل احادیث ضعیف توسّط احمد چنین مى‏گوید:

«... محدّثان در تألیفات خویش چند گروه هستند. شمارى از آنان از راویانى که به دروغگویى شناخته شده‏اند، روایت نمى‏کنند. مثل: مالک، شعبه، یحیى بن سعید، عبدالرحمن بن مهدى واحمدبن حنبل. اینان احادیثِ دروغ پردازانى را که آگاهانه به پخش احادیث دروغین مى‏پردازند،نقل نمى‏کنند. ولى گاه اتفّاق مى‏افتد که در میان مرویات آنان حدیثى دیده مى‏شود که صاحبش در نقل آن به خطا رفته است. گاه امام احمد و اسحاق [ بن راهویه ] و دیگران احادیثى را نقل مى‏کنند که از دید خودِ ایشان هم ضعیف است، بدان سبب که راویانش به ضعف حافظه و... متهّمند. امّا باید دانست که نقل این احادیث از باب شاهد است. زیرا گاه شاهدى پیدا مى‏شود و صحّت آن حدیث را گواهى مى‏کند و گاه نیز عکس آن رخ مى‏دهد...». (٥٣)

نگارنده لازم مى‏داند این نکته باریک را یادآور شود که هدف ابن تیمیّه از ضعیف دانستن بسیارى از احادیث کتاب مزبور این است که مى‏خواهد آن دسته از روایاتى را مردود یا ضعیف قلمداد کند که بر نظر شیعه صحّه مى‏گذارد. روشن است که طرز برخورد او با این روایات نمى‏تواند مورد پذیرش باشد؛ امّا سخنان او به نحو دلالت تضمّنى ادّعاى کسانى را که همه مندرجات این کتاب را صحیح پنداشته‏اند، رد مى‏کند.

اکنون که دیدیم ابن تیمیّه نادرستى بسیارى از احادیث مسند را مى‏پذیرد، شاید به نقل سخن دیگران نیازى نباشد. ولى نگارنده براین باور است که نقل سخن یا استدلال دانشمندان دیگر زیانى را در بر ندارد.

بلقینى در ردّ ادّعاى "مدینى" که تمام مندرجات مسند را صحیح قلمداد کرده، گوید: «آن سخن مردود است. زیرا احادیثِ ضعیفِ بسیارى در آن کتاب نهفته است». (٥٤)

محققّان معاصر اهل سنّت هم درباره وجود احادیث ضعیف در آن کتاب با یکدیگر هم آوا هستند. احمد امین دراین باره مى‏نویسد: «محدّثان ضعف بسیارى از احادیث کتاب احمد را تصدیق کرده‏اند». (٥٥) محمّد عجاج الخطیب گوید:

«احادیث مسند احمد یا صحیح است یا حسن ویا ضعیف. در آن احادیث صحیحى هست که شمارى از آنها را صاحبان کتابهاى ششگانه در آثار خود آورده‏اند و شمارى از آنها را هم نیاورده‏اند». (٥٦)

سخن نورالدین عَتر در این باره صراحت بیشترى دارد. وى مى‏نویسد:

«در آن کتاب هم احادیث صحیح و حسن وهم احادیث ضعیف وجود دارد واندکى از احادیث آن داراى ضعف شدید است تاجایى که برخى از محدّثان برجعلى بودنِ آنها حکم کرده‏اند». (٥٧)

و بالاخره محمّد ابوزهره براى اثبات این جهت سخنش را با دلایل پسندیده و استوارى همراه مى‏سازد و مى‏نویسد:

«منطق علمى ما را وا مى‏دارد که وجودِ این نوع حدیث را در مسند جایز فرض کنیم. این فرض یک احتمال عقلىِ محض نیست ...؛ بلکه آن یک احتمال برخاسته از دلیل است. زیرا:

اوّلاً، احمد خود تا واپسین دم زندگى‏اش احادیثى را از آن حذف مى‏کرد. چنانکه معروف است وى در مرض موت خبر ابوهریره را درباره قریش حذف کرده است. پس اگر براى خود او ضعفِ حدیثى پنهان بوده و بعدها آشکار شده، رواست که حدیثِ ضعیفى هم موجود باشد که ضعفش همچنان پنهان مانده و چشم به راه است تا کسى پیدا شود و آن ضعف را برملا سازد.

ثانیاً، براساس قاعده‏اى که احمد داشته و صراحتاً آن را به پسرش گوشزد کرده، وى با حدیث ضعیف مخالف نیست، مگر آنکه حدیثى با آن در تضادّ باشد. (٥٨) بنابراین او حدیثى را که بر سر زبان محدّثان جارى است، به دلیل عیب و علّتهاى پنهان، همچون مخالفت با یک قاعده فقهى مشهور و امثال آن مردود نمى‏شمارد و عبارت‏او اشاره‏دارد به‏اینکه در مسند حدیث ضعیف وجود د (٥٩)ارد». (٦٠)

٣- نظرات و آراء دسته سوم:

تا اینجا دانسته شد که جز برخى از استثناطلبان و شذوذگرایان، عالمان برجسته بر اینکه در مسند احادیث ضعیف وجود دارد، اتفاق نظر دارند. امّا در میان ایشان درباره بود ونبود احادیث ساختگى اختلاف چشمگیرى دیده مى‏شود. پیش از پرداختن به آراء عالمان دراین باره، لازم‏است بدانیم که میان حدیث ضعیف و جعلى تفاوت هست. به این معنا که جعلى بر دروغ بودنش دلیل وجود دارد؛ ولى ضعیف خبرى است که شروط روایت صحیح در آن جمع نشده و تا زمانى که دلیلى بر دروغ بودنش اقامه نشده، مى‏تواند درست باشد. یکى از عالمان دراین باره گوید:

«میان اینکه مى‏گوئیم فلان حدیث جعلى است و فلان حدیث صحیح نیست، فرقى بزرگ است. زیرا اوّلى دروغ و ساختگى بودن حدیث را مى‏فهماند و دومى گزارشى است از به ثبوت نرسیدن و لزوماً به معناى اثبات عدم نیست». (٦١)

امّا این نکته را هم همواره باید در نظر داشت که بسیار اتفّاق مى‏افتد که برخى از روى حسّ احتیاطجویى در امور دینى، از حدیث واهى و بى‏پایه به حدیث ضعیف تعبیر مى‏کنند. بارى درمیان آرایى که هم اینک گزارش خواهد شد، خواهیم دید که چند تن از برجسته‏ترین عالمان به وجود احادیث جعلى در کتاب مورد نظر اعتراف دارند. ابن کثیر دراین باره مى‏نویسد:

«اینکه حافظ ابوموسى مدینى مسند را کتابى صحیح دانسته، عقیده سستى است. زیرا در آن کتاب احادیثى ضعیف و بلکه ساختگى وجود دارد. همچون احادیث فضایل مرو و عسقلان و... . چنانکه گروهى از حافظانِ حدیث، ضعف آنها را گوشزد کرده‏اند. نکته دیگرى که باید در نظر داشت، این است که احادیثِ بسیارى در کتاب احمد نیامده؛ حتّى گفته‏اند: احادیث حدود دویست تن از صحابه که در صحیحین نقل شده، در مسند وجود ندارد». (٦٢)

اَبوشامَه از زبان ابوخطاب‏ (٦٣) مى‏نویسد:

«پیروان احمد به احادیثى که او در مسندش روایت کرده، احتجاج مى‏کنند و حال آنکه احتجاج به بیشتر آن روایات روانیست وامام احمد تنها به این دلیل، آن روایات را در کتابش آورده تا معلوم شود سرچشمه آن حدیث کجاست و راوى منفرد آن عادل است یا مجروح. بر هیچ انسان مسلمان و دانشمندى روا نیست که حدیثى را نقل کند، مگر آنکه آن حدیث صحیح باشد تا در دو جهان بدبخت نشود. زیرا از طریق صحیح از سرور جنّ و انس نقل شده که فرمود: "هرکس از قول من سخنى را نقل کند که دروغ بودنش را مى‏داند، پس او خودْ یکى از دروغگویان است"». (٦٤)

سخن "ابن جوزى" دراین باره نقطه عطف به حساب مى‏آید. او مى‏نویسد:

«یکى از من پرسیده بود، آیا در مسنداحمد احادیث نادرست وجود دارد. در پاسخ او گفتم: آرى. آن پاسخ، گروهى از متولیّان مذهب را گران آمد. من در باره واکنش آنان چندان اندیشه نکردم و آن واکنش را به حساب عوامى ایشان گذاشتم. امّا ناگهان دیدم فتوا صادر کرده‏اند و در این فتوا که نام جماعتى از مردم خراسان از جمله ابوالعلاء هَمْدانى به چشم مى‏خورد، سخن بالا را بزرگ کرده و مردود دانسته‏و تقبیح کرده‏اند! حیران و شگفت‏زده ماندم. با خود گفتم: شگفتا! وابستگان به علم هم عامى شده‏اند! تنها دلیل این سطحى اندیشى آن است که این افراد به شنیدن حدیث پرداخته، امّا درباره درست و نادرستِ آن کاوش نکرده‏اند و مى‏پندارند هرکس که سخنى از نوع گفته من اظهار کند، برتمام احادیث احمد خرده گرفته و حال آنکه حقیقت نه آن است که آنان گمان کرده‏اند. زیرا امام احمد همه گونه حدیث را نقل کرده، آنگاه خودش بسیارى از مرویّات خود را مردود دانسته و آنها را پایه مذهبِ خودْ نساخته است. آیا راوى حدیث "وضو به وسیله نبیذ" ناشناخته نیست؟ هر کس به کتاب العلل نوشته "ابوبکر خَلاّل" (٦٥) بنگرد، احادیث بسیارى را خواهد دید که احمد برآنها خرده گرفته و تمام آن احادیث هم در مسند موجود است. به خط قاضى ابویَعْلى‏ محمّد بن حسین فراّء دیدم که در "مسأله نبیذ" گوید: احمد در مسندش احادیث را تنها با معیار شهرت روایت مى‏کند و صحّت و سُقم آنها را مورد نظر قرار نمى‏دهد. گواه این مدّعا سخن عبداللّه است که گوید": به پدرم گفتم: درباره حدیث رِبْعىّ بن خراش از حذیفه چه نظرى دارى؟ گفت: همان حدیثى که عبدالعزیز بن ابى روّاد روایت مى‏کند؟ گفتم : آرى. گفت: احادیث خلاف آن را مى‏گویند. گفتم: خودت آن را در مسند ذکر کرده‏اى! گفت: در مسند احادیث مشهور را در نظر داشته‏ام. اگر بخواهم در آن کتاب نقل احادیث صحیح را هدف قرار دهم، جز مقدار بس اندکى از این مسند را نمى‏توانم روایت کنم. امّا اى پسرم! تو خود راه و روش مرا در حدیث مى‏دانى. تا زمانى که حدیث دیگرى با حدیث ضعیف در تعارض نباشد، من با حدیث ضعیف مخالف نیستم". آنگاه قاضى یاد شده ادامه مى‏دهد: احمد خود چگونگى راه و روشش را در مسند بیان داشته؛ بنابراین هر کس آن کتاب را معیار صحّت حدیث بداند، با مولّف و هدف وى مخالفت کرده است». "ابن جوزى" در پایان افزاید:

«چیزى که دراین روزگار مرا افسرده و اندوهگین ساخته، این است که علماء هم براثر کوتاهى در فراگیرى دانش بسان عوام گشته‏اند و چون به حدیثى جعلى بر خورَند، گویند : روایت کرده‏اند! گریستن سزاوارِ کوته همّتىِ اینان است». (٦٦)

"ابن تیمیّه" دراین باره میان ابن جوزى و مخالفانش داورى کرده و گفته است:

«شمارى از مردمان درباره بود ونبود حدیث جعلى در مسند احمد باهم راه جداگانه‏اى پیموده‏اند. گروهى از حافظانِ حدیث چون ابوالعلاء هَمْدانى و ... گفته‏اند: در آن حدیث جعلى وجود ندارد. در مقابلِ اینها، برخى دیگر از عالمان چون ابوالفرج بن جوزى خلاف این را گفته و بیان داشته‏اند که در مسند احادیثى به چشم مى‏خورد که بطلان آنها مسلّم است. اگر دقّت شود این دو عقیده با هم منافات ندارند. زیرا گاه از واژه "موضوع" سخن ساختگى و بى‏اساس مقصود است که صاحبِ آن به عمد و از روى دروغ آن را ساخته و پرداخته است. وجود این نوع حدیث در مسند معلوم و مسلّم نیست؛ بلکه اگر شرط احمد را در مسند با شرط ابوداوود در سنن مقایسه کنیم، مى‏بینیم احمد در نقل حدیث سختگیرتر از ابوداوود است. ابوداوود در سنن از راویانى روایت کرده که احمد به روایت آنان پشت مى‏کند. مثلاً احمد از کسانى که به دروغگویى شناخته شده‏اند، مثل محمّد بن سعید مصلوب‏ (٦٧) و... روایت نمى‏کند. امّا از آنان که به خاطر سوء حافظه تضعیف شده‏اند، روایت مى‏کند. زیرا حدیث چنین کسانى را مى‏نویسند وبه عنوان قرینه و اَماره از آن مدد مى‏جویند. گاهى هم از واژه "موضوع" حدیثى را منظور دارند که دروغ است، امّا گوینده آن دروغ را به عمد نگفته؛ بلکه در نقل آن دروغ به خطا رفته‏است. این نوع حدیث نه تنها در مسند احمد، بلکه در سنن ابوداوود و نسایى هم وجود دارد. حتّى در صحیح بخارى و مسلم هم در پاره‏اى از احادیث، تعبیراتى از این دست به چشم مى‏خورد». (٦٨)

گفتنى است که بنابه گفته سیوطى در کتاب النکت البدیعات على الموضوعات، ابن جوزى در کتاب الموضوعاتِ خود، ٣٨ حدیث از مسند احمد را جعلى قلمداد کرده‏است. (٦٩) البتّه نوشته‏اند که او براین باور بوده که احادیث ساختگىِ این کتاب اشتباهاً نقل شده و احمد یا استادانش هرگز قصد دروغگویى نداشته‏اند. (٧٠)

ابن تیمیّه در عین حال که به وجود پاره‏اى از احادیث ضعیف اقرار مى‏کند، وجود حدیث جعلى به روایت احمد را نمى‏پذیرد و معتقد است، روایاتى که جعلى بودنش روشن شود، از افزوده‏ هاى "قطیعى" راوى مسند از عبداللّه است. او مى‏نویسد:

«در میان افزوده‏ هاى قطیعى احادیث جعلى بسیارى وجود دارد که جاهلان آنها را از مرویات احمد پنداشته‏اند». (٧١)

حافظ زین‏الدین عراقى با سخن ابن تیمیّه به مخالفت برخاسته و اظهار داشته: در مسند مقدار چشمگیرى حدیث ضعیف و اندکى هم حدیث جعلى وجود دارد و دراینکه «احادیث ساختگى از مرویات قطیعى است؛ نه از مرویات احمد و پسرش عبداللّه» با او به محاجّه پرداخته و با دلایل عینى و آوردن نمونه مخالفت خود را تأیید کرده است. خود او دراین باره مى‏گوید:

«در سال ٧٦٠ هجرى شیخِ مُسْنِد علاءالدّین ابوالحسن على بن احمد بن محمّد بن صالح دمشقى از اسکندریه به نزد ما آمد. در ضمن سماعِ مسند از او، این سخن پیش آمد که "آیا در مسند احادیث ضعیف هم وجود دارد یا همه احادیث آن صحیح است؟ " من در پاسخ این مطلب گفتم: در آن کتاب از احادیث ضعیفْ بسیار و از احادیث جعلى اندکى وجود دارد. پس از آن به من خبر رسید که یکى از وابستگان به مذهب امام احمد سخن مرا مبنى بروجود احادیث ساختگى در مسند به سختى مردود دانسته و بر آن گفته من خرده گرفته واز قول تقى‏الدین بن تیمیّه نقل کرده که احادیثى از این دست از منقولات امام احمد و فرزندش عبداللّه نیست؛ بلکه از افزوده‏ هاى قطیعى است. سخن این شخص مرا وا داشت تا کتابچه‏اى بپردازم و در آن احادیثى را از منقولات امام و فرزندش عبداللّه فراهم آورم که برخى از پیشوایان فنّ حدیث آنها را جعلى دانسته‏اند و سپاس خداى را که از این کار هدفى جز اظهار حقیقت ندارم...». (٧٢)

ابن حجر در ردّ سخن استادش عراقى رساله‏اى تألیف کرده و آن را القول المسدّد فى الذب عن المسند نامیده و رساله عراقى را در آن عیناً درج کرده است. چنانکه پیش از این هم گفته شد، وى به نحوى تکلّف‏آمیز به نُه حدیثى که عراقى آنها را جعلى دانسته یک به یک پاسخ مى‏گوید. به دنبال آن پانزده حدیث از کتاب الموضوعات ابن جوزى را یکى‏یکى بر مى‏شمرد و به همان روش تلاش مى‏کند، صحّت آنها را به کرسى اثبات نشاند. گفتنى است که همین ابن حجر در فتح البارى به دلیل روایت احمد در مسند از یک صحابى مرتد براو خرده مى‏گیرد و مى‏نویسد:

«در مسند احمد از ربیعة بن امیّة بن خلف جُمَحى حدیث نقل شده. این ربیعه یکى از کسانى است که در فتح مکّه به آیین مسلمانى درآمد و در حجةالوداع در کنار رسول خدا (ص) حاضر بود و پس از مفارقت رسول اکرم از امّت از او حدیث نقل کرد. سپس دچار خوارى شد. یعنى در زمان خلافت عمر به روم رفت وبر اثر حادثه‏اى که موجب خشم او گشت، به دین ترسایان درآمد. «آوردن حدیث چنین کسى تهى از اشکال نیست. شاید محدّثانى که حدیث این شخص را در کتاب خود ضبط کرده‏اند، بر داستان مرتد شدنش واقف نبوده‏اند». (٧٣)

امّا از حافظ ابوعبدالله ذهبى مورّخ، رجال شناس و حدیث پژوه معروف اهل سنّت، دراین باره آراء متفاوتى گزارش شده. یک‏بار از قول او نوشته‏اند که گفته: «یکى از خوشبختیهاى مسند امام احمد این است که در آن کمتر خبر ساقطى توان یافت». (٧٤) در جاى دیگرى نوشته‏اند که در برابر ادّعاى احمد مبنى بر عدم حجیّتِ احادیثى که در مسند وجود ندارد، واکنش منفى نشان داده واظهار داشته: «این سخن احمد در اکثر موارد صحیح است نه در همه موارد. زیرا ما در صحیح بخارى و مسلم و کتابهاى سنن و اجزاء احادیثى داریم که در مسند وجود ندارد» (٧٥) و در سیر اعلام النبلاء نظر خود را به نحو روشنترى بیان داشته و گفته:

«در مسند احمد شمارى از احادیث ضعیف وجود دارد که نمى‏توان آنها را نقل کرد و بدانها استناد جست. [ همچنین ] دراین کتاب احادیث اندکى نهفته است که به احادیث ساختگى شباهت دارد. امّا این مقدار بسانِ قطره‏اى در دریاست». (٧٦)

به عقیده نگارنده احادیث ساختگى وبى‏پایه، بسیار بیشتر از آنچه که دانشمندان یاد شده گفته‏اند، به این کتاب راه یافته است. البتّه این سخن به این معنا نیست که احمد عمداً به نقل احادیث دروغین پرداخته یا دراین راه سهل‏انگارى کرده؛ بلکه طبیعتِ این مجموعه بزرگ و کوتاهى عمر آدمى و فاصله دویست واند ساله میان روزگار مولّف با دوران رسالت و محدودیّت آگاهیها و جایز الخطا بودن انسان و... اقتضا مى‏کنند که چنین احادیثى به آن کتاب راه یافته باشد. براى اینکه بهتر و بیشتر و به گونه‏اى عینى‏تر به مقدار ارزش و اعتبار احادیث مسند پى ببریم، شایسته است به دسته‏بندى علاّمه احمد محمّد شاکر از احادیث این کتاب نگاهى بیفکنیم. شارح یادشده در پایان جلد پانزدهم، احادیث مجموع اجزاء پانزده‏گانه‏اى را که خود تصحیح، تحقیق و شرح کرده، (٧٧) به گونه زیر دسته بندى مى‏کند:

مجموع احادیث پانزده مجلّد : ٨٠٩٩ حدیث.

احادیث صحیح و حسن : ٧٢١١ حدیث.

احادیث ضعیف: ٨٥٣ حدیث.

آثار (که نامِ حدیث برآنها نهادن روانیست): ٣٥ فقره.

افزوده‏ هاى عبداللّه پسر احمد : ٢٩٣ حدیث.

احادیثى که عبدالله از پدرش سماع نکرده؛

بلکه آنها را به خطّ او یافته : ٧٣ حدیث. (٧٨)

لازم به یادآورى است که:

١- صحّت و حُسن و ضعف این احادیث با معیارهایى سنجیده شده که نزد حدیث پژوهانِ اهل سنّت اعتبار دارد. روشن است که اگر احادیث کتاب مزبور با معیارهاى محدّثان شیعى سنجیده شود، طبیعتاً این دسته‏بندى چهره دیگرى خواهد یافت.

٢- هرچه به پایان این مسند نزدیکتر شویم، به احادیث ضعیف بیشتر بر مى‏خوریم. زیرا ناهمواریها و آشفتگیهایى که پیش از این به آن اشاره کردیم، در بخشهاى پایانى کتاب نمود بیشترى دارد. در صفحات پیشین گفته شد که ٢٢٤ تن از اصحابى که مرویاتشان در مسند نقل شده، ناشناخته و گمنام هستند. احادیث این صحابه گمنام که طبیعتاً جعل و دروغ در آنها امکان بیشترى مى‏یابد، غالباً در نیمه دوم مسند به چشم مى‏خورد و در نتیجه اگر احمد شاکر موفّق مى‏شد که این شرح را به‏پایان رسانَد،آماراحادیث ضعیف‏و نامقبول در سیاهه وى سیر صعودى مى‏پیمود.

گفتنى است که احمد در مسند از "بُسْربن اَرطاة" (و به قولى ابن اَبى اَرْطاة) سه حدیث نقل مى‏کند. (٧٩) در حالى که بسیارى از بزرگان اهل سنّت از جمله واقدى و یحیى بن مَعین، مصاحبت او را با پیامبر (ص) و نیز حدیث شنیدنش را انکار کرده‏اند. حتّى از خود احمد هم چنین عقیده‏اى گزارش شده‏است. هیچ‏کس نیز در شرارت و سوء رفتارش تردیدى ندارد. بخارى در تاریخ صغیر نقل مى‏کند که "بُسر"، عبدالرحمن‏و قُثَم پسران عبیداللّه بن عبّاس را کشت. از ابن معین روایت مى‏کنند که مى‏گفت: «اهل مدینه حدیث شنیدنِ او را از پیامبر منکرند. امّا شامیان از قول او از پیامبر حدیث نقل مى‏کنند». همومى گفت: "بُسر انسان بدى بود". این بسر را معاویه به امارت یمن برگزید و او در آنجا کارهاى ناپسندى مرتکب گشت. ابن حجر از قول مسعودى در مروج الذهب حکایت مى‏کند که وقتى على [ - علیه السّلام - ] با خبر شد که بسر پسران عبیداللّه بن عباس را کشته، در حقّ او نفرین کرد که عقلش زایل شود.در نتیجه درپایان عمرکودن‏و خرفت شد.وى در سال‏٨٦ق.در گذشته ا (٨٠)ست. (٨١)

در پایان این گفتار براى عینیت بخشیدن به سخنان بالا، نمونه‏ هایى از احادیث ساختگى را در کتاب مزبور از نگاه چند تن از دانشمندان ذکر مى‏کنیم:

یک حدیث ساختگى از نگاه ابن جوزى

احمد از وکیع از شریک از على‏بن زید [ بن جدعان ] از ابى قلابه از ثوبان‏ (٨٢) از رسول خدا (ص) روایت مى‏کند که فرمود: «اذا رَاَیْتُم الرّایاتِ السّودَ قد جاءت مِنْ قِبَل خراسانَ فَأْتوها فانَّ فیها خلیفةُ اللّهِ المهدىُ». (٨٣) یعنى: «اگر لشکرى را دیدید که با پرچمهاى سیاه از سوى خراسان مى‏آید، بدان بپیوندید؛ زیرا که خلیفه خدا مهدى در میان آن است».

ابن جوزى این حدیث را با اِسناد یادشده در کتاب العلل المتناهیه فى‏الاحادیث الواهیه آورده و آن را جعلى قلمداد کرده است. (٨٤) همچنین وى همین حدیث را با اندکى اختلاف در متن از طریق عبیدةبن عمرو از عبداللّه بن مسعود در کتاب الموضوعات نقل کرده وآن را بى‏پایه شمرده است. (٨٥)

یک حدیث ساختگى از نگاه حافظ زین‏الدین عراقى

احمد گوید: اَنس بن عیاض از یوسف بن ابى ذَرّه انصارى از جعفربن عمروبن امیّه ضمرى از انس بن مالک براى ما روایت کرد که رسول خدا (ص) گفت:

«مامِنْ‏معمَّرٍ یعمر فى‏الاسلام اربعین سنةً اِلا صرف اللهُ عنه ثلاثةَ انواعٍ من‏البلاء: الجنون والجذام والبرص. فاذا بلغ خمسینَ سنةً لیّن اللّهُ علیه الحسابَ. فاذا بلغ ستیّن رزقه اللهُ الانابةَ الیه بما یحب. فاذا بلغ سبعین سنةً احبَّه اللهُ واحبَّه اهل السماء. فاذا بلغ الثمانین قبل اللّه حسناته و تجاوز عن سیئاته. فاذا بلغ تسعین غفراللهُ‏له ما تقدَّم مِنْ ذنبه و ما تأَخَّر و سُمِّى اسیرَاللّهِ فى‏ارضه و شُفِّع لاهل بیته». (٨٦) یعنى: «هر انسان سالخورده‏اى که چهل سال در آیین مسلمانى عمر کند، خداوند سه‏گونه بلا را از وى دور گردانَد. آن سه بلا عبارتند از: دیوانگى، خوره و پیسى. چون به پنجاه سالگى رسد، خداوند حساب را براو آسان گردانَد و آنگاه که به شصت سالگى قدم نهد، خداوند حالت توبه و بازگشت به سوى خود را بهره وى خواهد داشت. هنگامى که به مرز هفتاد سالگى رسد، خداوند و آسمانیان او را دوست خواهند داشت. زمانى که به هشتاد سالگى پا گذارد، خداوند کارهاى خوبش را مى‏پذیرد واز بدیهایش چشم مى‏پوشد و اگر به نود سالگى رسد، خداوند گناهان گذشته و آینده‏اش را مى‏بخشد و [ در این هنگام ] او را اسیر خداوند در زمین خوانند و شفیع خاندانش قرار دهند».

این حدیث را احمد به صورت «موقوف» هم از انس روایت کرده‏است. (٨٧) به عقیده عراقى علّت ساختگى بودنِ این حدیث، یکى وجود یوسف بن ابى ذرّه در اسناد آن است. ابنِ حبّان در تاریخ الضعفاء در شرح حال اونوشته: وى احادیث مُنکَرى را روایت مى‏کند که کاملاً بى‏اساس است و هرگز ریشه در کلام رسول خدا (ص) ندارد. احتجاج به گفتار این فرد به هیچ روى روا نباشد. دیگر از دلایل ساختگى بودن حدیث مزبور مخالفت با واقعیّت خارجى است. او مى‏نویسد: یکى از افراد مورد وثوق به من گفت که وى کسى را دیده که پس از شصت سالگى به جذام مبتلا شده تا چه رسد به چهل سالگى. (٨٨) ابن جوزى هم حدیث مزبور را از هر دو طریق، چه «مرفوع» و چه «موقوف»، جعلى دانسته و در کتاب الموضوعاتِ خود آن را در ردیف احادیث دروغین آورده است. (٨٩)

یک حدیث بى‏پایه از نگاه علاّمه مامقانى‏ (٩٠)

عبداللّه بن احمد از وهب بن بقیه واسطى از عمربن یونس یمامى از عبدالله بن عمر یمامى از حسن بن زید از پدرش و او نیز از پدرش از على [ - علیه السلام -] نقل مى‏کند که گفت: نزد پیامبر (ص) بودم که ابوبکر وعمر آمدند. پیامبر فرمود: «یاعلى، هذان سیِّدا کهولِ اهل الجَنّه و...». (٩١) یعنى: «اى على، این دو سرور میانسالان (کهولِ) (٩٢) اهل بهشتند».

مامقانى در مقام اثبات جعلى بودن این سخن مى‏نویسد:

«به پیامبر (ص) نسبت داده‏اند که فرمود: "ابوبکر و عمر سرور میانسالانِ اهل بهشتند" و حال آنکه هر فرد بصیر و نکته سنجى مى‏داند که این حدیث بى‏تردید یکى از مجعولات است. زیرا یکى از ضروریات دینى که اخبار متواترى از قول پیامبر راستگو و امین (ص) آن را تأیید مى‏کند، این است که بهشتیان همه جوان و نورسند و در میان آنان کَهْل و پیر وجود ندارد. وگرنه آن حضرت درباره حسن وحسین (ع) مى‏گفت، آن دو سرور میانسالان یا پیران اهل بهشت هستند. زیرا آن دو امام در هنگام شهادت فراتر از سنّ کهولت وبه عبارت دیگر در سنّ پیرى بودند. حاصل آنکه آن حضرت تنها بدان دلیل درباره آن دو امام به "سرور جوانان اهل بهشت" تعبیر کرد که بهشتیان همه جوانند». (٩٣)

یک حدیث بى اساس از دیدگاه احمد محمدشاکر

احمد گوید: یحیى بن سعید از سعید از عوف از یزید فارسى و محمّد بن جعفر از عوف از یزید براى ما روایت کرده‏اند که گفت: ابن عبّاس به ما گفت: به عثمان بن عفان گفتم: چه چیز شما را واداشت که سوره‏ هاى انفال و برائت را قرین یکدیگر ساختید و میان آن دو جمله «بسم‏الله الرحمن الرحیم» را ننوشتید و آنها را درمیان هفت سوره بلند قرآن جاى دادید و حال آنکه انفال از سوره‏ هاى مثانى و برائت از سوره‏ هاى مئین است؟ چه عاملى شما را به این کار واداشت؟ عثمان در پاسخ گفت: زمان بررسول خدا (ص) مى‏گذشت و سوره‏ ها با شمار معیّنى از آیات براو نازل مى‏شد. هرگاه آیه یا آیاتى از قرآن براو نازل مى‏گشت، یکى از دبیران خویش را فرا مى‏خواند و مى‏فرمود: این آیه یا آیات را درآن سوره‏اى که فلان نشانیها را دارد، بگذارید. انفال از نخستین سوره‏ هاى مدنى و برائت از واپسین سوره‏ هاى قرآن بود و داستان این یکى به آن دیگرى شباهت داشت. پیامبر (ص) از دارِ دنیا رفت و این نکته را روشن نساخت که این بخشى از آن سوره است. امّا من برائت را بخشى از انفال پنداشتم واز همین جا آن دو را همنشین یکدیگر ساخته و میان آ ن دو سوره، عبارت «بسم‏اللّه‏الرحمن‏الرحیم» را ننوشته و [ بنا به گفته ابن جعفر ] و آنها را میان «[ السبع ] الطوال» (٩٤) نهاده‏ام. (٩٥)

احمد محمد شاکر درباره این حدیث کندوکاوى دقیق به عمل آورده. حاصل کاوش او چنین است:

اِسناد این حدیث بسیار قابل تامّل و بلکه به نظر من سخت ضعیف است. حتّى مى‏توان پارا فراتر گذاشت و گفت: این یک حدیث ساختگى وبى پایه است. اسناد این حدیث در تمام طرق بر محور «یزید فارسى» مى‏چرخد واین یزید آن حدیث را از ابن عبّاس روایت مى‏کند و از یزید هم تنها عوف بن ابى جمیله اعرابى -که فردى ثقه است - حدیث‏مزبور را نقل کرده‏است. ابو داوود (السّنن، طبعةالهند، ١٣٢٣ ق، ٢٨٨-٢٨٧/١) و ترمذى (السنن مع شرح المبارکفورى، طبعة الهند، ١٣٢٨ ق، ١١٣/٤) هم آن را نقل کرده و فرد اخیر در پىِ نقل آن افزوده: «این حدیث حَسَن است وبراى آن جز طریق عوف از یزید فارسى از ابن عبّاس طریق دیگرى سراغ نداریم». افزون براینها، ابن ابى‏داوود در کتاب المصاحف (طبعة مصر، ١٣٥٥ ق، صص ٣٢-٣١) با سه طریق و حاکم نیشابورى در المستدرک (طبعة حیدرآباد، ١٣٣٤ ق، ٢٢١/٢، ٣٣٠) و بیهقى در السنن الکبرى (طبعةالهند، ١٣٤٤ ق، ٤٢/٢) جملگى آن را از طریق عوف از یزید فارسى نقل کرده‏اند. حاکم آن را براساس شروط بخارى و مسلم صحیح دانسته و «ذهبى» هم با نظر او موافقت کرده‏است. سیوطى نیز در تفسیر الدرالمنثور آن را به ابن ابى شیبه، نسایى، ابن منذر، ابن حِبّان و دیگران نسبت داده، امّا من در سنن نسایى آن را نیافته‏ام.

رجال شناسان درباره این «یزید فارسى» اختلاف دارند که آیا وى همان یزیدبن هرمز است یا کس دیگرى است؟ (نک: البخارى، التاریخ الکبیر، ٣٦٧/٤/٢؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٣٦٩/١١). بخارى او را از ضعفا بر شمرده وبه استناد گفته یحیى بن سعید قطّان وى را با فرمانروایان جورهمگام دانسته‏است. (همو، الضعفاء الصغیر، طبعة الهند، ١٣٢٥ ق، ص ٣٧). پس مى‏توان گفت: این «یزید فارسى» که در نقل این حدیث منفرد است، فردى ناشناخته است تا بدانجا که رجال شناسانى چون ابن مهدى، احمد و بخارى تردید کرده‏اند که آیا وى همان پسر هرمز است یا کسى دیگر و بخارى او را در زمره ضعفا دانسته. بنابراین چنین حدیثى که وى به تنهایى آن را نقل کرده از او پذیرفته نمى‏شود. حدیثى که در شناخت سوره‏ هاى قرآن و در اثبات «بسمله» در سرآغاز سوره‏ ها تردید ایجاد مى‏کند و وانمود مى‏نماید که گویا عثمان با تکیه به رأى خویش هر جا خواست آن را مى‏نگارد و هرجا نخواست آن را نمى‏نویسد. قرآنى که از رهگذر قرائت و سماع و نوشتن در مصاحف با تواتر قطعى از نسلى به نسل بعد رسیده است. بنابراین، اگر بر طبق قواعد صحیح نقد و سنجش حدیث که همه پیشگامان این دانش آن را قبول دارند، بگوییم «این حدیث ساختگى و بى پایه است»، سخنى به گزاف نگفته‏ایم.

سیوطى در تدریب الراوى (ص ٩٩) و ابن حجر عسقلانى در شرح نخبةالفکر، منافاتِ حدیث با دلالت قطعى قرآن، یا سنّت متواتر یا اجماع قطعى را از نشانه‏ هاى جعلى بودنِ حدیث دانسته‏اند. خطیب بغدادى در کتاب الکفایة (ص ٤٣٢) گوید:

«هرگاه خبر واحد با حکم عقل یا حکم ثابت و محکم قرآن یا با سنّت قطعى ویا با هرکارى که در حکم سنّت است و بالاخره با هر دلیل قطعى ناهماهنگ باشد، آن خبر قابل پذیرش نخواهد بود».

در بسیارى از موارد حدیث‏شناسان راویى را به خاطر منفرد بودنش در نقل یک حدیثِ منکَر که با ضرورت دینى یا با روایات مشهور مخالفت دارد، تضعیف مى‏کنند. بنابراین شایسته است که این یزید فارسى را به خاطر اینکه در نقل این حدیث منفرد است، ضعیف قلمداد کنیم. افزون براینکه، پیش از این دیدیم که بخارى هم او را در ردیف ضعفا دانسته و از زبان یحیى القطان او را همراه و همگام با امیران جور قلمداد کرده بود.

پس از نگارش مطالب بالا دیدم «ابن کثیر» در تفسیرش (طبعةالمنار، ١٠٧-١٠٦/٤) و نیز در کتاب فضائل القرآن که در پایان تفسیرش به چاپ رسیده (ص ١٧)، این حدیث را نقل کرده و باز دیدم استاد ما علاّمه سیّد محمد رشید رضا در هر دو مورد تعلیقه‏اى نگاشته و حدیث مزبور را مورد انتقاد قرار داده است. در مورد نخست، پس از اینکه درباره یزید فارسى سخن گفته، مى‏نویسد: «روایتى که وى در نقل آن یکّه و تنها باشد، درباره ترتیب قرآن معتبر تلقّى نمى‏گردد. زیرا درباره ترتیب قرآن جز حدیث متواتر مطلوب نیست». در مورد دوم مى‏نویسد: «در ترتیب قرآنِ متواتر نمى‏توان به حدیث یک چنین کسى که در نقل این سخن یکّه و تنهاست، استناد جست». این تقریباً با آنچه ما گفتیم هماهنگى دارد.

نتیجه اینکه با تمام این توضیحات، «حسن» شمردنِ این روایت از سوى "ترمذى" و صحیح دانستنِ "حاکم" و موافقت "ذهبى" با نظر وى ارزش و اعتبارى ندارد؛ بلکه ارزش و اعتبار از آنِ حجّت و دلیل است. (٩٦)

یک حدیث جعلى از دیدگاه نگارنده

احمد ضمن مسند عبدالله بن زید بن عبدربّه با اِسنادش از عبداللّهِ یاد شده نقل مى‏کند که گوید:

چون پیامبر براى فراخواندن مردم به نماز به نواختن ناقوس فرمان داد، من در خواب مردى را دیدم که ناقوسى با خود همراه داشت. به او گفتم: اى بنده خدا، آیا این ناقوس را مى‏فروشى؟ گفت: به چه کارت مى‏آید؟ گفتم: مى‏خواهم با آن مردم را به نماز فراخوانم. گفت: آیا مى‏خواهى تو را به چیزى بهتر از آن رهنمون سازم؟ گفتم: آرى. گفت: به هنگام نماز مى‏گویى «اللهُ اکبر، اللهُ اکبر... تا ... لااله‏الااللّه». آنگاه اندکى درنگ کرد و گفت: وقتى نماز برپاگشت، مى‏گویى : «اللهُ اکبر، اللهُ اکبر... تا ... قد قامتِ الصّلاةُ ... لااله الااللّه». چون صبح شد، نزد رسول خدا (ص) آمدم و او را از خواب خویش آگاه ساختم. پیامبر فرمود: « - اِنْ شاءَاللّه - این رؤیایى راستین است. برخیز و بابلال همراه شو و آنچه در خواب دیدى براو املاء کن تا آن را اعلام کند. زیرا او صدایش از تورساتر است». همراه بلال رفتم و شروع کردم به املاى آن جملات بر بلال و اوهم آنها را اعلام مى‏کرد. عمر که در خانه خود بود، آن جملات را شنید. از خانه بیرون شد و در حالى که ردایش را برزمین مى‏کشاند، مى‏گفت: سوگند به آنکه تو را به حق برانگیخت، درست همان چیزى را دیده‏اى که من مى‏بینم. پیامبر گفت: پس ستایش سزاوار خداوند است. (٩٧)

به نظر نویسنده آثار جعل از ظاهر این حدیث هویداست. زیرا اگر این حدیث را درست و مسلّم الصدور بدانیم، لازم مى‏آید احکام شرع با رؤیاى کسى جز نبى ثابت و ابلاغ گردد واین امرى ناپذیرفتنى است.

جلوه‏ هاى تشیّع در مسند احمد

احمد با چهارتن از امامان معصوم (ع)، یعنى: امام کاظم (١٨٣-١٢٨ ق)، امام رضا (٢٠٣-١٤٨ ق)، امام جواد (٢٢٠-١٩٥ ق) و امام هادى (٢٥٤-٢١٢ ق) هم‏عصر بود. خوانسارى با استناد به ارشاد القلوب دیلمى مى‏نویسد: احمد شاگرد امام موسى‏بن جعفر (ع) بوده‏است. (٩٨) شیخ طوسى هم او را یکى از اصحاب امام رضا (ع) مى‏داند. (٩٩) یکى از پژوهندگان معاصر شیعه نیز روى این نکته پافشارى مى‏کند که احمد با رجال شیعه ارتباط داشت و از بسیارى از آن دانش آموخت و شمار فراوانى از کسانى که به مکتب امام صادق (ع) منسوبند، در ردیف استادان او به حساب مى‏آیند و گاهى هم به خاطر همین ارتباطها مورد نکوهش دشمنان شیعه قرار گرفته است. (١٠٠) امّا با نگریستن در طبقات راویان شیعه در معجم رجال الحدیث اثر مرحوم آیةالله خویى دانسته مى‏شود که دستِ کم در کتابهاى معتبر شیعه روایتى از احمد نقل نشده‏است. درمیان احادیث مسند وى نیز شاید کمتر حدیثى را بتوان یافت که تمام زنجیره راویانش شیعه باشند. برخى احتمال مى‏دهند، نقل نکردن حدیث از ائمه (ع) و یاران ایشان بدان دلیل باشد که احمد با این کار مى‏خواسته خود را از فشار دستگاه خلیفگان برهاند. زیرا وى در چشم آن خلیفگان به دوستى خاندان على متهّم بود. (١٠١) امّا نگارنده در درستى این نظر تردید دارد و معتقد است: ایستادگى احمد در ماجراى «مِحْنه» و پافشارى او بر عقیده‏اش این نظر را تأیید نمى‏کند. علاوه برآن، احمد در مسند و آثار دیگرش روایات بسیارى را درباره فضایل و مناقب على و فرزندانش از طریق راویان سنّى نقل کرده‏است. او با آنکه همه صحابه را بزرگ مى‏داشت، در برابر دشمنان على بخصوص متوکلّ عبّاسى که در دشمنى با على چیزى را فرو نمى‏گذاشت، به سختى دفاع مى‏کرد. عبداللّه پسر احمد حکایت مى‏کند:

روزى در برابر پدرم نشسته بودم که گروهى از کَرْخیان آمده و درباره خلافت ابوبکر، عمر، عثمان و على سخنان بسیار گفتند. پدرم سربلند کرد و بدیشان رو کرده گفت: اى حاضران! شما درباره على و خلافت سخنان بسیار گفتید؛ امّا بدانید که خلافت، على را زینت نداده، بلکه على بود که خلافت را زینت بخشید. (١٠٢)

ابن ابى‏الحدید به دنبال این سخن افزاید: مفهوم سخن مزبور این است که دیگر خلیفگان خویشتن را با خلافت آراسته‏اند و خلافت، کاستیهاى آنان را تدارک کرده؛ امّا در على کمبودى نبوده که آن را با خلافت جبران نماید. (١٠٣)

همچنین عبداللّه یاد شده گوید: «از پدرم شنیدم که مى‏گفت: در فضیلت هیچ‏یک از صحابه به اندازه على روایت با سند صحیح نقل نشده‏است». (١٠٤)

همو گوید:

«به پدرم گفتم درباره تفضیل صحابه چه باورى دارى؟ در پاسخ گفت: در خلافت ابوبکر، عمر و عثمان از همه برترند. گفتم: پس على چگونه است؟ پاسخ داد: اى پسرکم، على‏بن ابى‏طالب از خاندانى است که هیچ‏کس را با ایشان نمى‏توان سنجید». (١٠٥)

یکى از شاگردان احمد به نام محمّد بن منصور گوید:

«نزد احمد بن حنبل بودیم که مردى به او گفت: اى ابوعبداللّه! درباره این حدیث که نقل مى‏کنند على گفت "من تقسیم کننده دوزخم" نظرت چیست؟ احمد در پاسخ گفت: از چه روى آن را باور ندارید؟ آیا براى ما نقل نکرده‏اند که پیامبر (ص) به على گفت: "تورا دوست نمى‏دارد مگر مومن و دشمن نمى‏دارد مگر منافق"؟

- گفتیم : آرى.

- گفت : مؤمن جایش کجاست؟

- گفتیم: در بهشت.

- گفت: جاى منافق کجاست؟

- گفتیم: در دوزخ.

- گفت: پس على تقسیم کننده دوزخ است». (١٠٦)

او دراین باره به استادش شافعى شبیه بود که فضایل و مناقب على را روایت مى‏کرد واو را دوست مى‏داشت؛ امّا در مقام تفضیل ابوبکر را برتر مى‏دانست. وقتى از احمد درباره جنگ میان على و معاویه پرسیدند، گفت: درباره آنان جز خوبى نمى‏گویم. (١٠٧) امّا در مقام مطالعات فقهى على را قرین حق مى‏دانست. به عنوان مثال در حضور او شافعى را به تشیّع متهّم ساختند و گفتند: او احکامِ باغیان را از کارزار على با معاویه و خوارج مى‏گیرد. احمد در پاسخ اینان گفت: درمیان صحابه، على نخستین پیشوایى است که به خروج مخالفان مبتلا گشته است. وى با این پاسخ در حقیقت بیان مى‏دارد که گرفتنِ احکام باغیان از کارزار على با معاویه نمى‏تواند موجب خرده‏گیرى برشافعى باشد و بااین داورى میان شافعى و خرده‏گیرندگان به‏طور ضمنى حکم مى‏کند که معاویه باغى است واین حکم براین سخن پیامبر متکّى است که به عمّاربن یاسر گفته است: «تقتلک الفئةُ الباغیةُ» (١٠٨) و مى‏دانیم که گروه معاویه عمّار را کشته‏اند و در نتیجه به مدد این حدیث شریف نبوى «باغى» در جنگ على و معاویه معیّن مى‏گردد. (١٠٩)

احمد همانگونه که فضایل على را آشکار مى‏ساخت، در روایت آن فضایل هم ترسى به دل راه نمى‏داد. او در مسند خویش احادیث انبوهى دراین باره روایت کرده‏است. احادیثى که بسیارى از مولّفان مسانید، صحاح وسنن روایت نکرده‏اند. شاید به دلیل نقل همین روایات باشد که بدخواهان از او نزد متوکّل سعایت کردند ودر نتیجه خانه‏اش به اتهّام حمایت از علویان مورد بازرسى مأموران خلیفه قرار گرفت. (١١٠) معروف است که نسایى براى فراهم ساختن کتاب الخصایص (در فضیلت على) بیشتر از روایات احمد بن حنبل کمک گرفته است. (١١١) در مسند روایاتى که نظر شیعه را در بسیارى از مسایل صحّه مى‏گذارد، چندان چشمگیر است که یکى از معاصران بخشى از آن احادیث را در کتابى به نام مسند المناقب برگزیده است. (١١٢) نگارنده ضمن گشت و گذار در مسند، نمونه‏ هایى از آن احادیث را گلچین کرد تا با توضیحاتى کوتاه به پیشگاه خوانندگان تقدیم دارد. ولى چون این بخش بیش از حد طولانى شد، از آوردن آن حدیثها چشم مى‏پوشد.

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ - ابن حنبل، المسند، چاپ احمدشاکر، ٣٥/٢؛ محمّد عجاج الخطیب، اصول‏الحدیث، ص ١٩١.

٢ - درباره این صحیفه‏ ها و صحیفه‏ هاى مشابه نک: محمدرضا الحسینى الجلالى، تدوین السنّه، صص‏٧٧-٥٢ و صص ٢٥٤-٢٠٩.

٣ - از جمله نک: صبحى الصالح، علوم الحدیث، صص ٢٣-١٢؛ محمّد عجاج الخطیب، پیشین، صص،٢٠٢-١٨٧.

٤ - السید حسن الصدر، تأسیس الشیعه، ص ٢٧٩.

٥ - الطبقات ، ٤٦٧/٥.

٦ - البخارى، التاریخ الکبیر، ١٨٦/١/٤.

٧ - صبحى الصالح، پیشین، ص ١٥.

٨ - ابن حجر ، تهذیب التهذیب، ٢١٤/٤.

٩ - ابن ابى‏حاتم، ١٣٦/٢/١؛ ابن حجر، پیشین، ٢١٥-٢١٤/٤.

١٠ - نک: سزگین، ١٥٥/١/١؛ صبحى الصالح، پیشین، ص ١٦.

١١ - نک: المسند، چاپ میمنیّه، ٤٠٠-٢٩٢/٣.

١٢ - نک: پیشین، چاپ احمد شاکر، ٥٦/١١ (حدیث شماره ٦٨٠٢)، ١٣٩/١١ (حدیث شماره ٦٩٣٠)، ١٩١/١١ (حدیث شماره ٧٠٢٠).

١٣ - محمّد رضا الحسینى الجلالى، تدوین السنّه، ص ٢٢١.

١٤ - ابن سعد، الطبقات، ٣٧٣/٢؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٥٤/٨.

١٥ - نک: محمّد رضا الحسینى الجلالى، پیشین، ص ٢٢٤ و قس : ابن الاثیر، اسدالغابه، ٣٤٩/٣.

١٦ - محمود ابوریّه، اضواء، زیرنویسِ .

١٧ - نک: المسند، چاپ میمنیّه، ٢٢٦-١٥٨/٢ و چاپ احمدشاکر، حدیث شماره ٦٤٧٧ تا ٧١٠٣.

١٨ - وى احادیث صادقه را در دیگر مجموعه‏ ها به شرح زیر احصا کرده‏است:

الف- ٨١ حدیث از ٢٣٢ حدیثى که ابوداوود در سننِ خود از عبداللّه روایت مى‏کند.

ب - ٥٣ حدیث از میان ١٢٨ حدیثى که نسایى در سنن خود از عبداللّه آورده است.

ج - ٦٥ حدیث از ١١٧ حدیثى که ابن ماجه در سنن خود از عبداللّه نقل مى‏کند.

د - ٣٥ حدیث از ٨٩ حدیثى که ترمذى از او روایت مى‏کند.

بنابراین مرویات عمروبن شعیب از طریق پدرش از جدّش که ترجیحاً همان احادیث صادقه است، به ٤٣٦ حدیث مى‏رسد که البتّه درمیان آنها احادیث مکرّر هم وجود دارد. نک: محمد عجاج الخطیب، پیشین، صص ١٩٥-١٩٤.

١٩ - سزگین، ١٥٤-١٥٣/١/١.

٢٠ - ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٥٥-٤٩/٨.

٢١ - پیشین، ٤٩/٨. به نظر مى‏رسد در کتابهاى رجالى شیعه از این فرد ذکرى به میان نیامده باشد.

٢٢ - درباره این صحیفه نک: صبحى الصّالح، پیشین، ص ١٤؛ سزگین، ١٥٤/١/١.

٢٣ - المسند، چاپ میمنیّه، ٢٣-٧/٥.

٢٤ - نک: ابن سعد، الطبقات، ٣٠-٢٩/٦؛ البخارى، ١٣٨-١٣٧/٢/٤؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٤١٨-٤١٧/١٠؛ همو، تقریب‏التهذیب، ٢٩٧/٢.

٢٥ - الذهبى، میزان الاعتدال، ١٩٣/٢؛ ابن حجر، تهذیب‏التهذیب، ١٥٨/٤؛ الخویى، ٢٠٢/٨.

٢٦ - دستنوشته‏ هایى به این نام در «دارالکتب الظاهریّه» و جاهاى دیگر یافت مى‏شود. براى آگاهى درباره آنها نک: سزگین، ١٥٦-١٥٥/١/١.

٢٧ - المسند، چاپ میمنیّه، ٣٠٦-٣٠٥/٤.

٢٨ - ابن سعد، الطبقات الکبرى، ٣٩٦/٥.

٢٩ - علوم‏الحدیث و مصطلحه، ص ٢٢.

٣٠ - این دستنوشته‏ ها به ترتیب در قرنهاى ششم و یازدهم نگاشته شده‏اند. وى این صحیفه را با تکیه بر همین دستنوشته‏ ها در سال ١٩٥٣ میلادى در مجلّه «المجمع العلمى العربى» در دمشق به چاپ رساند. نک: سزگین، ١٥٨-١٥٧/١/١.

٣١ - علوم الحدیث و مصطلحه، صص ٢٣-٢٢.

٣٢ - صبحى الصّالح، همان جا؛ محمّد عجاج

بخش نهم

بخش نهم :

درباره مسندهاى ابوحنیفه

١- گزارشى کوتاه از زندگانى و آراء ابوحنیفه

ابوحنیفه نعمان بن ثابت کوفى (١٥٠-٨٠ ق / ٧٦٧-٦٩٩ م) فقیه و متکلّم نامدار کوفه و پایه‏گذار مذهب حنفى از مذاهب چهارگانه اهل سنّت، در کوفه زاده شده‏است. حنفیان او را "امام اعظم "و" سراج الائمه" لقب داده‏اند. او را در طبقه چهارم از فقیهان تابعى کوفى یاد کرده‏اند. (٢) که احتمالاً تنى چند از صحابه را دیده، ولى به سماع حدیث و روایت از ایشان موفّق نشده است. (٣) وى از بسیارى از فقیهان و عالمان تابعى دانش آموخت. ولى استاد ویژه او حمّادبن ابى سلیمان بود که مدّت هجده سال در حلقه درسش شرکت مى‏جست و تاهنگام وفات بهره‏گیرى از او را ترک نگفت‏ (٤) و پس از درگذشت حمّاد به عنوان برجسته‏ترین شاگرد او مرجع صدور فتوا و تدریس فقه در کوفه گردید.

در فهرست استادان وى برجسته‏ترین نامها عبارتند از: عامر شعبى، عاصم بن ابى‏النجّود، امام باقر (ع)، ابن شهاب زُهرى، امام صادق (ع). (٥)

درباره ارتباط ابوحنیفه با پیشوایان معصوم (ع) و یاران ایشان، باید به روایاتى اشاره کرد که مناظراتى میان ابوحنیفه و امامان صادق و کاظم (ع) و دانشمندان امامى چون محمّد بن على ملقّب به "مؤمن الطاق"، فضال بن حسن، هَیْثَم بن حبیب صیرفى، حریز بن عبدالله سِجِستانى و هشام بن حکم را در بردارند. دراین مناظره‏ ها مسائل مختلف اعتقادى از قبیل امامت، ایمان، قدر و پاره‏اى از مسائل اصولى و فقهى مورد بررسى و نقد قرار گرفته‏است. (٦) در برخى روایات امامى ذمّ ابوحنیفه از زبان امام صادق (ع) گزارش شده‏است. (٧) ابوحنیفه در فرصتهاى حضور خود در مدینه، از محضر امامان باقر و صادق (ع) بهره گرفته و روایات وى از ایشان درمیان مرویات او دیده مى‏شود. (٨) حتى به موجب پاره‏اى از گزارشها شاگردى نزد امام صادق (ع) را مایه رهایى خویش مى‏داند و مى‏گوید: «اگر دو سال شاگردى نزد جعفربن محمّد نبود، نعمان گمراه شده بود». (لَوْلا السَّنتان لَهَلک النُعمّان). (٩) شیخ طوسى هم وى را در شمار اصحاب آن حضرت یاد کرده است. (١٠) پاره‏اى از روایات حنفى از روابط دوستانه میان ابوحنیفه و امام صادق حکایت دارد. (١١) یک روایت حنفى بیان مى‏دارد: «در پایان یک جلسه پرسش و پاسخ که به پیشنهاد خلیفه منصور و در حضور وى میان امام صادق و ابوحنیفه برگزار شد، ابو حنیفه اعتراف کرد که "جعفربن محمّد" فقیه‏ترین کسانى است که من دیده‏ام». (١٢)

گزارشهاى تاریخى نشان مى‏دهد که ابوحنیفه با خلافت امویان و عبّاسیان همراه نبوده. از جمله در جریان قیام زیدبن على (ع) در سالهاى ١٢٢-١٢١ ه .ق ابوحنیفه پنهانى او را یارى کرد و مال و جنگ افزار در اختیارش نهاد. (١٣) و در سال ١٤٥ ق. که ابراهیم بن عبداللَّه حسنى از امامان زیدى در بصره برابر خلافت منصور قیام کرد، ابوحنیفه نفوذ خویش را در تأیید این قیام به کار گرفت. همچنین نوشته‏اند که وى همواره در برابر عرضه منصبهاى حکومتى از سوى خلیفگان و کارگزاران آنان ایستادگى کرده واز پذیرش هرگونه منصبى در سازمان حکومت خلیفگان تن زده است. (١٤)

ابو حنیفه، بنابرعقیده معروف، در عرصه مسائل عقیدتى و کلامى بیشتر به اندیشه‏ ها و آراء مرجئه گرایش داشته‏ (١٥) و در مسائل فقهى و احکام عملى به عنوان یکى از برجسته‏ترین فقیهان «اهل رأى» شناخته شده. وى و اصحابش را به واسطه اینکه حدیث کمتر مى‏دانسته و یا کمتر به کار مى‏بسته‏اند و در برابر بیشتر به قیاس استناد مى‏کرده و در کاربرد آن مهارت یافته‏اند، به نام «اهل رأى» خوانده‏اند. (١٦)

ابو یوسف (د . ١٨٢ ق)، زُفَر بن هُذَیْل (د . ١٥٨ ق) و محمّد بن حسن شیبانى (د . ١٨٩ ق) از نامدارترین شاگردان ابوحنیفه به شمار مى‏آیند. اینان در واقع در تدوین آراء و ترویج اندیشه‏ ها وپایه‏گذارى مکتب فقهى ابوحنیفه نقش بنیادى را به عهده داشته‏اند. (١٧) گویند: ابوحنیفه براى گذراندن زندگى به تجارت خز مى‏پرداخته است.

٢- مقصود از مسندهاى ابى‏حنیفه چیست؟

اساساً این نکته که ابوحنیفه خود کتابى نوشته باشد، مسلّم و قطعى نیست. (١٨) گزارشهاى متعدّدى که در منابع کهن از وجود تألیفاتى به دست ابوحنیفه خبر مى‏دهند، غالباً از نوشته‏ هایى سخن مى‏گویند که موضوع آنها فقه است. (١٩) نوشته‏ هایى هم که اکنون به نام ابوحنیفه برجاى مانده، مثل "نامه به عثمان بتّى" و ... غالباً موضوعى اخلاقى یا کلامى دارند. پس این پرسش مطرح مى‏شود که مقصود از "مسند یا مسندهاى ابى‏حنیفه" چیست؟ در پاسخ باید گفت: مقصود از "مسند ابى‏حنیفه" مجموعه‏اى از احادیثى است که ابوحنیفه در تعالیمش بدانها تکیه کرده و برپایه آنها نظر اعتقادى یا فتواى فقهى خویش را عرضه داشته است. این احادیث را شاگردان او و دانشمندانِ عمدتاً حنفى دوره‏ هاى پسین به‏طور مکرّر و با سلیقه‏ هاى گوناگون گردآورده، زیر عنوان "مسند ابى‏حنیفه" مدوّن ساخته‏اند. بنابراین انتساب این مسندها به ابوحنیفه به حکم روایت محتواى آنهاست؛ نه به حکم تألیف و تدوین آن مجموعه‏ ها.

اطلاعات و فهرستهاى موجود از شیوخ و راویان ابوحنیفه عمدتاً از همین روایات استخراج گردیده است. از روایت کنندگان او مى‏توان اینان را نام برد: حمادبن ابى‏حنیفه، زُفَربن هذیل، عباد بن عوام، عبدالله بن مبارک، هُشَیم بن بشیر، و کیع بن جراح، مسلم بن خالد زنجى، ضحاک بن مخلد، عبداللَّه بن یزید مقرى، نوح بن دراج قاضى، حمزة بن حبیب زیّات ودو شاگرد نامدار وى ابویوسف و محمدبن حسن. (٢٠)

در مورد شخصیّت رجالى ابوحنیفه در همین‏جا باید گفت: رجال‏شناسان حدیث گرا از قبیل بخارى، نسایى، ابن عدى و دیگران با الفاظ و تعبیرات گوناگون او را که دشمن فکرى خویش مى‏دانستند، تضعیف کرده‏اند. (٢١) حتّى ابن حبّان بُستى (د . ٣٥٤ ق) در نقد مرویات او کتابى نوشته به نام عللُ مااسند ابوحنیفه. (٢٢) ولى در عین حال برخى از ایشان به روشنى از صدق و راستگویى او سخن گفته‏اند. (٢٣)

گفتنى است که در "صحاح ششگانه" حدیثى از ابوحنیفه به چشم نمى‏خورد. تنها در سنن کبیر نسایى درباب حدود یک حدیث از وى نقل شده که آن هم در گزیده آن یعنى المجتبى‏ دیده نمى‏شود. (٢٤) ترمذى نیز تنها در سنن خود یک اظهار نظر رجالى درباره جابربن یزید جعفى و عطاء بن ابى‏رباح از ابوحنیفه نقل کرده‏ (٢٥) و چندبار در لابه‏لاى آن کتاب به آراء فقهى وى اشاره کرده است. (٢٦)

بى‏تردید این بى‏اعتنایى محدّثان بزرگ اهل سنّت به مرویات ابوحنیفه، برخاسته از همان داورى منفى و بدبینیى است که در بالا بدان اشاره شد.

امّا نز د امامیه، احادیثى چند از طریق ابوحنیفه در سه کتاب از کتابهاى چهارگانه نقل شده است. (٢٧) در غیر کتابهاى چهارگانه نیز برخى احادیث از او دیده مى‏شود. (٢٨) در عین حال رجال‏شناسان شیعه نیز هرگز او را توثیق نکرده‏اند. (٢٩)

٣- آشنایى با مسندهاى ابو حنیفه و مؤلّفان آنها

١- مسند ابى حنیفه، اثر ابوعلى حسن بن زیاد لُؤْلُؤْیى (د . ٢٠٤ ق / ٨١٩ م).

لُؤْلُؤْیى شاگرد، یار و همراه ابوحنیفه و پشتیبان سرسخت روش وى در رأى‏گرایى بود واز او روایت مى‏کرد. حسن اهل کوفه بود؛ امّا در بغداد مى‏زیست وبه سبب خرید و فروش لؤلؤ (مروارید) او را لُؤْلُؤْیى خوانده‏اند. مدّتى در کوفه منصب قضا را عهده‏دار شد. امّا چون کارش با توفیق همراه نبود، از این منصب کناره گرفت. از خود وى نقل مى‏کنند که مى‏گفت: «از ابن جریج دوازده هزار حدیث نوشتم که فقیهان به تمام آنها نیازمندند». (٣٠)

رجال‏شناسان اهل سنّت بر شخصیّت او خرده مى‏گیرند و از این رهگذر به روایات او اعتنا نمى‏کنند. (٣١) لؤلؤیى در کنار ابویوسف، زُفَر و شیبانى یکى از پایه‏گذاران و مروّجان روش ابوحنیفه به شمار مى‏آید. (٣٢)

لُؤْلُؤْیى یکى از گردآورندگان مسند ابوحنیفه شناخته شده، هر چند در اینکه او خودش این مجموعه را مسند نامیده باشد، سخت تردید داریم. از مجموعه فراهم آمده توسّط لُؤْلُؤْیى نسخه‏اى در کتابخانه اوقاف بغداد شناخته ش‏ (٣٣)ده‏است. (٣٤)

٢- مسند ابى حنیفه اثر ابوالحسین عمربن حسن شیبانى معروف به "ابن‏الاُشْنانى" (د . ٣٣٩ ق / ٩٥٠ م).

وى در حدیث از آگاهیهایى برخوردار بود. از ابراهیم حربى و دیگران روایت مى‏کند. امّا دارقطنى وى را تضعیف کرده است. تاکنون از مسند وى نسخه‏اى شناخته نشده، ولى محتواى آن در جامع المسانید اثر ابوالمؤیّد خوارزمى محفوظ است. (٣٥)

٣- مسند ابى حنیفه اثر ابومحمّد عبداللَّه بن محمد بخارى حارثى معروف به "عبداللَّه استاد" (د . ٣٤٠ ق / ٩٥١ م) که نسخه‏ هاى متعدّدى از آن در کتابخانه‏ هاى قاهره، استانبول، دمشق و برلین نگهدارى مى‏شود. (٣٦) این مسند در طى سالیان درازى از رایجترین مسندهاى ابوحنیفه بوده‏است. شاید به همین سبب جمال‏الدّین قاسمى در کتاب الفضل المبین از میان مسندهاى متعدّد ابوحنیفه، نخستین حدیث از این مسند را شرح کرده‏است. (٣٧) بنابه گفته خطیب بغدادى وى چندبار به بغداد وارد شده و در آنجا حدیث گفته است. ابوالعباس احمدبن عقده وابوبکر بن جعابى و عموم مردم بخارا از او حدیث نقل کرده‏اند.

ابو المؤیَّد خوارزمى مى‏گوید: «هرکس مسندى را که وى از مرویات ابوحنیفه فراهم ساخته مطالعه کند، به تبحّر وى به دانش حدیث و احاطه‏اش به معرفت متون و طرق پى‏خواهد برد». (٣٨) در عین حال بسیارى از حدیث‏شناسان او را ثقه نمى‏دانند. از جمله «ابن اثیر» احادیث وى را منکر قلمداد کرده و ابن جوزى او را حدیث ساز دانسته وابو زرعه رازى وى را ضعیف خوانده است. (٣٩)

٤- مسند ابى حنیفه اثر ابواحمد عبدالله بن عَدِىّ جرجانى (د . ٣٦٥ ق / ٩٧٦ م).

وى در شهر خود به "ابن قطّان" و در نزد محدّثان به "ابن عَدِىّ" مشهور بود. ابن عدى در شهرهاى گوناگون از بیش از هزار استاد کسب دانش کرده و در نزد دانشمندان اهل سنّت محدثى ثقه به شمار مى‏آید. او بر احوال راویان آگاهى داشته و در جرح و تعدیل آنان استاد بوده‏است و دراین زمینه کتابى دارد به‏نام الکامل فى‏الجرح و التعدیل. افزون برآن از دانش فقه نیز بهره‏مند بوده‏است. (٤٠) گویا از مسند ابن عدى تاکنون نسخه‏اى شناخته نشده باشد؛ امّا محتواى آن از طریق جامع المسانید خوارزمى در دسترس محققان قرار دارد. (٤١)

٥- مسند ابى‏حنیفه اثر ابوالحسین محمد بن مظفّر بزّاز (د . ٣٧٩ ق / ٩٨٩ م).

بنابه گفته خطیب بغدادى وى از محمد بن جریر طبرى و یحیى بن صاعد و چندتن دیگر حدیث شنیده و در جستجوى دانش مسافرتهاى بسیار کرده. وى او را حافظ، صادق، کثیرالحدیث، خوش‏فهم، ثقه، مأمون و خوشنویس توصیف کرده. ابوالحسن دارقطنى و ابوحفص بن شاهین و دیگران از او روایت کرده‏اند. (٤٢) ذهبى نیز او را ثقه و حجّت دانسته و از ابوالولید باجى نقل کرده که «تشیّع در وى نمایان بود». (٤٣) خوارزمى مى‏گوید: «این مسندى که ازمرویات ابوحنیفه فراهم ساخته، نشانگر نهایت دانش وى در حدیث و آگاهى‏اش به متون و طرق آن است ». (٤٤)

از مسند ابن مظفر تاکنون نسخه‏اى به دست نیامده، امّا مندرجات آن در جامع المسانید خوارزمى محفوظ است. (٤٥)

٦- مسند ابى حنیفه از ابوالقاسم طلحة بن محمّد معروف به "شاهد عدل" (د. ٣٨٠ ق / ٩٩٠ م).

مؤلّفِ این مسند از محدّثان بغداد وبا دارقطنى معاصر بوده‏است. وى از ابوالقاسم بغوى و یحیى بن صاعد و ابوبکر بن مجاهد مُقْرى و دیگران روایت مى‏کند. رجال شناسان او را «صحیح السّماع» دانسته‏اند؛ امّا از آنجا که وى مردم را به اندیشه اعتزالى فرا مى‏خواند، وى را تضعیف کرده، روایت از او را ترک گفته‏اند. (٤٦) خوارزمى مى‏گوید: «وى در زمان خود پیشگام عادلان و ثقات بود. او مسند ابوحنیفه را برپایه حروف الفبا تألیف کرد». (٤٧) از مسند طلحة تاکنون نسخه‏اى شناخته نشده؛ امّا روایات آن از رهگذر جامع المسانید خوارزمى در دسترس مى‏باشد. (٤٨) از کتاب مناقب آل ابى‏طالب دانسته مى‏شود که این مجموعه نزد دانشمندان شناخته شده بوده است. (٤٩)

٧- تهذیبُ مسند الامام ابى حنیفه اثر ابوبکر محمّد بن ابراهیم اصفهانى معروف به "ابن مقرى" (د . ٣٨١ ق / ٩٩١ م) که دستنوشته آن در کتابخانه فیض اللَّه در ترکیه یافت مى‏شود. (٥٠) ابن مقرى در سال ٢٨٥ ق. در اصفهان به دنیا آمد و دست به مسافرتهاى علمى گسترده‏اى زد و در نتیجه حدود پنجاه شهر را بدید و نزد دانشمندان بزرگ آن شهرها به دانش‏آموزى پرداخت و حدیث بسیار شنید. از میان استادان ابن‏مقرى مى‏توان از ابویعلى موصلى، ابوالقاسم بغوى و ابن باغندى ... نام برد. وى فقیهى بر مذهب ابن حنبل و دوست نزدیک صاحب بن عباد و یک چند کتابدار او بود. کسانى چون ابونعیم اصفهانى و ابن مردَوَیْه و... از راویان او به‏شمار مى‏آیند. رجال شناسان اهل سنّت بر امانت و تبحّر ابن مقرى در نقل حدیث تأکید داشته وبا الفاظى چون ثقه و امین وى را ستوده‏اند. (٥١) ابن مقرى آثار متعدّدى از خودش برجاى نهاده است. (٥٢) همچنین باید گفت که ابن مقرى به عنوان راوى برخى از آثار گذشتگان نیز شناخته شده که از آن میان مى‏توان از مسند ابى‏یعلى موصلى یاد کرد. (٥٣)

٨- روایةٌ لمسند ابى حنیفه از ابوعبداللَّه محمّد بن اسحاق عَبْدِى اصفهانى مشهور به "ابن مَنْدَه" (د . ٣٩٥ ق / ١٠٠٥ م).

وى در سال ٣١٠ ق. در اصفهان زاده شد. در سال ٣٣٠ سفرهاى علمى خود را که نزدیک به ٤٥ سال به درازا کشید، آغاز کرد واز بیش ١٧٠٠ تن استاد حدیث شنید و نوشت. وى به «بازپسینِ سفرکنندگان» (خِتامُ الرّحالین) معروف شده‏است. میان ابن منده و همشهرى او ابونعیم درگیرى و دشمنى سختى وجود داشته است. با این وجود رجال‏شناسان عامّه او را محدّثى والامرتبه و قابل اعتماد مى‏دانند. ابن منده در عرصه حدیث آثار بسیارى از خویشتن برجاى نهاده، امّا از اثر مورد نظر گویا جز نامى برجاى نمانده است. (٥٤)

٩- مسند ابى حنیفه‏از حافظ ابونعیم احمد بن عبداللَّه اصفهانى (د . ٤٣٠ ق/ ١٠٣٨ م)، صاحب کتاب معروف حلیة الاولیاء. وى در اصفهان زاده شد و در همان شهر درگذشت. ابونعیم در اصفهان، شوشتر، جرجان و نیشابور از استادان بسیارى حدیث شنید. (٥٥) ذهبى وى را صدوق مى‏خواند و مى‏گوید: «سخن ابن منده درباره ابونعیم چنان زشت و ناپسند است که گزارش آن را دوست نمى‏دارم وهمچنین سخن هریک از آن دو را درباره دیگرى نمى‏پذیرم؛ بلکه هر دو نزد من مقبول هستند». آنگاه افزاید: «سخن اقران درباره یکدیگر شایسته اعتنا نیست، بویژه آنگاه که دانسته شود آن سخن از روى دشمنى یا درگیرى مذهبى یا حسادت است». (٥٦) از اثر مورد نظر دستنوشته‏اى درکتابخانه "احمد ثالث" یافت شده، (٥٧) افزون برآن محتواى آن از طریق جامع المسانید خوارزمى در دسترس است. (٥٨)

١٠- مسند ابى‏حنیفه از ابوعبداللَّه حسین بن محمّد بن خسرو بلخى (د . ٥٢٠ ق / ١١٢٦م) که دستنوشته‏ هایى از آن در کتابخانه‏ هاى احمد ثالث در استانبول، دانشگاه ییل و برلین یافت مى‏شود. (٥٩) بلخى از استادان بسیارى در بغداد حدیث شنیده، (٦٠) امّا شخصیّت وى از دیدگاه رجالى چندان شناخته نیست. (٦١) در عین حال مسند او در ردیف یکى از رایجترین مسندهاى ابوحنیفه به شمار مى‏رود. (٦٢)

١١- مسند ابى حنیفه اثر ابوبکر محمدبن عبدالباقى معروف به "قاضى مارِستان" (د . ٥٣٥ ق / ١١٤١ م).

وى نسبش به کعب بن مالک انصارى مى‏رسد. در بغداد، مکّه و مصر از شیوخ بسیارى حدیث شنید و از علم حساب و فرایض نیز آگاهى داشت. قاضى مارستان در بغداد زاده شد و در همان جا از دنیا رفت. (٦٣) از مسند وى تاکنون نسخه‏اى شناخته نشده، امّا مندرجات آن از رهگذر جامع‏المسانید خوارزمى محفوظ مانده است. (٦٤)

١٢- مسند ابى حنیفه از ابوالقاسم على بن حسن دمشقى معروف به "ابن‏عساکر" (د . ٥٧١ ق / ١١٧٦ م).

وى مورّخ، جهانگرد و حافظِ حدیث و در سفرهایش یار و همراه "سمعانى" صاحب کتاب الانساب بود. ابن عساکر تألیفات فراوانى دارد. (٦٥) از مسند او گویا جز نامى باقى نمانده باشد. (٦٦)

١٣- مسند ابى حنیفه از ابوبکر احمدبن محمد کلاعى. آگاهیهاى ما درباره این مسند و مولّفش ظاهراً محدود مى‏شود به مندرجات جامع المسانید خوارزمى. زیرا محتواى این مسند از رهگذر کتاب خوارزمى به دست ما رسیده‏ (٦٧) و در غیر کتاب مزبور - تاجایى که نگارنده تتبّع کرد - نام و نشانى از مولّف و کتابش یافت نشد. خوارزمى در عین حال که این مسند را به ابوبکر کلاعى نسبت مى‏دهد، خود مى‏نویسد: ظاهراً ابوبکر این مجموعه را از پدرش از جدّش از محمد بن خالد وهبى روایت مى‏کند و گردآورنده حقیقى آن شخص اخیر است. درنتیجه مى‏توان گفت: نسبت این مسند به ابوبکر یاد شده به حکم روایت است؛ نه به حکم جمع و تألیف. زیرا دراین مجموعه حدیثى از طریق کس دیگر جز محمد بن خالد وهبى به چشم نمى‏خورد. بنابراین اگر مجموعه مزبور گردآورى ابوبکر کلاعى بود، برحسب قاعده باید حدیثى به نقل کسى غیر از محمدبن خالد وهبى درآن یافت مى‏شد. (٦٨)

١٤- مسند ابى حنیفه از حسام‏الدین ابوالحسن على‏بن احمد بن مکّى رازى (د . ٥٩٨ ق / ١٢٠١ م).

وى یکى از فقیهان حنفى است که مدّتى در حلب زیسته و سپس به دمشق کوچیده و در همان جا مرده است. (٦٩) از مجموعه مورد نظر دستنوشته‏اى در کتابخانه "احمد ثالث" در استانبول یافت شده‏است. (٧٠)

١٥- مسند ابى حنیفه اثر ابوالقاسم عبداللَّه بن محمّد معروف به "ابن ابى‏العوام سغدى". درباره این مجموعه نیز آگاهیى جز آنچه خوارزمى در جامع‏المسانید گفته، در اختیار نگارنده نیست. (٧١)

١٦- جامع مسانید الامام الاعظم که به آن جامع المسانید و مسانید ابى حنیفه نیز گویند. اثر ابوالمؤیَّد محمّد بن محمود خوارزمى (د . ٦٤٥ ق / ١٢٤٧ م) یکى از فقیهان حنفى. وى در خوارزم چشم به جهان گشود و مدّتى در آن شهر زیست. سپس حجّ گزارد و مدّتى مجاور خانه خدا شد و در واپسین سالهاى زندگى‏اش در بغداد سکونت گزید و در آنجا تا گاهِ مردن به تدریس پرداخت. (٧٢) مهمترین اثر او گویا همین جامع المسانید باشد. این کتاب آمیخته‏اى از پانزده مجموعه از مسندهاى پیشین ابوحنیفه است که به ترتیب ابواب فقه فراهم آمده، از این کتاب دستنوشته‏ هاى بسیارى در مصر، ترکیه و هند وجود دارد. (٧٣) کتاب مزبور در سال ١٣٣٢ قمرى درحیدر آباد هند در دو مجلد به چاپ رسیده است. مؤلّف درباره انگیزه خویش از فراهم ساختن این کتاب چنین مى‏گوید:

« من در شام از برخى از ناآگاهان شنیدم که بر ابوحنیفه خرده مى‏گرفت و او را کوچک مى‏شمرد و دیگران را بزرگ مى‏داشت و او را در عرصه حدیث قلیل الروّایه مى‏شمرد و براى این کارِ خودْ به مسند شافعى تألیف ابوالعباس محمّد بن یعقوب اصم و موطّأ مالک و مسند امام احمد استدلال مى‏کرد و مى‏پنداشت که ابوحنیفه مسندى ندارد و تنها شمار اندکى حدیث روایت مى‏کند. دراین وقت غیرت دینى پروردگارى و عصبیّت حنفى نعمانى من به جنبش درآمد. در نتیجه تصمیم‏گرفتم که پانزده مجموعه از مسندهایى را که دانشمندان بزرگ حدیث فراهم ساخته‏اند، درهم آمیزم و آنها را در یکجا گرد آوردم. [بدین شرح ]:

١) مسند ابى حنیفه: تألیف حافظ ابومحمد عبداللَّه بن محمد ... حارثى بخارى معروف به "عبداللَّه استاد".

٢) مسند ابى حنیفه: تألیف ... ابوالقاسم طلحة بن محمّد [معروف به ] "شاهد عدل ".

٣) مسند ابى حنیفه: تألیف حافظ ابوالحسین محمد بن مظفّر ....

٤) مسند ابى حنیفه: تألیف حافظ ابونعیم احمد بن عبداللَّه بن احمد اصفهانى.

٥) مسند ابى حنیفه: تألیف ... ابوبکر محمدبن عبدالباقى بن محمّد انصارى.

٦) مسند ابى حنیفه: تألیف ... ابواحمد عبداللَّه بن عَدِىّ جرجانى.

٧) مسند ابى حنیفه: که امام حسن بن زیاد لؤلؤیى از او روایت مى‏کند.

٨) مسند ابى حنیفه: تألیف ... عمربن حسن اُشْنانى.

٩) مسند ابى حنیفه: تألیف ... ابوبکر احمد بن محمد ... کلاعى.

١٠) مسند ابى حنیفه: تألیف ... ابوعبداللَّه محمد بن حسین بن محمد بن خسرو بلخى.

١١) مسند ابى حنیفه که قاضى ابویوسف یعقوب بن ابراهیم انصارى آن را فراهم ساخته واز وى روایت مى‏کند. این مجموعه به نسخه ابى یوسف نامبردار است.

١٢) مسند ابى حنیفه که محمّد بن حسن شیبانى آن را فراهم ساخته و از او روایت مى‏کند. این مجموعه به نسخه محمّد نامبردار است.

١٣) مسند ابى حنیفه که آن را فرزندش حمّاد بن ابى حنیفه فراهم آورده و از او روایت مى‏کند.

١٤) مسند ابى حنیفه که آن را نیز امام محمد [ بن حسن شیبانى‏] گردآورده واز او روایت مى‏کند. این مجموعه به کتاب الاثار نامبردار است.

١٥) مسند ابى حنیفه: تألیف ابوالقاسم عبدالله بن محمّد بن ابى العوام سغدى.

«سپس از خداوند کامیابى را خواستار شدم و براى جمع این مسندها به ترتیب ابواب فقه نزد او استخاره کردم». (٧٤)

باید افزود که مؤلّف از آوردن احادیث و اِسنادهاى تکرارى خوددارى کرده، مگر آنکه یک حدیث به بابهاى مختلف مربوط و یا آنکه اسنادهایش متفاوت باشد. گفتنى است که پاره‏اى از مجموعه‏ هاى پیشگفته از سوى مؤلّفانِ خود مسند نامیده نشده؛ بلکه این خوارزمى است که برآنها نام مسند مى‏نهد. همچنین باید دانست که بسیارى از دانایان اهل سنّت کتاب مزبور را خلاصه کرده و برخى دیگر برآن شرح نوشته‏اند. یکى از این شرحها به خامه سیوطى است با نام التعلیقة المنیفة على مسند ابى حنیفه. (٧٥)

١٧- مسند ابى‏حنیفه از موسى بن زکریا بن ابراهیم حَصْکَفى (٦٥٠ ق / ١٢٥٢م).

از این مجموعه هم دستنوشته‏ هاى بسیارى یافت مى‏شود و هم‏اینکه در هند، قاهره و حلب چاپ شده‏است. مؤلّفْ خود بار دیگر مطالب کتاب را براساس استادان و شیوحْ مرتّب ساخته و مطالب آن را شرح داده. این کتاب با چهره جدیدش نیز در هند و لاهور چاپ شده‏است. (٧٦)

١٨- مسند ابى حنیفه‏از ابوعلى صدرالدین حسن بن محمّد بَکْرى تَیْمى نیشابورى‏ (٧٧) (٦٥٦ ق / ١٢٥٨ م).

مؤلّف این مجموعه، افزون بر اشتغال به تاریخ، از حافظان حدیث هم به‏شمار مى‏رود. از جمله تألیفات صدرالدین بکرى ذیلى است بر تاریخ ابن عساکر دمشقى که گویا موفّق به اتمامش نگشته است. برخى او را در حدیث تضعیف کرده‏اند. (٧٨)

افزون بر عناوین یاد شده، به اجمال مى‏توان از کتاب اخبار ابى حنیفه و مسندُه اثر ابن عُقده‏ (٧٩) و پاره‏اى مجموعه‏ هاى گمنام دیگر (٨٠) در زمره مسندهاى ابوحنیفه یاد کرد. شرح این کتابها سخن را به درازا مى‏کشاند. در پایان باید افزود که مجموعه‏ هاى حدیثى متعدّد دیگرى از طریق ابوحنیفه توسّط شاگردان او چون: حمّاد بن ابى حنیفه، ابویوسف و محمّد بن حسن شیبانى فراهم آمده است. این مجموعه‏ ها توسّط مولّفان خود، "مسند" نامیده نشده‏اند. امّا دانشمندان سده‏ هاى میانى و متأخّر و به پیروى از آنان برخى از پژوهندگان معاصر آنها را "مسند" نام نهاده‏اند. (٨١) اینک به اجمال با آن مجموعه‏ ها آشنا مى‏شویم:

الف- مجموعه حمّاد پسر ابوحنیفه (د . ١٧٠ ق / ٧٨٦ م) که گویا تا کنون نسخه‏اى از آن شناخته نشده باشد؛ ولى خوارزمى در تألیف جامع المسانید از آن بهره برده و احادیث آن را در کتاب خود آورده است. او حماد را در دانش حدیث و فقه پیشوا و در روایت حدیث ثقه و عادل وصف مى‏کند. (٨٢) امّا ابن عدى و دیگران وى را حافظ ندانسته، از این ناحیه وى را تضعیف کرده‏اند. (٨٣)

ب - کتاب الاثار اثر قاضى ابویوسف یعقوب بن ابراهیم کوفى (د . ١٨٢ ق / ٧٩٨ م).

گویا مقصود حاجى خلیفه از مسند امام ابى یوسف‏ (٨٤) همین کتاب باشد. مؤلّف این کتاب شاگرد و یار ابوحنیفه و نخستین کسى بود که به نشر روش فقهى استادش پرداخت. ابویوسف در خلافت‏هادى در بغداد عهده‏دار منصب قضا گشت و تادم مرگ برسر این کار باقى ماند. گویند: او نخستین کسى است که وى را "قاضى‏القضاة" خوانده‏اند. ابویوسف با آنکه در روش فقهى رأى گرا بود، در عین حال میان روش او و استادش تفاوتهایى هم دیده مى‏شد. از جمله اینکه بیش از استادش به حدیث تکیه مى‏کرد. (٨٥) همین نکته سبب شده که رجال‏شناسان حدیث‏گرا با خوش‏بینى بیشترى به وى بنگرند و تا حدّى مرویاتش را بپذیرند. هر چند جملگى آنان درباره او هم‏سخن نیستند. مُزَنى درباره او گفته: «او بیش از سایر رأى‏گرایان پیرو حدیث است». یحیى بن مَعین هم به همین سان داورى کرده وگفته: «در میان رأى گرایان کسى استوارتر و آگاهتر به حدیث از ابى یوسف وجود ندارد». (٨٦) بارى، چنانکه پیش از این گفته شد، خوارزمى در تألیف جامع‏المسانید از کتاب الاثار با عنوان مسند ابى حنیفه یاد کرده و محتواى آن را در کتاب خود وارد ساخته است. (٨٧) این کتاب در قاهره به کوشش ابوالوفاء افغانى چاپ شده‏است.

ج - کتاب الاثار اثر ابوعبداللَّه محمد بن حسن شَیْبانى (د. ١٨٩ق / ٨٠٤ م).

وى در چهارده سالگى با ابوحنیفه همنشین گشت و از او دانش آموخت و از روش فقهى او تأثیر پذیرفت. سفیان ثورى، اوزاعى، مالک بن انس و ابویوسف از دیگر استادان نامدار او هستند و اخیرى در تربیت فقهى او نقش بزرگى داشت. شیبانى در فقه، اصول، حدیث و لغت مهارت داشت و در عرصه مسائل عقیدتى با مرجئه همسخن بود. او بى تردید یکى از بنیانگذاران مذهب حنفى است. وى با آنکه رأى گرا بود، حدیث را بر رأى مقدّم مى‏داشت. (٨٨) از نشانه‏ هاى توجّه وى به حدیث، افزون بر تألیف کتاب مورد نظر، فراگیرى و روایت کتاب الموطّأاز مالک بن انس است. ذهبى در عین حال که او را «دریایى از دانش و فقه» خوانده ، گوید: نسایى و دیگران از نظر حفظ براو اندکى خرده گرفته‏اند». (٨٩)

کتاب الاثارِ شیبانى دربردارنده مجموعه‏اى از مهمترین احادیثى است که ابوحنیفه مذهب خویش را برشالوده آن بر پا ساخته است. از این کتاب دستنوشته‏ هاى بسیارى در مصر، تونس، و بویژه در ترکیه یافت مى‏شود. افزون برآن، این کتاب در لکهنو و لاهور چاپ شده‏است. (٩٠) چنانکه دیدیم، کتاب الاثار یکى از منابع خوارزمى در جامع المسانید است. وى در خلال منابع خویش افزون براین کتاب از یک مجموعه حدیثى دیگر از شیبانى نام مى‏برد به نام نسخه محمّد. (٩١)

گفتنى است که برخى براین باورند که کتاب الاثار را خود ابوحنیفه تألیف کرده و محمّد بن حسن تنها راوى آن است. همان گونه که وى راوى موطّأ از مالک بن انس مى‏باشد. برپایه این نظر، کتاب مزبور به غلط در ردیف آثار شیبانى قلمداد شده‏است. اینان به صراحت مى‏گویند: «کتاب الاثار در حقیقت نسخه محمد بن حسن از مسند ابى حنیفه است». (٩٢)

ناگفته نماند که در سده‏ هاى اخیر شرحى بر مرویّات ابوحنیفه نگاشته شده به نام المواهب اللطیفة عن مسند ابى حنیفه به خامه محمد عابد سندى. این شرح که یکى از رایجترین شرحها بر مسند ابى حنیفه است، بارها از جمله درسال ١٣٢٧ ق. در قاهره به چاپ رسیده است. (٩٣)

٤- علّت تعدّد مسندهاى ابوحنیفه

ممکن بپرسند: چرا مجموعه‏ هاى متعدّدى به نام مسند ابى حنیفه فراهم آمده است؛ در حالى که درباره دیگر فقیهان و محدّثان چنین وضعى دیده نمى‏شود؟ در پاسخ باید گفت: ابو حنیفه پیشواى فقیهان رأى‏گرا شناخته شده است. با آنکه حدیث (البتّه با قید صحیح بودن) دومین دلیل از ادلّه فقه ابوحنیفه دانسته شده و چند تن از فقیهان حدیث‏گرا معترفند که هرگاه صحّت حدیثى از پیامبر (ص) نزد ابوحنیفه ثابت مى‏شد، هرگز بدان پشت نمى‏کرد، (٩٤) در عین حال وى و همفکرانش از نگاه حدیث گرایان همواره به عدول از سنّت و بى توجّهى به حدیث متهّم بودند. تا جایى که بر سرزبانها شایع کرده‏اند که «روایت ابوحنیفه به هفده یارقمى در همین حدود رسیده است» (٩٥) و این را نشانى از بى‏توجّهى یا بضاعتِ اندک وى در حدیث قلمداد کرده‏اند. حتّى چنانکه در آغاز این گفتار دیده شد، رأى‏گرایى ابوحنیفه موجب شده که دشمنان فکرى او، یعنى رجال شناسان حدیث گرا، وى را در شمار "ضعفا و متروکین" قلمداد کنند. همین اتّهام در طول قرنها انگیزه تألیف آثار گونه‏گون با عنوان مسند ابى حنیفه شد. چنانکه خوارزمى نیز به روشنى به این انگیزه اشاره کرد، مؤلّفان این مجموعه‏ ها براى واکنش در برابر آن اتّهام تلاش داشتند تا احادیث منقول از طریق ابوحنیفه را در کتابى گرد آورند واز این رهگذر توجّه وى را به روایت حدیث عملاً به نمایش گذارند.

گفتنى است که با گذشت زمان کم‏کم این اتّهام رنگ باخت‏تا آن‏جا که دانشمند مالکى مذهب سرسختى چون ابن خلدون تلاش مى‏کند تا براى اندک بودن احادیث ابوحنیفه دلیلى بیابد. او مى‏نویسد:

«گاهى برخى از معتصبّان کجرو اظهار مى‏دارند که برخى از پیشوایان در حدیث کم بضاعت بوده‏اند و به همین دلیل روایت ایشان اندک بوده. در صورتى که چنین عقیده‏اى درباره پیشوایان بزرگ به هیچ رو مورد ندارد... تنها بدان دلیل برخى از پیشوایان کمتر روایت دارند که در راه نقد حدیث به سبب برخورد با خرده‏گیریها و عللى که مایه قدح در طرق حدیث مى‏شود، روایت کمترى را برمى‏گزینند... از این رو اجتهادْ چنین کسانى را به جایى مى‏رساند که از روایت احادیث مشکوک خوددارى کنند و هرچه بیشتر احتیاط مى‏کنند، روایت آنان به سبب ضعفِ طرق کمتر مى‏شود. گذشته از این حجازیان بیشتر از عراقیان به نقل حدیث پرداخته‏اند. زیرا مدینه جایگاه هجرت و مسکن صحابه بوده و آن دسته از اصحاب که به عراق رفته‏اند، بیشتر به جهاد سرگرم بوده‏اند. بنابراین امام ابوحنیفه از این رو کمتر روایت داشت که در شروط روایت و نقلِ حدیث سختگیرى مى‏کرد؛ نه از این رو که روایت حدیث را فرو گذاشت. زینهار که وى به عمد حدیث را ترک گفته باشد. زیرا او در علم حدیث از صاحبنظران بزرگ بود و شیوه او در میان حدیث پژوهان مورد اعتماد و تکیه‏گاه به شمار مى‏رفت و نظر وى در ردّ و قبول اعتبار داشت. امّا دیگر محدثّان که اکثریّت را تشکیل مى‏دهند، شروط پذیرفتن حدیث را گسترش دادند و در نتیجه روایات ایشان افزایش یافت. بر هیچ‏یک از این دو گروه نیز خرده نتوان گرفت؛ زیرا هردو به مقتضاى اجتهاد خویش عمل مى‏کنند. اصحاب ابوحنیفه هم که پس از وى شروط پذیرش حدیث راگسترش دادند، حدیث بسیار نقل کردند». (٩٦)

٥- سخنى درباره ارزش مسانید ابوحنیفه‏ (٩٧)

در سطور بالا گفتیم که پس از قرآن، حدیث صحیح از ادلّه فقه ابوحنیفه شناخته شده است. ولى باید دانست که مقصود ابوحنیفه از حدیث "صحیح" چندان روشن نیست. زیرا در آن زمان مجموعه‏ هاى معروف حدیث هنوز تدوین نشده بود و حدیث تا حدّ زیادى توزیع بومى خود را حفظ کرده بود. همچنین پایه‏گذارى اصطلاحات مربوط به نقد راویان حدیث، چون حدیث صحیح، حسن، ضعیف و ... به دوره‏اى متأخّر از زندگى ابوحنیفه باز مى‏گردد. انکار نمى‏توان کرد که پاره‏اى از احادیث روزگار ابوحنیفه از چنان شهرتى برخوردار بودند که اطمینان فقیه را به خود جلب مى‏کرد. ولى بسیارى از احادیثى که ابوحنیفه در فقه خود به کاربسته، در حدّ آگاهى کنونى ما در ردیف اخبار آحاد و احادیث مرسل جاى مى‏گیرند. مسندهایى که به نام ابوحنیفه فراهم آمده بسان موطّأ مالک پراست از روایات مرسل. در مسندهاى یادشده مى‏توان احادیث مرسل به روایت ابوحنیفه از تابعان کوفه، بصره و حجاز چون: امام محمّد باقر (ع)، سعید بن جبیر، شَعْبى، ابراهیم نخعى، حسن بصرى، عطابن ابى‏رباح، ابن شهاب زهرى، مجاهد و سعید بن مسیب یافت که ابوحنیفه بر پایه آنها فتوا داده است. (٩٨)

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ - محمود شهابى، ادوارفقه، ٥٧٠/٣.

٢ - دراین باره نک: ابوالمویَّد محمدبن محمود الخوارزمى، جامع مسانید الامام الاعظم، ٣٤٨-٣٤٥/٢؛ سزگین، ٣١/٣/١.

٣ - الخطیب البغدادى، ٣٣٣/١٣.

٤ - براى فهرست استادان او نک: ابن ابى‏حاتم، ٤٤٩/١/٤؛ الخطیب البغدادى، ٣٢٤/١٣؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٤٤٩/١٠.

٥ - ابن بابویه، التوحید، ٩٦؛ الطوسى، اختیار معرفة الرجال، ص ١٩٠؛ الطبرسى، الاحتجاج ٣٨٢-٣٨١/٢؛ المفید، الاختصاص، ١١١-١٠٩؛ ابن الندیم، ٢٢٤؛ الخوارزمى، ٣٣٨/٢.

٦ - الطوسى، اختیار معرفةالرجال، ١٤٩-١٤٦-١٤٥.

٧ - ابویوسف، الاثار، ٣٤، ١٢٤؛ الخوارزمى، ٣٨٨/١، ٨٣/٢.

٨ - اسد حیدر، ٢٣٢/١؛ الآلوسى، التحفه، الطبعه الاولى، ص ٨؛ به نقل از محمد تقى الحکیم، قصةالتقریب بین المذاهب، ص ٩.

٩ - الرجال، ٣٢٥.

١٠ - الخوارزمى، ٨٤-٨٣/٢.

١١ - پیشین، ٢٢٣-٢٢٢/١. براى آگاهى بیشتر درباره ارتباط ابوحنیفه با پیشوایان و بزرگان شیعه نک: اسد حیدر، ٣٢٢-٣١٤/١.

١٢ - احمد بن یحیى البلاذرى، انساب الاشراف، ٢٣٩/٣. نیز نک: محمد ابوزهره، الامام زید، ص ٧١؛ حسین کریمان، سیره و قیام زیدبن على، صص ٧٩-٧٨، ص ٢٩٤.

١٣ - الخطیب البغدادى، ٣٣٠-٣٢٦/١٣.

١٤ - سزگین، ٣١/٣/١.

١٥ - محمود شهابى، پیشین، ٦٥٥/٣.

١٦ - براى آگاهى بیشتر درباره پایه‏گذاران مذهب حنفى نک: اسدحیدر، ٣١١-٣٠٧/١؛ سزگین، ٧٨-٣١/٣/١.

١٧ - برخى خاورشناسان سخت براین باورند که ابوحنیفه کتابى ننوشته، بلکه برخى رساله‏ ها که به نام او شناخته شده، به کوشش شاگردانش فراهم آمده است. نک: جوینبل (Juynboll .Th.W)، مقاله «ابوحنیفه» در دایرةالمعارف الاسلامیة، ٣٣١/١. در برابر کسانى که درباره آثار ابوحنیفه بنا را بر نفى مى‏گذارند، کسانى هم هستند که معتقدند وى در جمع حدیث به ترتیب ابواب فقه، بر مالک پیش دستى کرده است. سیوطى دراین باره مى‏نویسد: «یکى از مناقب ویژه ابوحنیفه، این است که وى نخستین کسى است که علم شریعت را مدوّن ساخته، در ابوابى مرتّب کرد. پس از آن مالک بن انس در ترتیب موطَّأ از او پیروى کرد». (السیوطى، تبییض‏الصحیفة فى مناقب الامام ابى حنیفة، دهلى، ص‏١٤٤؛ به نقل از عبدالمنعم النمر، احادیث رسول‏الله کیف وَصَلتْ الینا، ص ٧٢). درباره درستى یا نادرستى آثار منتسب به ابوحنیفه شمارى از پژوهشگران معاصر نظرات معتدلتر و واقع بینانه‏ترى دارند. نک: سزگین، ٣٢/٣/١؛ احمد پاکتچى، «ابوحنیفه»، در دایرة المعارف بزرگ اسلامى، ٤٠٤-٤٠٣/٥٧.

١٨ - از جمله نک: الخطیب البغدادى، ٣٤٢/١٣.

١٩ - البخارى، ٨١/٢/٤؛ ابن ابى‏حاتم، ٤٤٩/١/٤؛ الخطیب البغدادى، ٣٢٤/١٣؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٤٤٩/١٠.

٢٠ - براى نمونه نک: ابن‏سعد، الطبقات، ٣٦٩/٦؛ ابن‏ابى‏حاتم، ٤٥٠-٤٤٩/١/٤؛ الذهبى، میزان الاعتدال، ٢٦٥/٤.

٢١ - الذهبى، سیراعلام النبلاء، ٩٥/١٦.

٢٢ - یحیى بن معین، معرفة الرجال، ٧٩/١ و نیز: ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٤٥٠-٤٤٩/١٠.

٢٣ - المزّى، تهذیب الکمال، نسخه خطى کتابخانه احمد ثالث، شماره ٢٨٤٨، ١٤٧/١٧؛ به نقل از : احمد پاکتچى، «ابو حنیفه» در دایرة المعارف بزرگ اسلامى، ٤٠٣/٥. و نیز نک: اسدحیدر، ٢٩٧/١.

٢٤ - الترمذى، السنن، ٧٤١/٥.

٢٥ - پیشین، ١٦٩/١، ٤٤٦/٢، ٢٥٠/٣.

٢٦ - نک: الکلینى، الکافى، ٤٠٤.٢٤٢/٧؛ الطوسى، تهذیب الاحکام، ٣١٧/٢، ٢٧٧/٦- ٢٧٨، ٨٠/١٠؛ همو، الاستبصار، ٤٠٨/١.

٢٧ - ابن بابویه، الخصال، ٣١٦/١.

٢٨ - براى نمونه نک: الخویى، ١٦٥-١٦٣/١٩.

٢٩ - الخوارزمى، ٤٣٤/٢.

٣٠ - نک: الخطیب البغدادى، ٣١٧-٣١٤/٧؛ الذهبى، میزان الاعتدال، ٤٩١/١.

٣١ - اسد حیدر، ٣١١-٣٠٧/١. براى آگاهى بیشتر درباره زندگى و آثار او نک: ابن الندیم، ص ٢٥٨؛ الخطیب البغدادى، همان جا؛ الخوارزمى، ٤٣٤-٤٣٣/٢؛ سزگین، ٧٩-٧٨/٣/١.

٣٢ - سزگین، ٤٢/٣/١، ٧٩.

٣٣ - جامع مسانید الامام‏الاعظم، ٥/١، ٧٣. درباره زندگى و آثار او نک: الخطیب البغدادى، ٢٣٩-٢٣٦/١١؛ الذهبى، میزان الاعتدال، ١٨٥/٣؛ البغدادى، هدیة العارفین، ٧٨٠/١؛ الزرکلى، ٤٣/٥.

٣٤ - سزگین، ٤٢/٣/١.

٣٥ - نک: الفضل المبین، صص ٢٥٦-٢٤٨.

٣٦ - الخوارزمى، ٥٢٥-٥٢٤/٢.

٣٧ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٤٩٦/٢؛ الزرکلى، ١٢٠/٤.

٣٨ - درباره او نک: الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٩٤٢-٩٤٠/٢؛ ابن العماد، شذرات الذهب، ٥١/٣؛ سزگین، ٤٠٠-٣٩٩/١/١.

٣٩ - نک: الخوارزمى، ٥/١، ٧٣-٧٢، ٥٢٥/٢.

٤٠ - تاریخ بغداد، ٢٦٤-٢٦٢/٣ و نیز: الخوارزمى، ٣٦٢-٣٦٠/٢.

٤١ - میزان الاعتدال، ٤٣/٤.

٤٢ - جامع مسانید الامام الاعظم، ٣٦٢/٢.

٤٣ - نک: پیشین، ٤/١، ٧١. براى آگاهى از دیگر آثار او نک: سزگین، ٤١٥-٤١٤/١/١.

٤٤ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٣٤٢/٢؛ الخوارزمى، ٤٨٧/٢؛ الزرکلى، ٢٢٩/٣.

٤٥ - الخوارزمى، همان جا.

٤٦ - نک: پیشین، ٤/١، ٧٠- ٧١، ٤٨٧/٢.

٤٧ - ابن شهر آشوب، مناقب آل ابى طالب، ٧/١، ٢٥٥/٤.

٤٨ - سزگین، ٤١٦/١/١.

٤٩ - ابونعیم الاصفهانى، ذکر اخبار اصبهان، ٢٩٧/٢؛ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٩٧٥-٩٧٣/٢؛ ابن العماد، شذرات الذهب، ١٠١/٣.

٥٠ - براى آگاهى از آثار دیگر او نک: سزگین، ٤١٦-٤١٥/١/١؛ موسوى بجنوردى، دایرةالمعارف بزرگ اسلامى، مقاله "ابن مقرى" به خامه حسن انصارى ٦٥٩-٦٥٨/٤. گفتنى است که در مقاله مزبور از اثر مورد نظر با عنوان مسند ابى حنیفه یاد شده‏است.

٥١ - الذهبى، سیراعلام النبلاء، ١٨٠/١٤؛ به نقل از: حسین سلیم اسد، مقدمه مسند ابى‏یعلى، ٢٠/١.

٥٢ - براى آگاهى درباره زندگى و آثار او نک: ابونعیم، پیشین، ٣٠٦/٢؛ ابن ابى‏یعلى، طبقات الحنابله، ١٦٧/٢؛ الذهبى، میزان الاعتدال، ٤٧٩/٣؛ سزگین، ٤٢/٣/١، ٤٤٠-٤٣٨/١/١. شایان ذکر است که در ترجمه دکتر فهمى ابوالفضل از اثر سزگین، از کتاب مورد نظر با عنوان نقدٌ لمسند ابى حنیفه یاد شده‏است. (تاریخ التراث العربى، نقله الى العربیة الدکتور فهمى ابوالفضل، القاهرة ١٩٧١ م، ٥٢٩/١).

٥٣ - ابوالمؤیّد الخوارزمى، ٣٩٢-٣٩١/٢.

٥٤ - میزان الاعتدال، ١١١/١.

٥٥ - سزگین، ٤٣/٣/١.

٥٦ - نک: الخوارزمى ٤/١، ٧٢-٧١.

٥٧ - سزگین، ٤٣٣/١.

٥٨ - نک: الخوارزمى، ٤٣٥-٤٣٤/٢.

٥٩ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٥٤٧/١؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٣٦٨/٢.

٦٠ - الخوارزمى، ٥/١، ٧٤؛ کاتب چلبى، ١٦٨٤/٢؛ القاسمى، الفضل‏المبین، ص‏٢٤٨. گفتنى است که سال وفات بلخى در منابع مورد اختلاف است. نگارنده به پیروى از سزگین سال ٥٢٠ را در نظر گرفت.

٦١ - الخوارزمى، ٣٦٤-٣٦٢/٢؛ ابن رجب، الذیل على طبقات الحنابله، ٢٣٠/١؛ الزرکلى، ١٨٣/٦.

٦٢ - نک: الخوارزمى ٤/١، ٧٢.

٦٣ - نک: الزرکلى، ٢٧٣/٤.

٦٤ - یاقوت، معجم‏الادبا، ١٤٤/٥؛ الکتّانى، الرساله المستطرفه، ١٦.

٦٥ - نک: الخوارزمى: ٥/١ و ٧٤، ٣٩٢/٢.

٦٦ - پیشین، ٣٩٢/٢ و نیز ٣٥٤/٢.

٦٧ - نک: کاتب چلبى، ٩٩٩/٢؛ البغدادى، هدیة العارفین، ٧٠٣/١؛ الزرکلى، ٢٥٦/٤.

٦٨ - سزگین، ٤٣/٣/١.

٦٩ - پیشین، ٥/١، ٧٧.

٧٠ - الزرکلى، ٨٧/٧؛ سزگین، ٤٣/٣/١ شایان ذکر است که منابع در تاریخ وفات او اختلاف دارند. نگارنده به پیروى از سزگین تاریخ بالا را برگزید.

٧١ - سزگین، ٤٣/٣/١.

٧٢ - جامع مسانید الامام الاعظم، ٦-٤/١. قس: کاتب چلبى، ١٦٨١-١٦٨٠/٢.

٧٣ - براى آگاهى از آن گزیده‏ ها و شرحها نک: کاتب چلبى، ١٦٨٢-١٦٨٠/٢؛ سزگین، ٤٥-٤٤/٣/١.

٧٤ - سزگین، ٤٣/٣/١.

٧٥ - جمال‏الدین القاسمى، الفضل المبین، ص ٢٤٨.

٧٦ - ابن العماد، شذرات الذهب، ٢٧٤/٥؛ الزرکلى، ٢١٥/٢.

٧٧ - الطوسى، الفهرست، ص ٤٣؛ النجاشى، رجال، ٩٤.

٧٨ - نک: القاسمى، پیشین، ص ٢٤٨؛ سزگین، ٤٤/٣/١.

٧٩ - نک: ابوالمویَّد الخوارزمى، ٥/١، ٧٧-٧٥، ٤٣٤/٢، ٣٦٠-٣٥٨، ٥٨٠-٥٧٨؛ کاتب چلبى، ١٦٨٠/٢، الزرکلى ١٩٣/٨؛ عبدالمنعم النمر، احادیث رسول‏الله کیف وصلَتْ الینا، صص ٧٣-٧٢.

٨٠ - نک: الخوارزمى، ٥/١، ٧٥، ٤٣٤/٢.

٨١ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٥٩٠/١؛ ابن حجر، لسان المیزان، ٣٤٦/٢.

٨٢ - کشف الظنون، ١٦٨٠/٢. قس: الزرکلى، ١٩٣/٨.

٨٣ - الخطیب البغدادى، ٢٦٢-٢٤٢/١٤؛ الزرکلى، ١٩٣/٨؛ سزگین، ٥٤-٥١/٣/١.

٨٤ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٤٤٧/٤؛ همو، تذکرة الحفاظ، ٢٩٣/١. براى آگاهى از نظرات دیگران درباره او نک: الخطیب البغدادى، همان جا.

٨٥ - نک: ٧٥/١.

٨٦ - سزگین، ٥٥-٥٤/٣/١.

٨٧ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٥١٣/٣. براى آگاهى افزونتر درباره او نک: ابن سعد، الطبقات، ٣٣٦/٧؛ الخطیب البغدادى، ١٨٢-١٧٢/٢.

٨٨ - سزگین، ٧١/٣/١.

٨٩ - نک: ٥/١، ٧٧-٧٥، ٣٦٠-٣٥٨/٢.

٩٠ - عبدالمنعم النمر، پیشین، ص ٧٣.

٩١ - الزرکلى، ١٨٠-١٧٩/٦؛ موسوى بجنوردى، دایرة المعارف بزرگ اسلامى، مقاله ابوحنیفه، به خامه احمد پاکتچى، ٤٠٦/٥.

٩٢ - ابن عبدالبر، الانتقاء من فضایل الائمّة الفقهاء، ص ١٢٨، ١٤٢.

٩٣ - ابن خلدون، مقدمّه، ص ٤٤٤. قس: جرجى زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه على جواهر کلام، ٤٧٢/٣؛ ذبیح‏الله صفا، تاریخ ادبیّات در ایران ، ٧٥/١.

٩٤ - مقدمه، صص ٤٤٥-٤٤٤ و نیز نک: عبدالمنعم النمر، پیشین، ص ٧٣؛ اسد حیدر، ٢٩٧/١.

٩٥ - براى نگارش این بخش از قسمتى از مقاله «ابوحنیفه» به قلم احمد پاکتچى در دایرةالمعارف بزرگ اسلامى ( ٥ / ٣٩٦-٣٩٥) بهره بسیار برده شد.

٩٦ - نک: الخوارزمى، ٣٨٨/١، ٤٠٣، ٤٢١، ٤٢٣، ٤٩٩، ٥٢٩، ٥٩-٥٨/٢، ١٢٩، ٢٢٠.

بخش نهم

بخش نهم :

درباره مسندهاى ابوحنیفه

١- گزارشى کوتاه از زندگانى و آراء ابوحنیفه

ابوحنیفه نعمان بن ثابت کوفى (١٥٠-٨٠ ق / ٧٦٧-٦٩٩ م) فقیه و متکلّم نامدار کوفه و پایه‏گذار مذهب حنفى از مذاهب چهارگانه اهل سنّت، در کوفه زاده شده‏است. حنفیان او را "امام اعظم "و" سراج الائمه" لقب داده‏اند. او را در طبقه چهارم از فقیهان تابعى کوفى یاد کرده‏اند. (٢) که احتمالاً تنى چند از صحابه را دیده، ولى به سماع حدیث و روایت از ایشان موفّق نشده است. (٣) وى از بسیارى از فقیهان و عالمان تابعى دانش آموخت. ولى استاد ویژه او حمّادبن ابى سلیمان بود که مدّت هجده سال در حلقه درسش شرکت مى‏جست و تاهنگام وفات بهره‏گیرى از او را ترک نگفت‏ (٤) و پس از درگذشت حمّاد به عنوان برجسته‏ترین شاگرد او مرجع صدور فتوا و تدریس فقه در کوفه گردید.

در فهرست استادان وى برجسته‏ترین نامها عبارتند از: عامر شعبى، عاصم بن ابى‏النجّود، امام باقر (ع)، ابن شهاب زُهرى، امام صادق (ع). (٥)

درباره ارتباط ابوحنیفه با پیشوایان معصوم (ع) و یاران ایشان، باید به روایاتى اشاره کرد که مناظراتى میان ابوحنیفه و امامان صادق و کاظم (ع) و دانشمندان امامى چون محمّد بن على ملقّب به "مؤمن الطاق"، فضال بن حسن، هَیْثَم بن حبیب صیرفى، حریز بن عبدالله سِجِستانى و هشام بن حکم را در بردارند. دراین مناظره‏ ها مسائل مختلف اعتقادى از قبیل امامت، ایمان، قدر و پاره‏اى از مسائل اصولى و فقهى مورد بررسى و نقد قرار گرفته‏است. (٦) در برخى روایات امامى ذمّ ابوحنیفه از زبان امام صادق (ع) گزارش شده‏است. (٧) ابوحنیفه در فرصتهاى حضور خود در مدینه، از محضر امامان باقر و صادق (ع) بهره گرفته و روایات وى از ایشان درمیان مرویات او دیده مى‏شود. (٨) حتى به موجب پاره‏اى از گزارشها شاگردى نزد امام صادق (ع) را مایه رهایى خویش مى‏داند و مى‏گوید: «اگر دو سال شاگردى نزد جعفربن محمّد نبود، نعمان گمراه شده بود». (لَوْلا السَّنتان لَهَلک النُعمّان). (٩) شیخ طوسى هم وى را در شمار اصحاب آن حضرت یاد کرده است. (١٠) پاره‏اى از روایات حنفى از روابط دوستانه میان ابوحنیفه و امام صادق حکایت دارد. (١١) یک روایت حنفى بیان مى‏دارد: «در پایان یک جلسه پرسش و پاسخ که به پیشنهاد خلیفه منصور و در حضور وى میان امام صادق و ابوحنیفه برگزار شد، ابو حنیفه اعتراف کرد که "جعفربن محمّد" فقیه‏ترین کسانى است که من دیده‏ام». (١٢)

گزارشهاى تاریخى نشان مى‏دهد که ابوحنیفه با خلافت امویان و عبّاسیان همراه نبوده. از جمله در جریان قیام زیدبن على (ع) در سالهاى ١٢٢-١٢١ ه .ق ابوحنیفه پنهانى او را یارى کرد و مال و جنگ افزار در اختیارش نهاد. (١٣) و در سال ١٤٥ ق. که ابراهیم بن عبداللَّه حسنى از امامان زیدى در بصره برابر خلافت منصور قیام کرد، ابوحنیفه نفوذ خویش را در تأیید این قیام به کار گرفت. همچنین نوشته‏اند که وى همواره در برابر عرضه منصبهاى حکومتى از سوى خلیفگان و کارگزاران آنان ایستادگى کرده واز پذیرش هرگونه منصبى در سازمان حکومت خلیفگان تن زده است. (١٤)

ابو حنیفه، بنابرعقیده معروف، در عرصه مسائل عقیدتى و کلامى بیشتر به اندیشه‏ ها و آراء مرجئه گرایش داشته‏ (١٥) و در مسائل فقهى و احکام عملى به عنوان یکى از برجسته‏ترین فقیهان «اهل رأى» شناخته شده. وى و اصحابش را به واسطه اینکه حدیث کمتر مى‏دانسته و یا کمتر به کار مى‏بسته‏اند و در برابر بیشتر به قیاس استناد مى‏کرده و در کاربرد آن مهارت یافته‏اند، به نام «اهل رأى» خوانده‏اند. (١٦)

ابو یوسف (د . ١٨٢ ق)، زُفَر بن هُذَیْل (د . ١٥٨ ق) و محمّد بن حسن شیبانى (د . ١٨٩ ق) از نامدارترین شاگردان ابوحنیفه به شمار مى‏آیند. اینان در واقع در تدوین آراء و ترویج اندیشه‏ ها وپایه‏گذارى مکتب فقهى ابوحنیفه نقش بنیادى را به عهده داشته‏اند. (١٧) گویند: ابوحنیفه براى گذراندن زندگى به تجارت خز مى‏پرداخته است.

٢- مقصود از مسندهاى ابى‏حنیفه چیست؟

اساساً این نکته که ابوحنیفه خود کتابى نوشته باشد، مسلّم و قطعى نیست. (١٨) گزارشهاى متعدّدى که در منابع کهن از وجود تألیفاتى به دست ابوحنیفه خبر مى‏دهند، غالباً از نوشته‏ هایى سخن مى‏گویند که موضوع آنها فقه است. (١٩) نوشته‏ هایى هم که اکنون به نام ابوحنیفه برجاى مانده، مثل "نامه به عثمان بتّى" و ... غالباً موضوعى اخلاقى یا کلامى دارند. پس این پرسش مطرح مى‏شود که مقصود از "مسند یا مسندهاى ابى‏حنیفه" چیست؟ در پاسخ باید گفت: مقصود از "مسند ابى‏حنیفه" مجموعه‏اى از احادیثى است که ابوحنیفه در تعالیمش بدانها تکیه کرده و برپایه آنها نظر اعتقادى یا فتواى فقهى خویش را عرضه داشته است. این احادیث را شاگردان او و دانشمندانِ عمدتاً حنفى دوره‏ هاى پسین به‏طور مکرّر و با سلیقه‏ هاى گوناگون گردآورده، زیر عنوان "مسند ابى‏حنیفه" مدوّن ساخته‏اند. بنابراین انتساب این مسندها به ابوحنیفه به حکم روایت محتواى آنهاست؛ نه به حکم تألیف و تدوین آن مجموعه‏ ها.

اطلاعات و فهرستهاى موجود از شیوخ و راویان ابوحنیفه عمدتاً از همین روایات استخراج گردیده است. از روایت کنندگان او مى‏توان اینان را نام برد: حمادبن ابى‏حنیفه، زُفَربن هذیل، عباد بن عوام، عبدالله بن مبارک، هُشَیم بن بشیر، و کیع بن جراح، مسلم بن خالد زنجى، ضحاک بن مخلد، عبداللَّه بن یزید مقرى، نوح بن دراج قاضى، حمزة بن حبیب زیّات ودو شاگرد نامدار وى ابویوسف و محمدبن حسن. (٢٠)

در مورد شخصیّت رجالى ابوحنیفه در همین‏جا باید گفت: رجال‏شناسان حدیث گرا از قبیل بخارى، نسایى، ابن عدى و دیگران با الفاظ و تعبیرات گوناگون او را که دشمن فکرى خویش مى‏دانستند، تضعیف کرده‏اند. (٢١) حتّى ابن حبّان بُستى (د . ٣٥٤ ق) در نقد مرویات او کتابى نوشته به نام عللُ مااسند ابوحنیفه. (٢٢) ولى در عین حال برخى از ایشان به روشنى از صدق و راستگویى او سخن گفته‏اند. (٢٣)

گفتنى است که در "صحاح ششگانه" حدیثى از ابوحنیفه به چشم نمى‏خورد. تنها در سنن کبیر نسایى درباب حدود یک حدیث از وى نقل شده که آن هم در گزیده آن یعنى المجتبى‏ دیده نمى‏شود. (٢٤) ترمذى نیز تنها در سنن خود یک اظهار نظر رجالى درباره جابربن یزید جعفى و عطاء بن ابى‏رباح از ابوحنیفه نقل کرده‏ (٢٥) و چندبار در لابه‏لاى آن کتاب به آراء فقهى وى اشاره کرده است. (٢٦)

بى‏تردید این بى‏اعتنایى محدّثان بزرگ اهل سنّت به مرویات ابوحنیفه، برخاسته از همان داورى منفى و بدبینیى است که در بالا بدان اشاره شد.

امّا نز د امامیه، احادیثى چند از طریق ابوحنیفه در سه کتاب از کتابهاى چهارگانه نقل شده است. (٢٧) در غیر کتابهاى چهارگانه نیز برخى احادیث از او دیده مى‏شود. (٢٨) در عین حال رجال‏شناسان شیعه نیز هرگز او را توثیق نکرده‏اند. (٢٩)

٣- آشنایى با مسندهاى ابو حنیفه و مؤلّفان آنها

١- مسند ابى حنیفه، اثر ابوعلى حسن بن زیاد لُؤْلُؤْیى (د . ٢٠٤ ق / ٨١٩ م).

لُؤْلُؤْیى شاگرد، یار و همراه ابوحنیفه و پشتیبان سرسخت روش وى در رأى‏گرایى بود واز او روایت مى‏کرد. حسن اهل کوفه بود؛ امّا در بغداد مى‏زیست وبه سبب خرید و فروش لؤلؤ (مروارید) او را لُؤْلُؤْیى خوانده‏اند. مدّتى در کوفه منصب قضا را عهده‏دار شد. امّا چون کارش با توفیق همراه نبود، از این منصب کناره گرفت. از خود وى نقل مى‏کنند که مى‏گفت: «از ابن جریج دوازده هزار حدیث نوشتم که فقیهان به تمام آنها نیازمندند». (٣٠)

رجال‏شناسان اهل سنّت بر شخصیّت او خرده مى‏گیرند و از این رهگذر به روایات او اعتنا نمى‏کنند. (٣١) لؤلؤیى در کنار ابویوسف، زُفَر و شیبانى یکى از پایه‏گذاران و مروّجان روش ابوحنیفه به شمار مى‏آید. (٣٢)

لُؤْلُؤْیى یکى از گردآورندگان مسند ابوحنیفه شناخته شده، هر چند در اینکه او خودش این مجموعه را مسند نامیده باشد، سخت تردید داریم. از مجموعه فراهم آمده توسّط لُؤْلُؤْیى نسخه‏اى در کتابخانه اوقاف بغداد شناخته ش‏ (٣٣)ده‏است. (٣٤)

٢- مسند ابى حنیفه اثر ابوالحسین عمربن حسن شیبانى معروف به "ابن‏الاُشْنانى" (د . ٣٣٩ ق / ٩٥٠ م).

وى در حدیث از آگاهیهایى برخوردار بود. از ابراهیم حربى و دیگران روایت مى‏کند. امّا دارقطنى وى را تضعیف کرده است. تاکنون از مسند وى نسخه‏اى شناخته نشده، ولى محتواى آن در جامع المسانید اثر ابوالمؤیّد خوارزمى محفوظ است. (٣٥)

٣- مسند ابى حنیفه اثر ابومحمّد عبداللَّه بن محمد بخارى حارثى معروف به "عبداللَّه استاد" (د . ٣٤٠ ق / ٩٥١ م) که نسخه‏ هاى متعدّدى از آن در کتابخانه‏ هاى قاهره، استانبول، دمشق و برلین نگهدارى مى‏شود. (٣٦) این مسند در طى سالیان درازى از رایجترین مسندهاى ابوحنیفه بوده‏است. شاید به همین سبب جمال‏الدّین قاسمى در کتاب الفضل المبین از میان مسندهاى متعدّد ابوحنیفه، نخستین حدیث از این مسند را شرح کرده‏است. (٣٧) بنابه گفته خطیب بغدادى وى چندبار به بغداد وارد شده و در آنجا حدیث گفته است. ابوالعباس احمدبن عقده وابوبکر بن جعابى و عموم مردم بخارا از او حدیث نقل کرده‏اند.

ابو المؤیَّد خوارزمى مى‏گوید: «هرکس مسندى را که وى از مرویات ابوحنیفه فراهم ساخته مطالعه کند، به تبحّر وى به دانش حدیث و احاطه‏اش به معرفت متون و طرق پى‏خواهد برد». (٣٨) در عین حال بسیارى از حدیث‏شناسان او را ثقه نمى‏دانند. از جمله «ابن اثیر» احادیث وى را منکر قلمداد کرده و ابن جوزى او را حدیث ساز دانسته وابو زرعه رازى وى را ضعیف خوانده است. (٣٩)

٤- مسند ابى حنیفه اثر ابواحمد عبدالله بن عَدِىّ جرجانى (د . ٣٦٥ ق / ٩٧٦ م).

وى در شهر خود به "ابن قطّان" و در نزد محدّثان به "ابن عَدِىّ" مشهور بود. ابن عدى در شهرهاى گوناگون از بیش از هزار استاد کسب دانش کرده و در نزد دانشمندان اهل سنّت محدثى ثقه به شمار مى‏آید. او بر احوال راویان آگاهى داشته و در جرح و تعدیل آنان استاد بوده‏است و دراین زمینه کتابى دارد به‏نام الکامل فى‏الجرح و التعدیل. افزون برآن از دانش فقه نیز بهره‏مند بوده‏است. (٤٠) گویا از مسند ابن عدى تاکنون نسخه‏اى شناخته نشده باشد؛ امّا محتواى آن از طریق جامع المسانید خوارزمى در دسترس محققان قرار دارد. (٤١)

٥- مسند ابى‏حنیفه اثر ابوالحسین محمد بن مظفّر بزّاز (د . ٣٧٩ ق / ٩٨٩ م).

بنابه گفته خطیب بغدادى وى از محمد بن جریر طبرى و یحیى بن صاعد و چندتن دیگر حدیث شنیده و در جستجوى دانش مسافرتهاى بسیار کرده. وى او را حافظ، صادق، کثیرالحدیث، خوش‏فهم، ثقه، مأمون و خوشنویس توصیف کرده. ابوالحسن دارقطنى و ابوحفص بن شاهین و دیگران از او روایت کرده‏اند. (٤٢) ذهبى نیز او را ثقه و حجّت دانسته و از ابوالولید باجى نقل کرده که «تشیّع در وى نمایان بود». (٤٣) خوارزمى مى‏گوید: «این مسندى که ازمرویات ابوحنیفه فراهم ساخته، نشانگر نهایت دانش وى در حدیث و آگاهى‏اش به متون و طرق آن است ». (٤٤)

از مسند ابن مظفر تاکنون نسخه‏اى به دست نیامده، امّا مندرجات آن در جامع المسانید خوارزمى محفوظ است. (٤٥)

٦- مسند ابى حنیفه از ابوالقاسم طلحة بن محمّد معروف به "شاهد عدل" (د. ٣٨٠ ق / ٩٩٠ م).

مؤلّفِ این مسند از محدّثان بغداد وبا دارقطنى معاصر بوده‏است. وى از ابوالقاسم بغوى و یحیى بن صاعد و ابوبکر بن مجاهد مُقْرى و دیگران روایت مى‏کند. رجال شناسان او را «صحیح السّماع» دانسته‏اند؛ امّا از آنجا که وى مردم را به اندیشه اعتزالى فرا مى‏خواند، وى را تضعیف کرده، روایت از او را ترک گفته‏اند. (٤٦) خوارزمى مى‏گوید: «وى در زمان خود پیشگام عادلان و ثقات بود. او مسند ابوحنیفه را برپایه حروف الفبا تألیف کرد». (٤٧) از مسند طلحة تاکنون نسخه‏اى شناخته نشده؛ امّا روایات آن از رهگذر جامع المسانید خوارزمى در دسترس مى‏باشد. (٤٨) از کتاب مناقب آل ابى‏طالب دانسته مى‏شود که این مجموعه نزد دانشمندان شناخته شده بوده است. (٤٩)

٧- تهذیبُ مسند الامام ابى حنیفه اثر ابوبکر محمّد بن ابراهیم اصفهانى معروف به "ابن مقرى" (د . ٣٨١ ق / ٩٩١ م) که دستنوشته آن در کتابخانه فیض اللَّه در ترکیه یافت مى‏شود. (٥٠) ابن مقرى در سال ٢٨٥ ق. در اصفهان به دنیا آمد و دست به مسافرتهاى علمى گسترده‏اى زد و در نتیجه حدود پنجاه شهر را بدید و نزد دانشمندان بزرگ آن شهرها به دانش‏آموزى پرداخت و حدیث بسیار شنید. از میان استادان ابن‏مقرى مى‏توان از ابویعلى موصلى، ابوالقاسم بغوى و ابن باغندى ... نام برد. وى فقیهى بر مذهب ابن حنبل و دوست نزدیک صاحب بن عباد و یک چند کتابدار او بود. کسانى چون ابونعیم اصفهانى و ابن مردَوَیْه و... از راویان او به‏شمار مى‏آیند. رجال شناسان اهل سنّت بر امانت و تبحّر ابن مقرى در نقل حدیث تأکید داشته وبا الفاظى چون ثقه و امین وى را ستوده‏اند. (٥١) ابن مقرى آثار متعدّدى از خودش برجاى نهاده است. (٥٢) همچنین باید گفت که ابن مقرى به عنوان راوى برخى از آثار گذشتگان نیز شناخته شده که از آن میان مى‏توان از مسند ابى‏یعلى موصلى یاد کرد. (٥٣)

٨- روایةٌ لمسند ابى حنیفه از ابوعبداللَّه محمّد بن اسحاق عَبْدِى اصفهانى مشهور به "ابن مَنْدَه" (د . ٣٩٥ ق / ١٠٠٥ م).

وى در سال ٣١٠ ق. در اصفهان زاده شد. در سال ٣٣٠ سفرهاى علمى خود را که نزدیک به ٤٥ سال به درازا کشید، آغاز کرد واز بیش ١٧٠٠ تن استاد حدیث شنید و نوشت. وى به «بازپسینِ سفرکنندگان» (خِتامُ الرّحالین) معروف شده‏است. میان ابن منده و همشهرى او ابونعیم درگیرى و دشمنى سختى وجود داشته است. با این وجود رجال‏شناسان عامّه او را محدّثى والامرتبه و قابل اعتماد مى‏دانند. ابن منده در عرصه حدیث آثار بسیارى از خویشتن برجاى نهاده، امّا از اثر مورد نظر گویا جز نامى برجاى نمانده است. (٥٤)

٩- مسند ابى حنیفه‏از حافظ ابونعیم احمد بن عبداللَّه اصفهانى (د . ٤٣٠ ق/ ١٠٣٨ م)، صاحب کتاب معروف حلیة الاولیاء. وى در اصفهان زاده شد و در همان شهر درگذشت. ابونعیم در اصفهان، شوشتر، جرجان و نیشابور از استادان بسیارى حدیث شنید. (٥٥) ذهبى وى را صدوق مى‏خواند و مى‏گوید: «سخن ابن منده درباره ابونعیم چنان زشت و ناپسند است که گزارش آن را دوست نمى‏دارم وهمچنین سخن هریک از آن دو را درباره دیگرى نمى‏پذیرم؛ بلکه هر دو نزد من مقبول هستند». آنگاه افزاید: «سخن اقران درباره یکدیگر شایسته اعتنا نیست، بویژه آنگاه که دانسته شود آن سخن از روى دشمنى یا درگیرى مذهبى یا حسادت است». (٥٦) از اثر مورد نظر دستنوشته‏اى درکتابخانه "احمد ثالث" یافت شده، (٥٧) افزون برآن محتواى آن از طریق جامع المسانید خوارزمى در دسترس است. (٥٨)

١٠- مسند ابى‏حنیفه از ابوعبداللَّه حسین بن محمّد بن خسرو بلخى (د . ٥٢٠ ق / ١١٢٦م) که دستنوشته‏ هایى از آن در کتابخانه‏ هاى احمد ثالث در استانبول، دانشگاه ییل و برلین یافت مى‏شود. (٥٩) بلخى از استادان بسیارى در بغداد حدیث شنیده، (٦٠) امّا شخصیّت وى از دیدگاه رجالى چندان شناخته نیست. (٦١) در عین حال مسند او در ردیف یکى از رایجترین مسندهاى ابوحنیفه به شمار مى‏رود. (٦٢)

١١- مسند ابى حنیفه اثر ابوبکر محمدبن عبدالباقى معروف به "قاضى مارِستان" (د . ٥٣٥ ق / ١١٤١ م).

وى نسبش به کعب بن مالک انصارى مى‏رسد. در بغداد، مکّه و مصر از شیوخ بسیارى حدیث شنید و از علم حساب و فرایض نیز آگاهى داشت. قاضى مارستان در بغداد زاده شد و در همان جا از دنیا رفت. (٦٣) از مسند وى تاکنون نسخه‏اى شناخته نشده، امّا مندرجات آن از رهگذر جامع‏المسانید خوارزمى محفوظ مانده است. (٦٤)

١٢- مسند ابى حنیفه از ابوالقاسم على بن حسن دمشقى معروف به "ابن‏عساکر" (د . ٥٧١ ق / ١١٧٦ م).

وى مورّخ، جهانگرد و حافظِ حدیث و در سفرهایش یار و همراه "سمعانى" صاحب کتاب الانساب بود. ابن عساکر تألیفات فراوانى دارد. (٦٥) از مسند او گویا جز نامى باقى نمانده باشد. (٦٦)

١٣- مسند ابى حنیفه از ابوبکر احمدبن محمد کلاعى. آگاهیهاى ما درباره این مسند و مولّفش ظاهراً محدود مى‏شود به مندرجات جامع المسانید خوارزمى. زیرا محتواى این مسند از رهگذر کتاب خوارزمى به دست ما رسیده‏ (٦٧) و در غیر کتاب مزبور - تاجایى که نگارنده تتبّع کرد - نام و نشانى از مولّف و کتابش یافت نشد. خوارزمى در عین حال که این مسند را به ابوبکر کلاعى نسبت مى‏دهد، خود مى‏نویسد: ظاهراً ابوبکر این مجموعه را از پدرش از جدّش از محمد بن خالد وهبى روایت مى‏کند و گردآورنده حقیقى آن شخص اخیر است. درنتیجه مى‏توان گفت: نسبت این مسند به ابوبکر یاد شده به حکم روایت است؛ نه به حکم جمع و تألیف. زیرا دراین مجموعه حدیثى از طریق کس دیگر جز محمد بن خالد وهبى به چشم نمى‏خورد. بنابراین اگر مجموعه مزبور گردآورى ابوبکر کلاعى بود، برحسب قاعده باید حدیثى به نقل کسى غیر از محمدبن خالد وهبى درآن یافت مى‏شد. (٦٨)

١٤- مسند ابى حنیفه از حسام‏الدین ابوالحسن على‏بن احمد بن مکّى رازى (د . ٥٩٨ ق / ١٢٠١ م).

وى یکى از فقیهان حنفى است که مدّتى در حلب زیسته و سپس به دمشق کوچیده و در همان جا مرده است. (٦٩) از مجموعه مورد نظر دستنوشته‏اى در کتابخانه "احمد ثالث" در استانبول یافت شده‏است. (٧٠)

١٥- مسند ابى حنیفه اثر ابوالقاسم عبداللَّه بن محمّد معروف به "ابن ابى‏العوام سغدى". درباره این مجموعه نیز آگاهیى جز آنچه خوارزمى در جامع‏المسانید گفته، در اختیار نگارنده نیست. (٧١)

١٦- جامع مسانید الامام الاعظم که به آن جامع المسانید و مسانید ابى حنیفه نیز گویند. اثر ابوالمؤیَّد محمّد بن محمود خوارزمى (د . ٦٤٥ ق / ١٢٤٧ م) یکى از فقیهان حنفى. وى در خوارزم چشم به جهان گشود و مدّتى در آن شهر زیست. سپس حجّ گزارد و مدّتى مجاور خانه خدا شد و در واپسین سالهاى زندگى‏اش در بغداد سکونت گزید و در آنجا تا گاهِ مردن به تدریس پرداخت. (٧٢) مهمترین اثر او گویا همین جامع المسانید باشد. این کتاب آمیخته‏اى از پانزده مجموعه از مسندهاى پیشین ابوحنیفه است که به ترتیب ابواب فقه فراهم آمده، از این کتاب دستنوشته‏ هاى بسیارى در مصر، ترکیه و هند وجود دارد. (٧٣) کتاب مزبور در سال ١٣٣٢ قمرى درحیدر آباد هند در دو مجلد به چاپ رسیده است. مؤلّف درباره انگیزه خویش از فراهم ساختن این کتاب چنین مى‏گوید:

« من در شام از برخى از ناآگاهان شنیدم که بر ابوحنیفه خرده مى‏گرفت و او را کوچک مى‏شمرد و دیگران را بزرگ مى‏داشت و او را در عرصه حدیث قلیل الروّایه مى‏شمرد و براى این کارِ خودْ به مسند شافعى تألیف ابوالعباس محمّد بن یعقوب اصم و موطّأ مالک و مسند امام احمد استدلال مى‏کرد و مى‏پنداشت که ابوحنیفه مسندى ندارد و تنها شمار اندکى حدیث روایت مى‏کند. دراین وقت غیرت دینى پروردگارى و عصبیّت حنفى نعمانى من به جنبش درآمد. در نتیجه تصمیم‏گرفتم که پانزده مجموعه از مسندهایى را که دانشمندان بزرگ حدیث فراهم ساخته‏اند، درهم آمیزم و آنها را در یکجا گرد آوردم. [بدین شرح ]:

١) مسند ابى حنیفه: تألیف حافظ ابومحمد عبداللَّه بن محمد ... حارثى بخارى معروف به "عبداللَّه استاد".

٢) مسند ابى حنیفه: تألیف ... ابوالقاسم طلحة بن محمّد [معروف به ] "شاهد عدل ".

٣) مسند ابى حنیفه: تألیف حافظ ابوالحسین محمد بن مظفّر ....

٤) مسند ابى حنیفه: تألیف حافظ ابونعیم احمد بن عبداللَّه بن احمد اصفهانى.

٥) مسند ابى حنیفه: تألیف ... ابوبکر محمدبن عبدالباقى بن محمّد انصارى.

٦) مسند ابى حنیفه: تألیف ... ابواحمد عبداللَّه بن عَدِىّ جرجانى.

٧) مسند ابى حنیفه: که امام حسن بن زیاد لؤلؤیى از او روایت مى‏کند.

٨) مسند ابى حنیفه: تألیف ... عمربن حسن اُشْنانى.

٩) مسند ابى حنیفه: تألیف ... ابوبکر احمد بن محمد ... کلاعى.

١٠) مسند ابى حنیفه: تألیف ... ابوعبداللَّه محمد بن حسین بن محمد بن خسرو بلخى.

١١) مسند ابى حنیفه که قاضى ابویوسف یعقوب بن ابراهیم انصارى آن را فراهم ساخته واز وى روایت مى‏کند. این مجموعه به نسخه ابى یوسف نامبردار است.

١٢) مسند ابى حنیفه که محمّد بن حسن شیبانى آن را فراهم ساخته و از او روایت مى‏کند. این مجموعه به نسخه محمّد نامبردار است.

١٣) مسند ابى حنیفه که آن را فرزندش حمّاد بن ابى حنیفه فراهم آورده و از او روایت مى‏کند.

١٤) مسند ابى حنیفه که آن را نیز امام محمد [ بن حسن شیبانى‏] گردآورده واز او روایت مى‏کند. این مجموعه به کتاب الاثار نامبردار است.

١٥) مسند ابى حنیفه: تألیف ابوالقاسم عبدالله بن محمّد بن ابى العوام سغدى.

«سپس از خداوند کامیابى را خواستار شدم و براى جمع این مسندها به ترتیب ابواب فقه نزد او استخاره کردم». (٧٤)

باید افزود که مؤلّف از آوردن احادیث و اِسنادهاى تکرارى خوددارى کرده، مگر آنکه یک حدیث به بابهاى مختلف مربوط و یا آنکه اسنادهایش متفاوت باشد. گفتنى است که پاره‏اى از مجموعه‏ هاى پیشگفته از سوى مؤلّفانِ خود مسند نامیده نشده؛ بلکه این خوارزمى است که برآنها نام مسند مى‏نهد. همچنین باید دانست که بسیارى از دانایان اهل سنّت کتاب مزبور را خلاصه کرده و برخى دیگر برآن شرح نوشته‏اند. یکى از این شرحها به خامه سیوطى است با نام التعلیقة المنیفة على مسند ابى حنیفه. (٧٥)

١٧- مسند ابى‏حنیفه از موسى بن زکریا بن ابراهیم حَصْکَفى (٦٥٠ ق / ١٢٥٢م).

از این مجموعه هم دستنوشته‏ هاى بسیارى یافت مى‏شود و هم‏اینکه در هند، قاهره و حلب چاپ شده‏است. مؤلّفْ خود بار دیگر مطالب کتاب را براساس استادان و شیوحْ مرتّب ساخته و مطالب آن را شرح داده. این کتاب با چهره جدیدش نیز در هند و لاهور چاپ شده‏است. (٧٦)

١٨- مسند ابى حنیفه‏از ابوعلى صدرالدین حسن بن محمّد بَکْرى تَیْمى نیشابورى‏ (٧٧) (٦٥٦ ق / ١٢٥٨ م).

مؤلّف این مجموعه، افزون بر اشتغال به تاریخ، از حافظان حدیث هم به‏شمار مى‏رود. از جمله تألیفات صدرالدین بکرى ذیلى است بر تاریخ ابن عساکر دمشقى که گویا موفّق به اتمامش نگشته است. برخى او را در حدیث تضعیف کرده‏اند. (٧٨)

افزون بر عناوین یاد شده، به اجمال مى‏توان از کتاب اخبار ابى حنیفه و مسندُه اثر ابن عُقده‏ (٧٩) و پاره‏اى مجموعه‏ هاى گمنام دیگر (٨٠) در زمره مسندهاى ابوحنیفه یاد کرد. شرح این کتابها سخن را به درازا مى‏کشاند. در پایان باید افزود که مجموعه‏ هاى حدیثى متعدّد دیگرى از طریق ابوحنیفه توسّط شاگردان او چون: حمّاد بن ابى حنیفه، ابویوسف و محمّد بن حسن شیبانى فراهم آمده است. این مجموعه‏ ها توسّط مولّفان خود، "مسند" نامیده نشده‏اند. امّا دانشمندان سده‏ هاى میانى و متأخّر و به پیروى از آنان برخى از پژوهندگان معاصر آنها را "مسند" نام نهاده‏اند. (٨١) اینک به اجمال با آن مجموعه‏ ها آشنا مى‏شویم:

الف- مجموعه حمّاد پسر ابوحنیفه (د . ١٧٠ ق / ٧٨٦ م) که گویا تا کنون نسخه‏اى از آن شناخته نشده باشد؛ ولى خوارزمى در تألیف جامع المسانید از آن بهره برده و احادیث آن را در کتاب خود آورده است. او حماد را در دانش حدیث و فقه پیشوا و در روایت حدیث ثقه و عادل وصف مى‏کند. (٨٢) امّا ابن عدى و دیگران وى را حافظ ندانسته، از این ناحیه وى را تضعیف کرده‏اند. (٨٣)

ب - کتاب الاثار اثر قاضى ابویوسف یعقوب بن ابراهیم کوفى (د . ١٨٢ ق / ٧٩٨ م).

گویا مقصود حاجى خلیفه از مسند امام ابى یوسف‏ (٨٤) همین کتاب باشد. مؤلّف این کتاب شاگرد و یار ابوحنیفه و نخستین کسى بود که به نشر روش فقهى استادش پرداخت. ابویوسف در خلافت‏هادى در بغداد عهده‏دار منصب قضا گشت و تادم مرگ برسر این کار باقى ماند. گویند: او نخستین کسى است که وى را "قاضى‏القضاة" خوانده‏اند. ابویوسف با آنکه در روش فقهى رأى گرا بود، در عین حال میان روش او و استادش تفاوتهایى هم دیده مى‏شد. از جمله اینکه بیش از استادش به حدیث تکیه مى‏کرد. (٨٥) همین نکته سبب شده که رجال‏شناسان حدیث‏گرا با خوش‏بینى بیشترى به وى بنگرند و تا حدّى مرویاتش را بپذیرند. هر چند جملگى آنان درباره او هم‏سخن نیستند. مُزَنى درباره او گفته: «او بیش از سایر رأى‏گرایان پیرو حدیث است». یحیى بن مَعین هم به همین سان داورى کرده وگفته: «در میان رأى گرایان کسى استوارتر و آگاهتر به حدیث از ابى یوسف وجود ندارد». (٨٦) بارى، چنانکه پیش از این گفته شد، خوارزمى در تألیف جامع‏المسانید از کتاب الاثار با عنوان مسند ابى حنیفه یاد کرده و محتواى آن را در کتاب خود وارد ساخته است. (٨٧) این کتاب در قاهره به کوشش ابوالوفاء افغانى چاپ شده‏است.

ج - کتاب الاثار اثر ابوعبداللَّه محمد بن حسن شَیْبانى (د. ١٨٩ق / ٨٠٤ م).

وى در چهارده سالگى با ابوحنیفه همنشین گشت و از او دانش آموخت و از روش فقهى او تأثیر پذیرفت. سفیان ثورى، اوزاعى، مالک بن انس و ابویوسف از دیگر استادان نامدار او هستند و اخیرى در تربیت فقهى او نقش بزرگى داشت. شیبانى در فقه، اصول، حدیث و لغت مهارت داشت و در عرصه مسائل عقیدتى با مرجئه همسخن بود. او بى تردید یکى از بنیانگذاران مذهب حنفى است. وى با آنکه رأى گرا بود، حدیث را بر رأى مقدّم مى‏داشت. (٨٨) از نشانه‏ هاى توجّه وى به حدیث، افزون بر تألیف کتاب مورد نظر، فراگیرى و روایت کتاب الموطّأاز مالک بن انس است. ذهبى در عین حال که او را «دریایى از دانش و فقه» خوانده ، گوید: نسایى و دیگران از نظر حفظ براو اندکى خرده گرفته‏اند». (٨٩)

کتاب الاثارِ شیبانى دربردارنده مجموعه‏اى از مهمترین احادیثى است که ابوحنیفه مذهب خویش را برشالوده آن بر پا ساخته است. از این کتاب دستنوشته‏ هاى بسیارى در مصر، تونس، و بویژه در ترکیه یافت مى‏شود. افزون برآن، این کتاب در لکهنو و لاهور چاپ شده‏است. (٩٠) چنانکه دیدیم، کتاب الاثار یکى از منابع خوارزمى در جامع المسانید است. وى در خلال منابع خویش افزون براین کتاب از یک مجموعه حدیثى دیگر از شیبانى نام مى‏برد به نام نسخه محمّد. (٩١)

گفتنى است که برخى براین باورند که کتاب الاثار را خود ابوحنیفه تألیف کرده و محمّد بن حسن تنها راوى آن است. همان گونه که وى راوى موطّأ از مالک بن انس مى‏باشد. برپایه این نظر، کتاب مزبور به غلط در ردیف آثار شیبانى قلمداد شده‏است. اینان به صراحت مى‏گویند: «کتاب الاثار در حقیقت نسخه محمد بن حسن از مسند ابى حنیفه است». (٩٢)

ناگفته نماند که در سده‏ هاى اخیر شرحى بر مرویّات ابوحنیفه نگاشته شده به نام المواهب اللطیفة عن مسند ابى حنیفه به خامه محمد عابد سندى. این شرح که یکى از رایجترین شرحها بر مسند ابى حنیفه است، بارها از جمله درسال ١٣٢٧ ق. در قاهره به چاپ رسیده است. (٩٣)

٤- علّت تعدّد مسندهاى ابوحنیفه

ممکن بپرسند: چرا مجموعه‏ هاى متعدّدى به نام مسند ابى حنیفه فراهم آمده است؛ در حالى که درباره دیگر فقیهان و محدّثان چنین وضعى دیده نمى‏شود؟ در پاسخ باید گفت: ابو حنیفه پیشواى فقیهان رأى‏گرا شناخته شده است. با آنکه حدیث (البتّه با قید صحیح بودن) دومین دلیل از ادلّه فقه ابوحنیفه دانسته شده و چند تن از فقیهان حدیث‏گرا معترفند که هرگاه صحّت حدیثى از پیامبر (ص) نزد ابوحنیفه ثابت مى‏شد، هرگز بدان پشت نمى‏کرد، (٩٤) در عین حال وى و همفکرانش از نگاه حدیث گرایان همواره به عدول از سنّت و بى توجّهى به حدیث متهّم بودند. تا جایى که بر سرزبانها شایع کرده‏اند که «روایت ابوحنیفه به هفده یارقمى در همین حدود رسیده است» (٩٥) و این را نشانى از بى‏توجّهى یا بضاعتِ اندک وى در حدیث قلمداد کرده‏اند. حتّى چنانکه در آغاز این گفتار دیده شد، رأى‏گرایى ابوحنیفه موجب شده که دشمنان فکرى او، یعنى رجال شناسان حدیث گرا، وى را در شمار "ضعفا و متروکین" قلمداد کنند. همین اتّهام در طول قرنها انگیزه تألیف آثار گونه‏گون با عنوان مسند ابى حنیفه شد. چنانکه خوارزمى نیز به روشنى به این انگیزه اشاره کرد، مؤلّفان این مجموعه‏ ها براى واکنش در برابر آن اتّهام تلاش داشتند تا احادیث منقول از طریق ابوحنیفه را در کتابى گرد آورند واز این رهگذر توجّه وى را به روایت حدیث عملاً به نمایش گذارند.

گفتنى است که با گذشت زمان کم‏کم این اتّهام رنگ باخت‏تا آن‏جا که دانشمند مالکى مذهب سرسختى چون ابن خلدون تلاش مى‏کند تا براى اندک بودن احادیث ابوحنیفه دلیلى بیابد. او مى‏نویسد:

«گاهى برخى از معتصبّان کجرو اظهار مى‏دارند که برخى از پیشوایان در حدیث کم بضاعت بوده‏اند و به همین دلیل روایت ایشان اندک بوده. در صورتى که چنین عقیده‏اى درباره پیشوایان بزرگ به هیچ رو مورد ندارد... تنها بدان دلیل برخى از پیشوایان کمتر روایت دارند که در راه نقد حدیث به سبب برخورد با خرده‏گیریها و عللى که مایه قدح در طرق حدیث مى‏شود، روایت کمترى را برمى‏گزینند... از این رو اجتهادْ چنین کسانى را به جایى مى‏رساند که از روایت احادیث مشکوک خوددارى کنند و هرچه بیشتر احتیاط مى‏کنند، روایت آنان به سبب ضعفِ طرق کمتر مى‏شود. گذشته از این حجازیان بیشتر از عراقیان به نقل حدیث پرداخته‏اند. زیرا مدینه جایگاه هجرت و مسکن صحابه بوده و آن دسته از اصحاب که به عراق رفته‏اند، بیشتر به جهاد سرگرم بوده‏اند. بنابراین امام ابوحنیفه از این رو کمتر روایت داشت که در شروط روایت و نقلِ حدیث سختگیرى مى‏کرد؛ نه از این رو که روایت حدیث را فرو گذاشت. زینهار که وى به عمد حدیث را ترک گفته باشد. زیرا او در علم حدیث از صاحبنظران بزرگ بود و شیوه او در میان حدیث پژوهان مورد اعتماد و تکیه‏گاه به شمار مى‏رفت و نظر وى در ردّ و قبول اعتبار داشت. امّا دیگر محدثّان که اکثریّت را تشکیل مى‏دهند، شروط پذیرفتن حدیث را گسترش دادند و در نتیجه روایات ایشان افزایش یافت. بر هیچ‏یک از این دو گروه نیز خرده نتوان گرفت؛ زیرا هردو به مقتضاى اجتهاد خویش عمل مى‏کنند. اصحاب ابوحنیفه هم که پس از وى شروط پذیرش حدیث راگسترش دادند، حدیث بسیار نقل کردند». (٩٦)

٥- سخنى درباره ارزش مسانید ابوحنیفه‏ (٩٧)

در سطور بالا گفتیم که پس از قرآن، حدیث صحیح از ادلّه فقه ابوحنیفه شناخته شده است. ولى باید دانست که مقصود ابوحنیفه از حدیث "صحیح" چندان روشن نیست. زیرا در آن زمان مجموعه‏ هاى معروف حدیث هنوز تدوین نشده بود و حدیث تا حدّ زیادى توزیع بومى خود را حفظ کرده بود. همچنین پایه‏گذارى اصطلاحات مربوط به نقد راویان حدیث، چون حدیث صحیح، حسن، ضعیف و ... به دوره‏اى متأخّر از زندگى ابوحنیفه باز مى‏گردد. انکار نمى‏توان کرد که پاره‏اى از احادیث روزگار ابوحنیفه از چنان شهرتى برخوردار بودند که اطمینان فقیه را به خود جلب مى‏کرد. ولى بسیارى از احادیثى که ابوحنیفه در فقه خود به کاربسته، در حدّ آگاهى کنونى ما در ردیف اخبار آحاد و احادیث مرسل جاى مى‏گیرند. مسندهایى که به نام ابوحنیفه فراهم آمده بسان موطّأ مالک پراست از روایات مرسل. در مسندهاى یادشده مى‏توان احادیث مرسل به روایت ابوحنیفه از تابعان کوفه، بصره و حجاز چون: امام محمّد باقر (ع)، سعید بن جبیر، شَعْبى، ابراهیم نخعى، حسن بصرى، عطابن ابى‏رباح، ابن شهاب زهرى، مجاهد و سعید بن مسیب یافت که ابوحنیفه بر پایه آنها فتوا داده است. (٩٨)

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١ - محمود شهابى، ادوارفقه، ٥٧٠/٣.

٢ - دراین باره نک: ابوالمویَّد محمدبن محمود الخوارزمى، جامع مسانید الامام الاعظم، ٣٤٨-٣٤٥/٢؛ سزگین، ٣١/٣/١.

٣ - الخطیب البغدادى، ٣٣٣/١٣.

٤ - براى فهرست استادان او نک: ابن ابى‏حاتم، ٤٤٩/١/٤؛ الخطیب البغدادى، ٣٢٤/١٣؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٤٤٩/١٠.

٥ - ابن بابویه، التوحید، ٩٦؛ الطوسى، اختیار معرفة الرجال، ص ١٩٠؛ الطبرسى، الاحتجاج ٣٨٢-٣٨١/٢؛ المفید، الاختصاص، ١١١-١٠٩؛ ابن الندیم، ٢٢٤؛ الخوارزمى، ٣٣٨/٢.

٦ - الطوسى، اختیار معرفةالرجال، ١٤٩-١٤٦-١٤٥.

٧ - ابویوسف، الاثار، ٣٤، ١٢٤؛ الخوارزمى، ٣٨٨/١، ٨٣/٢.

٨ - اسد حیدر، ٢٣٢/١؛ الآلوسى، التحفه، الطبعه الاولى، ص ٨؛ به نقل از محمد تقى الحکیم، قصةالتقریب بین المذاهب، ص ٩.

٩ - الرجال، ٣٢٥.

١٠ - الخوارزمى، ٨٤-٨٣/٢.

١١ - پیشین، ٢٢٣-٢٢٢/١. براى آگاهى بیشتر درباره ارتباط ابوحنیفه با پیشوایان و بزرگان شیعه نک: اسد حیدر، ٣٢٢-٣١٤/١.

١٢ - احمد بن یحیى البلاذرى، انساب الاشراف، ٢٣٩/٣. نیز نک: محمد ابوزهره، الامام زید، ص ٧١؛ حسین کریمان، سیره و قیام زیدبن على، صص ٧٩-٧٨، ص ٢٩٤.

١٣ - الخطیب البغدادى، ٣٣٠-٣٢٦/١٣.

١٤ - سزگین، ٣١/٣/١.

١٥ - محمود شهابى، پیشین، ٦٥٥/٣.

١٦ - براى آگاهى بیشتر درباره پایه‏گذاران مذهب حنفى نک: اسدحیدر، ٣١١-٣٠٧/١؛ سزگین، ٧٨-٣١/٣/١.

١٧ - برخى خاورشناسان سخت براین باورند که ابوحنیفه کتابى ننوشته، بلکه برخى رساله‏ ها که به نام او شناخته شده، به کوشش شاگردانش فراهم آمده است. نک: جوینبل (Juynboll .Th.W)، مقاله «ابوحنیفه» در دایرةالمعارف الاسلامیة، ٣٣١/١. در برابر کسانى که درباره آثار ابوحنیفه بنا را بر نفى مى‏گذارند، کسانى هم هستند که معتقدند وى در جمع حدیث به ترتیب ابواب فقه، بر مالک پیش دستى کرده است. سیوطى دراین باره مى‏نویسد: «یکى از مناقب ویژه ابوحنیفه، این است که وى نخستین کسى است که علم شریعت را مدوّن ساخته، در ابوابى مرتّب کرد. پس از آن مالک بن انس در ترتیب موطَّأ از او پیروى کرد». (السیوطى، تبییض‏الصحیفة فى مناقب الامام ابى حنیفة، دهلى، ص‏١٤٤؛ به نقل از عبدالمنعم النمر، احادیث رسول‏الله کیف وَصَلتْ الینا، ص ٧٢). درباره درستى یا نادرستى آثار منتسب به ابوحنیفه شمارى از پژوهشگران معاصر نظرات معتدلتر و واقع بینانه‏ترى دارند. نک: سزگین، ٣٢/٣/١؛ احمد پاکتچى، «ابوحنیفه»، در دایرة المعارف بزرگ اسلامى، ٤٠٤-٤٠٣/٥٧.

١٨ - از جمله نک: الخطیب البغدادى، ٣٤٢/١٣.

١٩ - البخارى، ٨١/٢/٤؛ ابن ابى‏حاتم، ٤٤٩/١/٤؛ الخطیب البغدادى، ٣٢٤/١٣؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٤٤٩/١٠.

٢٠ - براى نمونه نک: ابن‏سعد، الطبقات، ٣٦٩/٦؛ ابن‏ابى‏حاتم، ٤٥٠-٤٤٩/١/٤؛ الذهبى، میزان الاعتدال، ٢٦٥/٤.

٢١ - الذهبى، سیراعلام النبلاء، ٩٥/١٦.

٢٢ - یحیى بن معین، معرفة الرجال، ٧٩/١ و نیز: ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٤٥٠-٤٤٩/١٠.

٢٣ - المزّى، تهذیب الکمال، نسخه خطى کتابخانه احمد ثالث، شماره ٢٨٤٨، ١٤٧/١٧؛ به نقل از : احمد پاکتچى، «ابو حنیفه» در دایرة المعارف بزرگ اسلامى، ٤٠٣/٥. و نیز نک: اسدحیدر، ٢٩٧/١.

٢٤ - الترمذى، السنن، ٧٤١/٥.

٢٥ - پیشین، ١٦٩/١، ٤٤٦/٢، ٢٥٠/٣.

٢٦ - نک: الکلینى، الکافى، ٤٠٤.٢٤٢/٧؛ الطوسى، تهذیب الاحکام، ٣١٧/٢، ٢٧٧/٦- ٢٧٨، ٨٠/١٠؛ همو، الاستبصار، ٤٠٨/١.

٢٧ - ابن بابویه، الخصال، ٣١٦/١.

٢٨ - براى نمونه نک: الخویى، ١٦٥-١٦٣/١٩.

٢٩ - الخوارزمى، ٤٣٤/٢.

٣٠ - نک: الخطیب البغدادى، ٣١٧-٣١٤/٧؛ الذهبى، میزان الاعتدال، ٤٩١/١.

٣١ - اسد حیدر، ٣١١-٣٠٧/١. براى آگاهى بیشتر درباره زندگى و آثار او نک: ابن الندیم، ص ٢٥٨؛ الخطیب البغدادى، همان جا؛ الخوارزمى، ٤٣٤-٤٣٣/٢؛ سزگین، ٧٩-٧٨/٣/١.

٣٢ - سزگین، ٤٢/٣/١، ٧٩.

٣٣ - جامع مسانید الامام‏الاعظم، ٥/١، ٧٣. درباره زندگى و آثار او نک: الخطیب البغدادى، ٢٣٩-٢٣٦/١١؛ الذهبى، میزان الاعتدال، ١٨٥/٣؛ البغدادى، هدیة العارفین، ٧٨٠/١؛ الزرکلى، ٤٣/٥.

٣٤ - سزگین، ٤٢/٣/١.

٣٥ - نک: الفضل المبین، صص ٢٥٦-٢٤٨.

٣٦ - الخوارزمى، ٥٢٥-٥٢٤/٢.

٣٧ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٤٩٦/٢؛ الزرکلى، ١٢٠/٤.

٣٨ - درباره او نک: الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٩٤٢-٩٤٠/٢؛ ابن العماد، شذرات الذهب، ٥١/٣؛ سزگین، ٤٠٠-٣٩٩/١/١.

٣٩ - نک: الخوارزمى، ٥/١، ٧٣-٧٢، ٥٢٥/٢.

٤٠ - تاریخ بغداد، ٢٦٤-٢٦٢/٣ و نیز: الخوارزمى، ٣٦٢-٣٦٠/٢.

٤١ - میزان الاعتدال، ٤٣/٤.

٤٢ - جامع مسانید الامام الاعظم، ٣٦٢/٢.

٤٣ - نک: پیشین، ٤/١، ٧١. براى آگاهى از دیگر آثار او نک: سزگین، ٤١٥-٤١٤/١/١.

٤٤ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٣٤٢/٢؛ الخوارزمى، ٤٨٧/٢؛ الزرکلى، ٢٢٩/٣.

٤٥ - الخوارزمى، همان جا.

٤٦ - نک: پیشین، ٤/١، ٧٠- ٧١، ٤٨٧/٢.

٤٧ - ابن شهر آشوب، مناقب آل ابى طالب، ٧/١، ٢٥٥/٤.

٤٨ - سزگین، ٤١٦/١/١.

٤٩ - ابونعیم الاصفهانى، ذکر اخبار اصبهان، ٢٩٧/٢؛ الذهبى، تذکرة الحفاظ، ٩٧٥-٩٧٣/٢؛ ابن العماد، شذرات الذهب، ١٠١/٣.

٥٠ - براى آگاهى از آثار دیگر او نک: سزگین، ٤١٦-٤١٥/١/١؛ موسوى بجنوردى، دایرةالمعارف بزرگ اسلامى، مقاله "ابن مقرى" به خامه حسن انصارى ٦٥٩-٦٥٨/٤. گفتنى است که در مقاله مزبور از اثر مورد نظر با عنوان مسند ابى حنیفه یاد شده‏است.

٥١ - الذهبى، سیراعلام النبلاء، ١٨٠/١٤؛ به نقل از: حسین سلیم اسد، مقدمه مسند ابى‏یعلى، ٢٠/١.

٥٢ - براى آگاهى درباره زندگى و آثار او نک: ابونعیم، پیشین، ٣٠٦/٢؛ ابن ابى‏یعلى، طبقات الحنابله، ١٦٧/٢؛ الذهبى، میزان الاعتدال، ٤٧٩/٣؛ سزگین، ٤٢/٣/١، ٤٤٠-٤٣٨/١/١. شایان ذکر است که در ترجمه دکتر فهمى ابوالفضل از اثر سزگین، از کتاب مورد نظر با عنوان نقدٌ لمسند ابى حنیفه یاد شده‏است. (تاریخ التراث العربى، نقله الى العربیة الدکتور فهمى ابوالفضل، القاهرة ١٩٧١ م، ٥٢٩/١).

٥٣ - ابوالمؤیّد الخوارزمى، ٣٩٢-٣٩١/٢.

٥٤ - میزان الاعتدال، ١١١/١.

٥٥ - سزگین، ٤٣/٣/١.

٥٦ - نک: الخوارزمى ٤/١، ٧٢-٧١.

٥٧ - سزگین، ٤٣٣/١.

٥٨ - نک: الخوارزمى، ٤٣٥-٤٣٤/٢.

٥٩ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٥٤٧/١؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ٣٦٨/٢.

٦٠ - الخوارزمى، ٥/١، ٧٤؛ کاتب چلبى، ١٦٨٤/٢؛ القاسمى، الفضل‏المبین، ص‏٢٤٨. گفتنى است که سال وفات بلخى در منابع مورد اختلاف است. نگارنده به پیروى از سزگین سال ٥٢٠ را در نظر گرفت.

٦١ - الخوارزمى، ٣٦٤-٣٦٢/٢؛ ابن رجب، الذیل على طبقات الحنابله، ٢٣٠/١؛ الزرکلى، ١٨٣/٦.

٦٢ - نک: الخوارزمى ٤/١، ٧٢.

٦٣ - نک: الزرکلى، ٢٧٣/٤.

٦٤ - یاقوت، معجم‏الادبا، ١٤٤/٥؛ الکتّانى، الرساله المستطرفه، ١٦.

٦٥ - نک: الخوارزمى: ٥/١ و ٧٤، ٣٩٢/٢.

٦٦ - پیشین، ٣٩٢/٢ و نیز ٣٥٤/٢.

٦٧ - نک: کاتب چلبى، ٩٩٩/٢؛ البغدادى، هدیة العارفین، ٧٠٣/١؛ الزرکلى، ٢٥٦/٤.

٦٨ - سزگین، ٤٣/٣/١.

٦٩ - پیشین، ٥/١، ٧٧.

٧٠ - الزرکلى، ٨٧/٧؛ سزگین، ٤٣/٣/١ شایان ذکر است که منابع در تاریخ وفات او اختلاف دارند. نگارنده به پیروى از سزگین تاریخ بالا را برگزید.

٧١ - سزگین، ٤٣/٣/١.

٧٢ - جامع مسانید الامام الاعظم، ٦-٤/١. قس: کاتب چلبى، ١٦٨١-١٦٨٠/٢.

٧٣ - براى آگاهى از آن گزیده‏ ها و شرحها نک: کاتب چلبى، ١٦٨٢-١٦٨٠/٢؛ سزگین، ٤٥-٤٤/٣/١.

٧٤ - سزگین، ٤٣/٣/١.

٧٥ - جمال‏الدین القاسمى، الفضل المبین، ص ٢٤٨.

٧٦ - ابن العماد، شذرات الذهب، ٢٧٤/٥؛ الزرکلى، ٢١٥/٢.

٧٧ - الطوسى، الفهرست، ص ٤٣؛ النجاشى، رجال، ٩٤.

٧٨ - نک: القاسمى، پیشین، ص ٢٤٨؛ سزگین، ٤٤/٣/١.

٧٩ - نک: ابوالمویَّد الخوارزمى، ٥/١، ٧٧-٧٥، ٤٣٤/٢، ٣٦٠-٣٥٨، ٥٨٠-٥٧٨؛ کاتب چلبى، ١٦٨٠/٢، الزرکلى ١٩٣/٨؛ عبدالمنعم النمر، احادیث رسول‏الله کیف وصلَتْ الینا، صص ٧٣-٧٢.

٨٠ - نک: الخوارزمى، ٥/١، ٧٥، ٤٣٤/٢.

٨١ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٥٩٠/١؛ ابن حجر، لسان المیزان، ٣٤٦/٢.

٨٢ - کشف الظنون، ١٦٨٠/٢. قس: الزرکلى، ١٩٣/٨.

٨٣ - الخطیب البغدادى، ٢٦٢-٢٤٢/١٤؛ الزرکلى، ١٩٣/٨؛ سزگین، ٥٤-٥١/٣/١.

٨٤ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٤٤٧/٤؛ همو، تذکرة الحفاظ، ٢٩٣/١. براى آگاهى از نظرات دیگران درباره او نک: الخطیب البغدادى، همان جا.

٨٥ - نک: ٧٥/١.

٨٦ - سزگین، ٥٥-٥٤/٣/١.

٨٧ - الذهبى، میزان الاعتدال، ٥١٣/٣. براى آگاهى افزونتر درباره او نک: ابن سعد، الطبقات، ٣٣٦/٧؛ الخطیب البغدادى، ١٨٢-١٧٢/٢.

٨٨ - سزگین، ٧١/٣/١.

٨٩ - نک: ٥/١، ٧٧-٧٥، ٣٦٠-٣٥٨/٢.

٩٠ - عبدالمنعم النمر، پیشین، ص ٧٣.

٩١ - الزرکلى، ١٨٠-١٧٩/٦؛ موسوى بجنوردى، دایرة المعارف بزرگ اسلامى، مقاله ابوحنیفه، به خامه احمد پاکتچى، ٤٠٦/٥.

٩٢ - ابن عبدالبر، الانتقاء من فضایل الائمّة الفقهاء، ص ١٢٨، ١٤٢.

٩٣ - ابن خلدون، مقدمّه، ص ٤٤٤. قس: جرجى زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه على جواهر کلام، ٤٧٢/٣؛ ذبیح‏الله صفا، تاریخ ادبیّات در ایران ، ٧٥/١.

٩٤ - مقدمه، صص ٤٤٥-٤٤٤ و نیز نک: عبدالمنعم النمر، پیشین، ص ٧٣؛ اسد حیدر، ٢٩٧/١.

٩٥ - براى نگارش این بخش از قسمتى از مقاله «ابوحنیفه» به قلم احمد پاکتچى در دایرةالمعارف بزرگ اسلامى ( ٥ / ٣٩٦-٣٩٥) بهره بسیار برده شد.

٩٦ - نک: الخوارزمى، ٣٨٨/١، ٤٠٣، ٤٢١، ٤٢٣، ٤٩٩، ٥٢٩، ٥٩-٥٨/٢، ١٢٩، ٢٢٠.

بخش دهم

بخش دهم :

درباره چند مسند دیگر

١- مسند ابى یعلى موصلى

نگاهى کوتاه به زندگانى و آثار مؤلّف حافظ ابویَعْلى احمدبن على تمیمى مَوْصِلى (٣٠٧-٢١٠ ق / ٩١٩-٨٢٥م) در پانزده سالگى به تشویق پدر و دایى خود براى جستجوى دانش دست به مسافرت زد و به بغداد کوچید و نزد احمدبن حاتم طویل به فراگیرى حدیث پرداخت. در خلال مسافرتهایش با بیش از صدتن از محدّثان دیدار کرد و از آنان دانش آموخت که از جمله آنها مى‏توان از احمد بن حنبل، على‏بن مَدینى و یحیى بن مَعین نام برد. وى عمرى دراز یافت و یگانه عصر خویش گشت تا جایى که مردمان براى کسب دانش به سویش مى‏شتافتند. کسان بسیارى از او روایت کرده‏اند که نسایى، ابوبکر اسماعیلى، ابن حِبّان و طَبَرانى از معروفترینِ آنها هستند. وى از نسایى پنج سال بزرگتر و از همین‏رو اسنادش از او عالیتر بود. (١) شاگردش ابن حِبّان ضمن توثیق او گوید: "میان او و رسول خدا (ص) سه تن واسطه وجود دارد". (٢) روشن است که سخن ابنِ حبّان به این معنا نیست که همه مرویات او با سه واسطه روایت شده؛ بلکه ممکن است بخش اندکى از مرویات این محدّث چنین باشد. حسین سلیم اسد در پى نقل سخن ابن حبّان مى‏نویسد:

یکى از احادیثى که اوّلاً بر علّو اِسناد ابویعلى دلالت دارد و ثانیاً نشان مى‏دهد که میان او و پیامبر (ص) سه واسطه وجود دارد، این حدیث است: ابویعلى در سال ٣٠٦ در موصل براى ما روایت کرد و گفت: عبداللّه بن بکار از عکرمة بن عمّار از هِرْ ماس بن زیاد براى ما حدیث کرد و گفت: "رایتُ رسولَ اللّهِ یَوْمَ الاضحى یخطب على بعیرٍ". (٣) یعنى: "در روز عید قربان رسول خدا را دیدم که بر بالاى شترى سخن مى‏راند".

ذهبى یک جا وى را "محدّث موصل" (٤) و در جاى دیگر "محدّث جزیره" (٥) لقب داده است. بیشتر دانشمندان اهل سنّت او را از راویان قابل اعتماد مى‏دانند وبه دیندارى، نیکوکارى، حافظه نیرومند، زهد و پروا پیشگى مى‏ستایند. (٦) گویند: ابوعمرو [ محمّد بن احمد ] بن حمدان [ حِیرى راوى این مسند از ابویعلى ] او را از حسن بن سفیان برتر مى‏دانست. به او گفتند: چگونه ابویعلى را ترجیح مى‏دهى با آنکه مسندِ حسن بزرگتر و استادانش به عصر پیامبر نزدیکترند؟ در پاسخ گفت: زیرا ابویعلى براى خشنودى خدا حدیث نقل مى‏کند و حسن بن سفیان براى کسب رزق و روزى. (٧) با آنکه ابویعلى نزدیک به یک سده زندگى کرده و دوران خلافت بیش از ده تن از خلیفگان عبّاسى (از مأمون تا مقتدر) را درک کرده، امّا شرح حال نگاران جز کلیّاتى از زندگانى و آثار او را روشن نکرده‏اند. (٨)

به ابویعلى آثار وتصانیفى را نسبت داده‏اند که برجسته‏ترین آنها به شرح زیر است:

(١) المعجم که گویا فهرستى از استادانش را درسه بخش دربر مى‏گیرد. بنابه گفته ذهبى وى این معجم را براى خودش فراهم ساخته بود. (٩)

(٢) المفارید که گویا مجموعه کوچکى باشد در حدیث.

(٣) المسند الکبیر.

(٤) المسند الصّغیر.

آگاهى هایى درباره مسند ابى یعلى بى‏تردید شهرت ابویعلى در درجه نخست به واسطه مسند اوست. تاکنون از این کتاب پنج - شش دستنوشته پیدا شده که در گنجینه‏ هاى نسخ خطّى دنیا نگهدارى مى‏شود. یکى از این نسخه‏ ها با کتاب المقصد العَلى فى‏زواید ابى یَعْلَى الموصلى اثر ابن حجر هیثمى همراه است. (١٠) معروف است که ابویعلى دو مسند داشته: یکى کبیر و دیگرى صغیر. امّا درجایى این مطلب روشن نشده که آیا این دستنوشته‏ ها مربوط به مسند کبیر است یا صغیر. حتّى "حسین سلیم اسد" که رنج تصحیح، مقابله و شرح مسند ابویعلى را برخود هموار ساخته، هیچ جا به این نکته اشاره‏اى ندارد که آیا اساساً ابویعلى یک مسند تألیف کرده یا دو مسند و مسندى که به کوشش او در دسترس پژوهندگان قرار گرفته، مسند کبیر است یا صغیر؟ حافظ اسماعیل بن محمّد بن فضل تَیْمى گوید:

"مسندهایى چون مسند عدنى و مسند احمدبن منیع را خواندم. این مسندها به رودها مانَنْد. امّا مسند ابویعلى به دریا مانَد که محلّ گردآمدن رودهاست". (١١)

ذهبى به دنبال این سخن مى‏افزاید:

"او درست گفته، بویژه درباره مسندى که نزد مردم اصفهان رایج است و از طریق "ابن مُقْرى" آن را از مولّف نقل مى‏کنند. زیرا آن مجموعه بس بزرگى است. برخلاف آن مسندى که براى ما از طریق ابوعمرو [ محمّد بن احمد ] بن حمدان [ حیرى ] از ابویعلى نقل کرده‏اند؛ زیرا این یکى مختصر است". (١٢)

اگر این سخن ذهبى را دراین باره معتبر بدانیم؛ باید بگوییم مسندى که چاپ شده مسند صغیر است. زیرا راوى این مسند از مولّف "ابوعمرومحمدبن احمدبن حمدانِ حیرى" (د . حدود ٣٨٠ ق.) است نه "ابن مقرى". (١٣) یکى از پژوهندگان معاصر ضمن یک بحث استطرادى دراین باره مى‏نویسد:

"مسند ابویعلى که مورد بحث ماست، مسند کبیر است. وى مسند دیگرى هم دارد که صغیر است. مسند کبیر مرجعى غنى و گسترده و اعتبار احادیثش در حدّ مسند امام احمدبن حنبل است". (١٤)

آنگاه به دنبال سخن خود، همان گفته اسماعیل بن محمّد تیمى را مى‏آورد. بنابراین بر پایه اطلاعات موجود، این نکته در پرده ابهام باقى مى‏مانَد و امید است در خلال مطالعات آینده پاسخِ پرسش بالا به دست آید.

گفتنى است که در مسند ابویعلى چندبار تصریح شده که وى در سال ٣٠٦ هجرى، یعنى یک سال پیش از وفاتش، مسند را بر شاگردانش املاء کرده است. (١٥)

منزلت و اعتبار مسند ابى یعلى "بلقینى" مى‏نویسد:

"در مسند بزّار، ابن منیع و ابویعلى، همانند مسند احمد، احادیثى وجود دارد که در صحیحین و سنن چهارگانه یعنى: سنن ابى‏داوود، ترمذى، نسایى و ابن ماجه به چشم نمى‏خورد. کسى که به دقایق علم حدیث عارف باشد، پس از دقّت و تأمّل مى‏تواند به صحّت بسیارى از آن احادیث حکم کند". (١٦)

به دلیل همین ویژگیى که "بلقینى" بدان اشاره کرد، نورالدین هَیْثَمى در کتاب مجمع الزواید و منبع الفوائد و ابن حجر عسقلانى در کتاب المطالب العالیه و احمد بن ابى‏بکر بُوصِیرى در کتاب اتحاف الخیرة ، احادیث افزون بر صحاح ششگانه را از این مسند و چند مسند مشهور دیگر بیرون کشیده و در کتابهاى یادشده، عرضه داشته‏اند. (١٧) یکى از پژوهندگان معاصر اهل سنّت مى‏نویسد: "برترین و نام آورترین مسندها، مسند احمد بن حنبل و پس ازآن مسند ابویعلى موصلى است". (١٨)

وى مسند ابویعلى را مانند مسند احمد، از مآخذ حدیث "حسن" دانسته است. (١٩) امّا "حسین سلیم اسد" براى ارزیابى این مسند از دو راه وارد شده است:

١- هزار حدیث از این مسند را بررسى کرده، در نتیجه درمیان آن هزار حدیث ١٥٣ حدیثِ ضعیف یافته که براى احتجاج شایستگى ندارند. باقى‏مانده این هزار حدیث به گمان وى یا صحیح هستند یا حسن و جملگى براى احتجاج صلاحیّت دارند. بنابراین مى‏توان گفت: تقریباً ١٥/٣% از احادیث این کتاب ضعیف است. به عقیده وى این نسبت اوّلاً نشانگر پاکیزگى این مسند است، ثانیاً تا حدودى سهل‏انگارى در کار تألیف این کتاب را نشان مى‏دهد.

٢- احادیثى راکه "ابن حِبّان" درصحیح خوداز طریق استادش ابویعلى آورده، شمارش کرده. در نتیجه دریافته که از ٧٩٢ حدیث موجود در جلد سومِ صحیح ابن‏حبان، صد حدیث و از ٧٧٠ حدیث موجود در جلد چهارم آن کتاب، ١٢٦ حدیث از طریق ابویعلى روایت شده است. بنابراین با یک حساب سرانگشتى نتیجه گرفته که یک هفتمِ‏احادیثِ صحیح ابن حبّان از طریق ابویعلى است که یکى از بزرگترین استادان مورد اعتمادش مى‏باشد. (٢٠) وى در واقع مى‏خواهد از رهگذر ارزش و اعتبار صحیح ابن حبان و اعتماد مولّفش به مرویات ابویعلى، ارج و اهمیّت مسند مورد بحث را نشان بدهد.

چاپ و انتشار مسند ابویعلى مسند ابویعلى در سالهاى اخیر به کوشش "حسین سلیم اسد" تصحیح، شرح و چاپ شده است. مصحّح براى چاپ کتاب از دستنوشته‏ هاى زیر بهره جسته:

الف- نسخه کتابخانه "شهید على" در ترکیه که زیر شماره ٥٦٤ نگهدارى مى‏شود. این دستنوشته را به عنوان نسخه اساس برگزیده است؛ زیرا اولاً در قرن ششم کتابت شده و در نتیجه تاریخ نگارشش نسبت به سایر دستنوشته‏ ها کهنتر است. ثانیاً گواهیهاى سماع چند تن از محدّثان در آغاز و انجام آن نقش بسته است.

ب - نسخه کتابخانه "فاتح" در ترکیه که در قرن یازدهم نگاشته شده است.

ج - نسخه "آصفیّه" در هندوستان که در قرن سیزدهم استنساخ شده‏است. (٢١)

مصحّح افزون بر مقابله نسخه‏ ها و شماره‏گذارى احادیث به تلاشهاى علمى دیگرى نیز دست زده که شمّه‏اى از آن تلاشها به شرح زیر است:

١- بررسى و تحقیق درباره اِسناد احادیث و داورى درباره آنها از حیث صحّت، حسن و ضعف و بیان سبب ضعف در صورت وجود.

٢- نشان دادن جاى هر حدیث در مجموعه‏ هاى حدیثى دیگر بویژه در صحاح ششگانه و مسند احمد و سنن دارمى و مقایسه میان آنها و در نتیجه اشاره به موارد اختلاف و تدارک افتادگیها و تصحیح اشتباهات.

٣- حرکت گذارى کامل متن احادیث و شرح واژه‏ هاى نامأنوس آنها.

٤- توضیح درباره مکانها و نسب‏هایى که در متن یا سند احادیث آمده‏است.

٥- معرّفى اجمالى هر صحابى و بیان نسب و فضایل و خدمات او. (٢٢)

شمار احادیث مسند ابویعلى و پاره‏اى آگاهى هاى دیگر این مسند ٧٥٥٥ حدیث را در بردارد. این مقدار برابر است با حجم بیشتر از یک چهارم حجم مسند احمد. این احادیث به نقل از ٢١٠ تن صحابى گرد آمده که ١٨٨ تن از آنان مرد و بقیّه زن هستند. هجده‏تن از این صحابه ناشناخته و گمنام هستند و مولّف با عناوینى چون امراةٌ (زنى)، رجلٌ عن جدّه (مردى از طریق نیایش)، رجلٌ من اصحاب النبى (مردى از یاران پیامبر)، عمّ جاریة بن قدامة (عموى جاریة بن قدامه) از آنان حدیث نقل مى‏کند. در مسند مورد بحث، از صحابه نامدارى چون: ابوذّر غِفارى، سلمان فارسى، زیدبن ثابت، ابى بن کعب و عثمان بن عفّان مطلقاً حدیثى به چشم نمى‏خورد. این مسند با احادیث سه تن از خلفاى راشدى، یعنى ابوبکر، عمر وعلى آغاز مى‏شود. به دنبال آن مرویات پنج تن دیگر از "عشره مبشّره" مى‏آید.از این هشت تن که بگذریم، معیار خاصّى در ترتیب مسندهاى صحابه نمى‏توان یافت. مسندهاى زنان هم بدون نظم خاصّى در لابه‏لاى مسند مردان نهاده شده‏است. پایانْ بخشِ کتاب، مسند "سهل بن سعدساعدى" است.

بنابه بررسى نگارنده، روایاتى که بیانگر مناقب اهل بیت (ع) و حقّانیّت مذهب تشیّع است، دراین مسند بر هشتاد و یک حدیث بالغ مى‏گردد. بر خلاف روش منصفانه "احمد شاکر" در شرح مسند احمد که صحّت اِسناد بیشتر این احادیث را مى‏پذیرد، متاسفّانه "حسین سلیم اسد" به نحوى تکلّف آمیز تلاش مى‏کند تا اسناد بیشتر آنها را تضعیف کند. به نظر مى‏رسد، این نکته شایسته بررسى و تامّل بیشتر باشد. امّا گستردگى دامنه موضوع این کتاب مجال بیشترى را در اختیار ما نمى‏گذارد.

٢- مسند اصحابى که در زمان پیامبر مرده‏اند

تحلیلى از زندگانى و آثار مؤلّف ابوالفضل جلال‏الدین عبدالرحمن بن ابى‏بکر خضیرى‏ (٢٣) اسیوطى شافعى (٩١١-٨٤٩ ق / ١٥٠٥-١٤٤٥ م) در قاهره در خانواده‏اى آشنا با دانش و معرفت زاده شد. (٢٤) پدرش کمال الدین ابوبکر بن محمّد از فقیهان مذهب شافعى‏ (٢٥) و نیاى نُهمش از پیران طریقت بود. (٢٦)

سیوطى از کودکى دانش‏آموزى را آغاز کرده وبه عرصه دانشهاى گوناگون گام نهاده و در بیشتر آن عرصه‏ ها صاحب تألیف و تصنیف است. وى زندگینامه علمى خویش را به طور مکرّر در آثارش نوشته است. (٢٧) از جمله در بخشهایى از "زندگینامه خودْ نوشتش" (٢٨) در حسن المحاضره مى‏نویسد:

"یتیم بزرگ شدم و قرآن را در سنّ کمتر از هشت‏سالگى از برکردم... و از آغازین روزهاى سال ٨٦٤ ق. به کارهاى علمى اشتغال ورزیدم... . در سال ٨٦٦ نوشتن را آغاز کردم و نخستین نوشته‏ام شرح الاستعاذة و البسمله بود، که آن را به عرض استادم "عَلَم الدّین بُلقینى" رساندم واو بر آن تقریظى نگاشت... و شمار نوشته‏ هایم تاکنون به سیصد رسیده است. به سرزمینهاى شام، حجاز، یمن، هند، مغرب و تُکرور (٢٩) سفر کردم و چون حج گذاردم از آب زمزم نوشیدم و از خداوند خواستم که در حدیث به پایه "سراج الدینِ بلقینى" (٣٠) و در فقه به پایه "ابن حجر" برسم... . خداوند مهارت در هفت علم را بهره من ساخته است: تفسیر، حدیث، فقه، نحو، معانى، بیان و بدیع... . به اعتقاد خودم دراین هفت دانش بجز فقه هیچ‏یک از استادانم به پایه من نرسیده‏اند... . پس از آن هفت دانش در اصول فقه، جدل، صرف و در مرتبتى پایین‏تر در انشاء، ترسّل و فرایض و در مرتبه‏اى نازلتر در قراآت و در مرتبتى پست تر در طبّ نیز بى‏بهره نیستم. امّا دشوارترین دانشها براى من علم حساب است. هرگاه در مسأله‏اى که به این دانش مربوط است مى‏نگرم، گویى مى‏خواهم کوهى را جابه‏جا کنم... . در آغاز دانش‏آموزى اندکى از علم منطق را خوانده بودم؛ ولى خداوند نفرت آن را در دلم افکند و شنیدم که "ابن الصّلاح" به حُرمت آن فتوا داده؛ از همین رو آن را کنار نهادم وبه جاى آن خداوند علم حدیث را که شریفترین دانشهاست، به من عطا فرمود. امّا استادانم در روایت، چه آنان که از ایشان سماع کرده‏ام و چه آنان که از ایشان اجازه دریافت داشته‏ام، بسیارند. نام آنان را که به ١٥٠ تن مى‏رسند، در معجمى گردآورده‏ام". (٣١)

استادان سیوطى در دانشهاى گوناگون بسیارند؛ به‏طورى که "شعرانى"، شاگرد سیوطى، شمار آنان را ششصدتن دانسته است. (٣٢) معروفترین آنان عبارتند از: عَلَم الدین صالح‏بن عمربن رَسْلان بلقینى (د . ٨٦٨ ق) ، شرف الدین مَناوى (د . ٨٧١ ق)، تقى‏الدین شُمُنّى (د . ٨٧٢ ق) و محیى الدین کافیجى (د . ٧٨٩ ق). (٣٣)

سیوطى یکى از دانشمندان پر تألیف است، تا جایى که در زمان تألیف کتاب حسن المحاضره، شمار آثارش به سیصد رسیده بود. او هفت‏سال پیش از وفاتش، یعنى درسال ٩٠٤ ق، فهرستى از نوشته‏ هایش تنظیم کرده؛ بر پایه آن فهرست، آثار او در زمینه‏ هاى مختلف بدین قرار است: (٣٤)

- ٣٦ کتاب و رساله در فنّ تفسیر و علوم وابسته به آن.

- ٢٠٣ کتاب و رساله در فنّ حدیث و دانشهاى وابسته به آن.

- ٢٤ کتاب و رساله درباره مصطلح الحدیث.

- ٧١ کتاب و رساله در دانش فقه.

- هفده نوشته در اصول دین، عقاید و تصوّف.

- ٦٣ نوشته در لغت، نحو و صرف.

- هفت اثر در معانى، بیان و بدیع.

- نُه أثر که حاوى دانشهاى متعددّ است.

- ٦٩ اثر در زمینه ادبیات، نوادر، انشاء و شعر.

- ٢٩ اثر در زمینه تاریخ.

مجموع این نوشته‏ ها به ٥٢٨ مى‏رسد. (٣٥) امّا گویا سیوطى پس از آن زمان همچنان قلم زده و تاگاهِ مردن بر حجم تألیفاتش افزوده، تا آنجا که شمار نوشته‏ هایش را اعم از کتاب بزرگ و رساله کوچک، ٦٠٠ فقره ذکر کرده‏اند. (٣٦) پاره‏اى از این آثار از شهرت ویژه‏اى برخوردارند. مانند: الاتقان فى علوم القرآن، الدّر المنثور فى التفسیر بالمأثور و البهجة المرضیّة فى شرح الالفیه.

باید دانست که زندگى سیوطى از زادن تا مردن در عصرى واقع شده که در تاریخ مصر به عصر ممالیک معروف است. عصر ممالیک، عصر نوآورى در عرصه علم و ادب نبوده؛ بلکه عصر جمع و نقل و ترتیب و تهذیب و به عبارت دیگر دوره پیدایش "دایرةالمعارفها" یا "مجموعه‏ ها" بوده است. (٣٧) نبوغ سیوطى هم در همین عرصه‏ ها بروز کرده و شکوفا شده‏ا ست. به همین دلیل و نیز به دلیل بسیارى و گونه‏گونى آثار سیوطى است که برخى از پژوهندگانِ معاصر به او لقب "اندیشمند دانشنامه‏اى" (٣٨) یا "دانشمند دایرة المعارفى" (٣٩) داده‏اند. باعنایت به مطلب بالا مى‏توان گفت: بیشتر آثار سیوطى از نوآورى و اصالت بى‏بهره است. زیرا غالباً حاصل اقتباس، نقل قول و درهم آمیختن آثار دیگران است و گاهى هم دیده مى‏شود که یک اثر خود را با اندکى‏تغییر با دونام و بلکه بیشتر عرضه مى‏دارد. براى نمونه در کتاب الاقتراح فى علم اصول النحو (٤٠) هجده فصل کامل از کتاب لمع الادلّه فى اصول النحو اثر ابوالبرکات کمال الدین بن الانبارى را یکجا نقل مى‏کند وبا نقل بخشهایى از کتاب الخصایص اثر ابن جنّى کتاب را به پایان مى‏رساند. (٤١)

همچنین او کتابى دارد در شرح حال صحابیانى که به مصر آمده‏اند، به نام درّالسحابة فى مَنْ دخل مصر من الصَّحابة. بنابه گفته خود او شالوده این کتاب، کتابى است که محمّد بن ربیع جیزى دراین باره نوشته واو در واقع کمبودهاى آن اثر را تدارک کرده‏است. (٤٢) امّا با کمال شگفتى مى‏بینیم که اثر یادشده را یکجا و موبه مو در حسن المحاضره نقل مى‏کند. (٤٣) حتّى کتاب بلند آوازه الاتقان فى‏علوم القرآن بازسازى و تهذیبى است از کتاب البرهان فى علوم القرآن، اثر بدرالدین محمّد زرکشى یکى از دانشوران سده هشتم (٧٩٤-٧٤٥ ق.). (٤٤)

با این وصف، سیوطى را مى‏بینیم که سخت شیفته کارهاى خویش است و بدانها مى‏بالد و به پندار خویش "از باب زبان گشودن به نعمتهاى پروردگار" (٤٥) ونه از روى فخر فروشى، بارها و بارها زبان به ستایش خویش باز کرده و مثلاً مى‏گوید:

"... اینک در خاور و باختر کسى نیست مگر آنکه در دانش زیر پرچم من بسر مى‏برد... . در جهان اسلام سرزمینى نیست مگر آنکه آثار من به آنجا رسیده و شهرى نیست مگر آنکه بخشى از نوشته‏ هایم را در آن توان یافت". (٤٦)

پس از این گامى فراتر مى‏نهد و گاه با تعبیر "ادّعا" و گاهِ دیگر با تعبیر "تَرجّى"، خود را "معمار تجدید بناى اندیشه دینىِ" امّت اسلام در سده نهم مى‏خواند و مى‏گوید:

"این فقیر از فضل و بخشایش خداوند امید دارد که براو این نعمت را ارزانى دارد واو را مجدّد این قرن گرداند واین کار بر خداوند دشوار نخواهد بود". (٤٧)

متقابلاً عدّه‏اى درباره صحّت انتساب این تألیفات به سیوطى تردید روا داشته و گفته‏اند: بسیارى از این کتابها از آنِ استادان سیوطى است. وى آنها را سرقت کرده و با اندک تغییراتى به خود نسبت داده است. یکى از این مدّعیان "شمس‏الدین سَخَاوى" (٤٨) (د . ٩٠٢ ق) صاحب کتاب الضوء اللامع و معاصر سیوطى است. (٤٩)

آگاهى هایى درباره مسند اصحابى که در زمان پیامبر مرده‏اند اینک برگردیم به اصل موضوعِ سخن؛ یعنى کتابِ مسند الصحابة الذّین ماتوا فى‏زمان النبى (ص). "کاتب چلبى" که در کتابش از این اثر یاد کرده، مى‏افزاید: مولّف خود در فهرست آثارش از این کتاب نام برده‏است. (٥٠) از اینکه سیوطى در فهرست نوشته‏ هاىِ خود در حسن المحاضره از این کتاب نام نبرده، دانسته مى‏شود که تا زمان تألیف آن کتاب، مسند مورد بحث هنوز تألیف نشده بوده و ظاهراً مقصود کاتب چلبى فهرستى است که سیوطى در سال ٩٠٤ ق. تنظیم کرده است. اگر فهرست مزبور یا مسند مورد بحث در اختیار نگارنده نیست، در عوض به کتاب تدریب الرّاوى دسترسى دارد. وى در کتاب اخیر، اندیشه تألیف این مسند و هدف و فواید آن را روشن مى‏سازد. او در کتاب نامبرده بابى با عنوان "معرفةُ مَنْ أُسْنِدَ عنه مِنَ الصَّحابة الذَّینَ ماتوا فى حَیاةِ رسولِ اللّه (ص) (٥١)" گشوده وبه دنبال آن گفته است:

"فایده شناخت این مطلب در علم حدیث این است که اگر دیدیم یکى از تابعان بى واسطه صحابىِ دیگرى از یکى از این اصحابى که در حیات پیامبر درگذشته‏اند، روایت مى‏کند، به مُرْسَل بودن آن روایت حکم خواهیم کرد.

آنگاه افزوده:

"من امیدوارم که مسندى براى این قبیل اصحاب گردآورم. یکى از این گروه، ابوسَلَمه همسر [ پیشین ] امّ سَلَمه است که پس از جنگ بدر در گذشت. امّ سلمه از طریق او از پیامبر (ص) روایت مى‏کند که فرمود: "ما مِنْ مُسْلمٍ یُصابُ بِمُصیبةٍ فَیَفْزَعُ إلى ما أَمَرَاللّهُ بِهِ مِنْ قولِ انّالِلّهِ و اِنَّاالیه راجِعونَ. اللهُمَّ عِندَکَ اَحتسِبُ مُصیبتى، فَاجُرنى علیها اِلاّ اَعْقَبَهُ اللَّهُ خیراً منها". (٥٢) یکى دیگر از این اصحاب جعفربن ابى‏طالب است که احمد در مسند خود داستان مهاجرت به حبشه را از زبان او نقل مى‏کند. (٥٣) دیگرى حمزه عموى پیامبر است که "طَبَرانى" حدیثى از او روایت مى‏کند. خدیجه وابوطالب هم - در صورتى که ایمان آوردن ابوطالب مسلّم باشد (٥٤)- از همین گروه هستند". (٥٥)

در اینجا لازم مى‏داند دو نکته را بیفزاید:

نخست اینکه، بسیارى از مرویات آن دسته از اصحاب هم که پس از رحلت پیامبر زیسته‏اند، مى‏تواند مرسل باشد. مثلاً ابو هریره که در واپسین سالهاى دوران رسالتْ اسلام آورده، آن بخش از مرویاتش که گزارش حوادثى است که پیش از اسلام آوردنِ او رخ داده، قاعدتاً مرسل است و باید میان او و پیامبر صحابى دیگرى واسطه شده باشد.

دیگر اینکه، سیوطى از باب نمونه از افراد پیشگفته نام برده و گرنه صحابیانى که در حیات پیامبر به شهادت رسیده یا به مرگ طبیعى از دنیا رفته‏اند، بسیارند. یکى از این کسان عبداللّه بن جَحش، عمّه زاده رسول خداست که در جنگ اُحُد به شهادت رسید (٥٦) و در مسند احمد از طریق او حدیث یا احادیثى هم نقل شده‏است. (٥٧) دیگرى زیدبن حارثه پسرخوانده رسول خدا و یکى از سه فرمانده انتصابى پیامبر در سریه موته است. وى در سال هشتم هجرى در همان مأموریت به شهادت رسید. (٥٨)در مسند احمد یک حدیث از او روایت شده‏است. (٥٩) به عنوان سومین نمونه، مى‏توان از عبداللّه بن رَواحه انصارى نام برد که مأموریتى شبیه به مأموریت زیدبن حارثه داشت و در همان ماموریت نیز شهید شد. (٦٠) محدّثان از طریق او دو - سه حدیث روایت کرده‏اند. (٦١)

با توجّه به مطالبى که در سطور بالا درباره چند و چون آثار سیوطى مطرح شد، به عنوان نتیجه سخن باید گفت: بسیار دور به نظر مى‏رسد که مسند مورد بحث از اصالت و ارزش مستقلّى برخوردار باشد.

٣- بخش مسانید در جمع الجوامعِ سیوطى

سیوطى در حدیث مجموعه‏اى دارد به نام جمع الجوامع یا الجامع الکبیر. وى این کتاب را بر پایه مندرجات بیش از هفتاد کتاب و مجموعه حدیثى تألیف‏ (٦٢) و آن را در دو بخش تدوین کرده‏است:

الف- بخش اقوال: در این بخش سخنان منسوب به پیامبر (ص) بر پایه حروف ابجدى مرتّب شده‏است. بنابر این کافى است که پژوهنده نخستین کلمه از حدیث مورد نظر را بداند تا بتواند به آسانى به متن کامل آن حدیث و مرتبه آن از حیث صحّت، حُسن و ضعف دست بیابد.

ب - بخش افعال: این بخش برپایه مسانید صَحابه تنظیم شده‏است. کسى که به این بخش بنگرد، آنچه را که یک صحابى از افعال پیامبر روایت کرده یا خودِ آن صحابى گفته یا گفتار و کردارى را که به وى نسبت داده‏اند، یکجا در مسندى که به نام همان صحابى نامگذارى شده، خواهد دید. (٦٣)

مؤلف در بخش اخیر، مسند عشره مبشَّره را مقدّم داشته و پس از آن مسانید سایر مردانِ صحابى را به ترتیب حروف الفباى نام و کنیه آنان آورده و در مرحله بعد، مسند صحابیانى را ذکر کرده که نامشان معلوم نیست. پس از این مرحله، مسند زنان صحابى و به دنبال آن مراسیل چند تن از تابعان، مانند: حسن بصرى، شَعْبى و سعید بن مسیّب و... را مى‏آورد. بنابراین، اینکه یکى از محقّقان معاصر روش سیوطى را دراین کتاب، همان ترتیب ابن حنبل در مسند دانسته و اظهار داشته: "احادیث را به ترتیب راویان مبوَّب ساخته" (٦٤) چندان دقیق به نظر نمى‏رسد. زیرا این سخن تنها بر بخش اخیر این کتاب صدق مى‏کند.

مولّف در کتابِ مورد بحث، احادیث را بدون زنجیره سند مى‏آورد و به ذکر مخرِّج یا مخرِّجان‏ (٦٥) آن قناعت مى‏کند وبا رمز (نشانه کوتاه شده) خواننده را به منابع خود رهنمون مى‏سازد. (٦٦) هدف سیوطى در کتاب مزبور این بوده که تمام احادیث نبوى (ص) را گردآورد؛ ولى به عقیده دانشمندانى که از پسِ او آمده و به ارزیابى کارش پرداخته‏اند، دراین جهت به توفیق کامل دست نیافته است. (٦٧)

مؤلف خود به تلخیص کتابش پرداخته و آن خلاصه را الجامع الصغیر من حدیث البشیر النذیر نامیده است (٦٨) .

بـه نظر احمد محمد شاکر, کتابهاى الجامع الکبیرو گزیده آن الجامع الصغیر کارى است شبیه به فـهـرسـت نـویـسـى بـراى کتابهاى حدیث زیرا مولف در [ بخش اقوال از این ] دو کتاب , جملات آغازین روایات را درنظر گرفته و احادیث را براساس حروف ابجد مرتب ساخته و پس از هر حدیث با رمز خواننده را به منابع خود رهنمون ساخته است (٦٩) .

پـاره هـایـى از بـخش مسانید جمع الجوامع به کوشش عزیز بیگ درحیدرآباد هندوستان منتشر شـده , آن بـخـشها عبارتند از: مسند على بن ابى طالب (ع), مسند فاطمة الزهرا (ع), مسند ابى بکر, مـسـنـد عـثمان بن عفان (٧٠)

اخیرا برخى از پژوهندگان ترکیبى از کتاب جمع الجوامع و الـجـامـع الـصـغیر را زیر عنوان جامع الاحادیث منتشر ساخته و پاره اى از مستدرکهایى را هم که دیـگـران براى آن دو کتاب فراهم آورده اند,به طور جداگانه به آن پیوست کرده اند باید افزود که مـدونان جامع الاحادیث ترتیب کتاب سیوطى رااندکى دگرگون ساخته اند مثلا در بخش اقوال تـرتـیـب ابـجدى را به ترتیب الفبایى تغییر داده و در بخش اقوال , مسانید صحابه را به ترتیب زیر آورده اند: (٧١) .

١ـ مسانید ده تنى که به عقیده سنیان از زبان رسول اکرم مژده بهشت یافته اند (عشره مبشره).

٢ـ مـسـنـد آبا یعنى : صحابیانى که به کنیه معروفند مانند ابوالاحوص , ابوایوب انصارى , ابوالدردا

٣ـ مسند همسران پیامبر (ص) و به دنبال آن مسند سایر زنان . ٤ـ مسند صحابیانى که نامهایشان محلى به (ال) تعریف است .

٥ـ مسانید سایر صحابه به ترتیب حروف الفبا.

٦ـ در واپـسـیـن مـرحـلـه , مـراسیل تابعان مى آید مانند: مراسیل ابراهیم تیمى , مراسیل ابراهیم نخعى ,مراسیل حسن بصرى , مراسیل شعبى , مراسیل سعید بن مسیب . در این بخش سیوطى مسند بیش از هفتصد تن از صحابه را مدون ساخته است این نکته در اینجا شایان توجه است که بسیارى از احادیثى که سیوطى در این بخش آورده , فعل (کردار) پیامبر (ص) نیست تاحدیث مسند به شمار آید, بلکه حدیث موقوف است یعنى : قول (گفتار) یا فعل (کردار) یا تـقـریر صحابى است روشن است که نظر صحابى یا تابعى نظر یک فرد عادى است و آن را در زمره حدیث نمى توان به حساب آورد. در پایان مى افزاید: سیوطى در کارنامه علمى خویش از کتابى با نام جامع المسانید یاد مى کند, اما تـوضـیح بیشترى نمى دهد (٧٢)

کاتب چلبى نیز احتمالا با استناد به نوشته خود سیوطى , از کـتـاب مـزبور نام برده است (٧٣)

افزون برآنچه گفته شد, سیوطى در همان کارنامه ضمن بـرشـمـردن کـتابها و رساله هاى خوددرباره تفسیر وعلوم قرآنى , از نوشته اى با عنوان المسند نام مى برد (٧٤) که درباره چند و چون آن برپایه آگاهیهاى موجود سخنى نمى توان گفت .

٤- المسند الجامع

ایـن کـتـاب را دکـتـر بـشـار عـواد مـعروف (معاصر) با همکارى سید ابوالمعاطى محمد نورى , احـمـدعـبـدالـرزاق عـیـد, ایـمـن ابـراهـیـم زامـلـى و محمود محمد خلیل فراهم آورده است گردآورندگان این مجموعه , شمارى از نام آورترین کتابهاى حدیث اهل سنت را برگزیده واساس تالیف کتاب خود قرارداده اند و براى سامان دادن کار خویش کوشیده اند از بهترین چاپى که از هر کـتـاب در دسـترس بوده , بهره جویند در نتیجه باید گفت : کتاب مزبور تمام احادیث موجود در کتابهاى زیر و طرق گوناگون آن روایات را در بر دارد:

١ـ الـمـوطـا, اثر ابوعبداللّه مالک بن انس , به روایت یحیى بن یحیى لیثى (د ٢٣٤ ق), چاپ قاهره به کوشش محمد فؤاد عبدالباقى .

٢ـ المسند, اثر ابوبکر عبداللّه بن زبیر حمیدى , تحقیق حبیب الرحمان اعظمى .

٣ـ المسند, اثرابوعبداللّه احمدبن حنبل , چاپ المطبعة ا لمیمنیه ١٨٩٦م .

٤ـ الـمـسـنـد, اثـر ابـى مـحمد عبدبن حمید کشى که نسخه دستنویس آن زیر شماره ١٠٦٦ در دارالکتب الظاهریه ـ دمشق نگهدارى مى شود همین دستنوشته در تالیف کتاب مورد بحث مورد اسـتـفـاده واقـع شـده مـولـفـان احـادیـث ایـن مـسـند را از روى نسخه عکسى این دستنوشته شماره گذارى کرده و به شماره احادیث ارجاع داده اند.

٥ـ السنن , تالیف ابومحمد عبداللّه دارمى که در قاهره چاپ شده است .

٦ـ الجامع الصحیح , تالیف ابوعبداللّه محمد بن اسماعیل بخارى که در نه جز انتشار یافته است .

٧ـ الادب المفرد, اثر بخارى سابق الذکر, چاپ قاهره , به کوشش قصى محب الدین الخطیب .

٨ـ رفع الیدین , تالیف بخارى , چاپ کویت .

٩ـ جز القراة خلف الامام , اثر بخارى که در قاهره انتشار یافته است .

١٠ـ خلق افعال العباد, اثر بخارى که در سال ١٣٩٠ ق در مکه مکرمه چاپ و منتشر شده است .

١١ـ الـجـامـع الـصـحیح , اثر ابوالحسین مسلم بن حجاج قشیرى که در سال ١٣٢٩ق در استانبول چاپ شده است .

١٢ـ الـسـنـن , اثـر ابـوداوود سـلـیـمـان بن اشعث , چاپ داراحیا السنة النبویة , به کوشش محمد محیى الدین عبدالحمید.

١٣ـ الـسـنـن , تالیف ابوعبداللّه محمد بن یزید معروف به ابن ماجه قزوینى که در قاهره به اهتمام محمدفؤاد عبدالباقى چاپ شده است .

١٤ـ الجامع , اثر ابو عیسى محمد بن عیسى ترمذى , چاپ قاهره , ١٣٥٦ ق .

١٥ـ الـشـمـایل یا شمایل النبى , تالیف محدث پیشگفته مؤلفان از دستنوشته اى کهن از این کتاب بهره جسته اند (٧٥) .

١٦ـ الـزوائد, مـقـصـود از زوایـد احـادیـثـى است که عبداللّه پسر احمدبن حنبل بر مسند پدرش افزوده است این احادیث در لابه لاى مسند احمد مسطور است .

١٧ـ السنن موسوم به المجتبى , اثر ابوعبدالرحمن احمدبن شعیب نسایى , چاپ مصر, ١٣٤٨ ق .

١٨ـ عـمـل الـیـوم والـلیلة , اثرنسایى سابق الذکر, چاپ دارالبیضا, مغرب , ١٤٠١ق به کوشش دکتر فاروق حماده .

١٩ـ فـضـایـل الـقـرآن کـه بـخشى از کتاب السنن الکبرى اثر محدث پیشگفته مى باشد چاپ دار البیضا,مغرب , ١٤٠٠ ق , به کوشش دکتر فاروق حماده .

٢٠ـ فـضـائل الـصحابه , این کتاب نیز پاره اى از کتاب السنن الکبرى است چاپ دارالبیضا, مغرب , ١٤٠٤ق , با تحقیق دکتر فاروق حماده .

٢١ـ آن بخش از صحیح ابن خزیمه که تاکنون به دست آمده است , تحقیق دکتر مصطفى اعظمى . لازم بـه یـادآورى اسـت , مـولفان به هنگام رهنمون ساختن خواننده به منابع پیشگفته , به شماره احـادیث اشاره کرده اند, مگر در مورد موطامالک , مسند احمد, صحیح بخارى و مسلم و المجتبى اثر نسایى که به شماره جز و صفحه ارجاع داده اند.

هدف از فراهم ساختن این کتاب مولفان انگیزه و مقصود خویش را از فراهم آوردن این کتاب چنین بیان مى دارند:. ( درایـن روزگـاران کـه عـلـم راه کمال مى پوید و روشهاى گونه گونى در پژوهشهاى علمى پدیدآمده , دیدیم یکى از وظایف مسلمانان این است که سنت رسول خدا (ص) را به روشى آسان در اختیار پویندگان آن و عمل کنندگانش قرار دهند و آن را بر پایه روشى مرتب ومنظم سازند که بـهـره وران را تـا سرحد امکان یارى دهد, به گونه اى که جوینده یک حدیث راکه در کتاب واحد تـکـرار شـده یـا در مـجـموعه اى از چند کتاب مندرج است , گردآمده دریکجا بیابد بویژه آن که مـى دانـیـم براثر فراوانى کتابها و گونه گونى اسلوب نظم و ترتیب آنهاوتفاوت روشها, پژوهشگر بـراى یـافـتـن آن حـدیث در همه آن کتابها با دشوارى مواجه مى گردد از همین رو مجموعه اى ارزشمند از کتابهاى حدیث را برگزیده , اساس تالیف این کتاب قرار دادیم) (٧٦) .

علت نامگذارى کتاب به المسند الجامع ایـن کـتاب را به دو دلیل المسند الجامع نامیده اند: یکى به دلیل آنکه احادیث آن بر محور صحابه مرتب شده , دیگر آنکه احادیث تمام کتابهاى پیشگفته را بروفق روش زیر در برگرفته است :

١ـ احـادیـث هـر صـحابى بطور مستقل و یکجا فراهم آمده وبه ترتیب حروف الفباى نام صحابیان سـامان یافته است به این ترتیب : احادیث آبى اللحم غفارى , احادیث ابى بن عماره مدنى ... تا یونس بن شداد.

٢ـ آنـگاه احادیث هر صحابى بر پایه ابوابى که نزد فقیهان درکتابهاى جوامع و سنن معروف است , مـرتـب شـده , مانند کتاب (باب) ایمان , کتاب (باب) طهارت , کتاب (باب) صلاة ... کتاب قیامت و بهشت و دوزخ . بـراى مـرتـب سـاخـتن احادیثى که به باب واحدى مربوط مى شود, ترتیب بخارى و مسلم را الگو گـرفـته انداز باب نمونه , احادیث مربوط به نماز در مسند صحابى معینى , با احادیث فضیلت نماز شـروع شده ,سپس به ترتیب با احادیث مواقیت نماز, اذان , تکبیرة الاحرام و ... ادامه یافته واحادیث مـنـاقب صحابه به ترتیب با مناقب خلفاى راشدى آغاز شده و مناقب سایر صحابیان به ترتیب الفبا بازگو شده است .

٣ـ این مسند به سه باب تقسیم شده است :

بـاب نـخست ـ مسند اصحابى را شامل مى شود که به نام یا لقب معروفند, مانند: آبى اللحم غفارى , ابـى بـن عـماره مدنى , ابى بن کعب و... تایونس بن شداد این بخش سه چهارم این مجموعه (یعنى پانزده جلد) رابه خود اختصاص مى دهد.

باب دوم ـ در ابتدا مرویات اصحابى را شامل مى گردد که به کنیه شناخته شده اند, مانند: ابوهریره دوسـى به دنبال آن احادیث ابنا مى آید یعنى : صحابیانى که به ابن فلان معروفند مانند: ابن عابس جـهنى پایان بخش باب دوم , مسانید گروهى از صحابه مى باشد که بدون ذکر نام از ایشان روایت کرده اند مثلاگفته اند:فلان کس از مردى انصارى چنین روایت کرد احادیث این دسته از صحابه بر مبناى نام راویان مرتب شده است .

بـاب سوم ـ ویژه مسانید زنان است دراین باب هم همان ترتیب بالا رعایت شده , یعنى ابتدا مسانید زنانى ذکر شده که به نام معروفند, مثل : اسما بنت ابى بکر, اسما بنت عمیس , اسما بنت یزید پس از آن مسانید زنانى آمده که به کنیه شناخته مى شوند, مانند: ام اسحاق , ام ایمن , ام ایوب و در واپسین مرحله ,احادیث زنانى که نامشان براى ما مجهول است , مانند: حدیث زنى انصارى یا حدیث یکى از همسران پیامبر (ص) دو جلد اخیر از این مجموعه , مسانید زنان را در بر مى گیرد.

٤ـ مـؤلفان این مسند اظهار مى دارند که احادیث مقطوع , مرسل , معلق (٧٧) را در این کتاب وارد نـسـاخته اند و همچنین احادیثى را که نام راوى اش معلوم نیست , کنار گذاشته اند و تنها بر نـقـل احـادیـث مسند قناعت ورزیده اند زیرا تنها احادیث مسند است که مى توان برقوى یا ضعیف بودن آنها حکم راند (٧٨) .

علت انتخاب این روش مولفان درباره علت تنظیم مطالب کتاب به روش مسانید مى نویسند:. (شـایـد دانـشـوران و خـوانـنـدگـان نـظـر ما را درباره ترتیب کتاب که بر پایه مسانید صحابه تـنـظـیـم شـده , نـپـسندند باید دانست : انتخاب این ترتیب به دو دلیل بود یکى اینکه آن را آسان یاب دیدیم و دیگر آنکه براى بیان اسنادها و طرق متنوعش , درکار گرد آوردن سنت مطهر نبوى و هـمـچـنـین در آینده براى تشخیص احادیث صحیح از ناصحیح , این روش را داراى فواید ونتایج بـسیار یافتیم افزون بر آن فهرستهاى فراوان , گوناگون و غنى بى تردید موادالمسندالجامع را به آسـانـى در اختیار طالبانش قرار خواهد داد وبه آنان کمک خواهد کرد که بى هیچ رنج و سختى به خواسته خویش دست یابند) (٧٩) .

فهرستهایى که گویا در نظر است در آینده به کتاب پیوست گردد, (٨٠) بدین قرار است :

الـف ـ فـهرستهایى که تمام احادیث کتاب را برپایه ابواب فقهى دسته بندى کرده , به گونه اى که در هرمساله فقهى به تمام احادیث وابسته به آن موضوع اشاره مى کند. ب ـ فهرستى شامل جملات آغازین احادیث که بر مبناى حروف الفبا دسته بندى شده اند. ج ـ فهرستى که حاوى واژگان موجود در احادیث است و پاره اى فهرستهاى دیگر (٨١) .

پاره اى اطلاعات اساسى درباره این مجموعه ١ـ درایـن مجموعه هر حدیث با ذکر کسى که آن را از صحابى روایت مى کند, آغاز شده , خواه این راوى خـود صـحـابـى باشد (٨٢) و خواه تابعى آنگاه به دنبال آن متن حدیث به صورت کامل , مضبوط و مشکول نقل مى شود.

٢ـ سپس جاى این روایات در منابع پیشگفته به ترتیب زمان در گذشت مولفانش نشان داده شده , زیرااولا هرچه تاریخ تالیف کتاب کهنتر باشد, زنجیره سندش تا رسول خدا (ص) کوتاهتر و احتمال لغزش درآن کمتر است ثانیا بسا که مولف پسین از فرد پیشین بهره برده باشد هر چند که شمارى از مـولفان این کتابها, مثل بخارى , مسلم و ابن خزیمه به پندار سنیان از این امتیاز برخوردارند که در کتابهاى خویش تنهابه ذکر احادیث صحیح قناعت کرده اند. مـنـاسب مى بیند اینجا این مطلب را هم بیفزاید که دراین مجموعه براى کتابها و مولفان از رمز یا نشانه اختصارى استفاده نشده , بلکه به روشنى و صراحت از آنها یاد مى شود به عقیده نگارنده این سـطور, این امر از خوبیهاى کتاب مورد بحث است زیرا به کارگرفتن نشانه هاى اختصارى , افزون بر تلف ساختن وقت خواننده , ذهن او را نیز پریشان و آشفته مى سازد (٨٣) .

٣ـ در مـرحـلـه بعد, مولفان اسنادها و طرق گوناگون نقل یک حدیث را بایکدیگر سنجیده واین سـنجش رااز شیخ یا استادى که صاحب کتاب از او روایت مى کند, آغاز کرده و تا صحابى یا تابعیى کـه آن حـدیـث رااز صحابى نقل کرده , ادامه داده اند براى این مقصود ابتدا استاد (یا شیخ) مولف کـتـاب مـورد نظر و سپس راوى یا راویان بعدى را ذکر کرده اند تا جایى که زنجیره سند با راویان هـمین حدیث در کتابهاى دیگر یکى شود آنگاه به بررسى خود به همین شیوه ادامه داده اند تا تمام زنـجیره ها به صحابى یا تابعیى بپیوندند که حدیث را از آن صحابى نقل مى کند یعنى : صحابیى که گردآوردن احادیثش مورد نظر است اگر پژوهنده بر هریک از احادیث این کتاب بنگرد, در خواهد یافت که درهم آمیختن زنجیره راویان یا اسنادها به شیوه اى صورت گرفته که هر سندى استقلال خـودش را هـم حفظ کرده , به طورى که مثلاتشخیص سلسله سند بخارى از مسلم چندان دشوار نمى نماید. بـراى این که مطالب این بند و دو بند پیشین روشنتر گردد, یک نمونه از احادیث کتاب عینا نقل مى شود:

٢٢٨ـ٢٥: عن ثابت عن انس , قال :. (کـان غـلام یـهـودى یخدم النبى (ص) فمرض , فاتاه النبى (ص) یعوده فقعد عند راسه , فقال له : اسـلـم , فنظرالى ابیه و هو عنده , فقال له : اطع اباالقاسم (ص) فاسلم فخرج النبى (ص) و هویقول : الحمدللّه الذى انقذه من النار) (٨٤) .اخـرجـه احـمـد ٣/١٧٥ قـال : حـدثـنـا مؤمل وفى ٣/٢٢٧ و ٢٨٠ قال : حدثنا یونس واخرجه احمد ٣/٢٨٠,والـبـخـارى ٢/١١٨ و ٧/١٥٢, وفـى (فرد ٥٢٤) , ابوداود (٣٠٩٥) و (النسائى) فـى الـکـبرى (تحفه٢٩٥) عن اسحاق بن ابراهیم اربعتهم (احمد, والبخارى , وابوداود و اسحاق) عن سلیمان بن حرب . ثلاثتهم (مؤمل , و یونس , و سلیمان) عن حماد بن زید, عن ثابت , فذکره (٨٥) .

٤ـ درایـن مـجـموعه هرکس که روایتى را از یک صحابى نقل کرده , روایتش به عنوان یک حدیث مـستقل به حساب آمده , چه این راوى تابعى باشد چه صحابى بنابراین اگر یک حدیثى را دو تن از یـک صـحـابـى نـقـل کـرده باشند, دو حدیث و اگر سه تن نقل کرده باشند, سه حدیث به شمار آمده است این امر طرق گوناگون آن حدیث را روشن مى سازد وبه معرفت اسانید از حیث قوت و ضـعـف مدد مى رساند, زیرا آن حدیث گاه از طریق یک تابعى به صورت صحیح و از طریق تابعى دیگر به صورت ناصحیح به دست مارسیده است (٨٦) .

٥ـ احادیث این مسند از آغاز تا انجام شماره گذارى شده ودر نتیجه هر حدیث یک شماره مسلسل داردکـه امـر ارجـاع بـه احادیث کتاب را آسان مى سازد به دنبال آن شماره , شماره دیگرى مى آید شـمـاره اخـیـر ازابتداى احادیث یک صحابى شروع مى شود و در پایان احادیث آن صحابى خاتمه مـى پـذیـرد از شـماره گذارى اخیر تعداد احادیث هر صحابى دراین کتاب دانسته مى شود افزون برآنکه امر ارجاع را هم آسانترمى سازد بنابراین در حدیثى که به عنوان نمونه ذکر شد, شماره ٢٢٨ به این معناست که این حدیث دویست وبیست وهشتمین حدیث دراین کتاب و شماره ٢٥ گویاى این است که حدیث مزبور بیست وپنجمین حدیث در مسند انس بن مالک است . بـى مـنـاسـبـت نـیـسـت بـیـفـرایـیم که مجموع احادیث المسند الجامع طبق شماره گذارى گـردآورندگانش ١٧٨٠٢ حدیث است که از این تعداد ١٥٧٣٣ فقره آن از طریق مردان صحابى و بقیه یعنى ٢٠٦٩ فقره آن از طریق زنان صحابى روایت شده است .

میزان اعتبار احادیث این مسند از نگاه مؤلفانش مـولفان اظهار مى دارند که دوست داشته اند همراه با تخریج احادیث , درباره صحت و سقم هریک ازروایـات هم داورى کنند وبا تکیه به دانش جرح و تعدیل و در پرتو آگاهیهاى رجال شناختى , به نـحـوى بنیادین , نه از روى تقلید, معایب و بیماریهاى پنهان و آشکار هر حدیث را روشن سازند اما در حال حاضر به دو دلیل اساسى از آن کار چشم پوشیده اند:. یکى ترس از پرحجم شدن کتاب به نحوى که چاپ و انتشارش دشوار و ناممکن گردد. دیـگـر آنـکـه ممکن است حدیثى با طرق صحیح در دیگر کتابها موجود باشد که از چشم مؤلفان مـسـندحاضر پنهان مانده باشد, بویژه آنکه بسیارى از کتابهاى حدیث هنوز به صورت دستنوشته درکتابخانه هاى شرق و غرب باقى مانده و محققان بدانها دسترسى ندارند. از هـمـیـن رو خاطرنشان مى سازند که این مسند جامع احادیث موجود در مخذ پیشگفته را چه درست وچه نادرست , در خودگرد آورده است وظیفه فرد مسلمان این است که پیش از استشهاد بـه هـر حـدیـث یـاعـمـل به آن , درستى و نادرستى آن را بسنجد و عیار آن را به دقت محک زند (٨٧) .

شمار اصحابى که مرویات آنان در (المسند الجامع) فراهم آمده است شـمـار کـل صحابیانى که مرویات آنان دراین مسند گرد آمده ١٢٣٧ تن مى باشد که این تعداد از گروههاى زیر شکل گرفته است :

الف ـ مردان صحابى ١٠٧٣ تن :. ١) از میان این تعداد ٨١٦ تن به نام یا کنیه شناخته شده اند. ٢) ٢٥٧ تـن بـاقى مانده , اصحابى ناشناخته هستند به این معنا که به صورت مبهم از ایشان روایت شده ,مثلا گفته اند: فلانى از یکى از یاران پیامبر یا از مردى که پیامبر را دیده , روایت کرد.

ب ـ زنان صحابى ١٦٤ تن :. ١) از این تعداد ١١٤ تن به نام یا کنیه معروفند. ٢) ٥٠ تن باقى مانده , افرادى ناشناخته هستند به این معنا که گفته اند: فلان کس از خاله اش یا از یکى ازهمسران رسول (ص) یا از زنى انصارى چنین روایت مى کند . کتاب مورد بحث در ذى قعده سال ١٤١٢ ه ق به انجام رسیده است (٨٨) .

--------------------------------------------

پاورقى ها :

١- مسند ابى یعلى الموصلى , تحقیق حسین سلیم اسد, مقدمه مصحح , ج ١ , ص ١٤.

٢- الذهبى , تذکرة الحفاظ, ٢/٧٠٨.

٣- مـسـند ابى یعلى الموصلى , مقدمه مصحح , ج ١, ص ١٨ باید افزود: وى ماخذ این حدیث را بیان نکرده و نگارنده نیز آن را درمسند ابویعلى نیافت .

٤- الـذهبى , تهذیب سیر اعلام النبلا, هذبه احمد فایز الحمصى , تحت اشراف شعیب الارنؤوط, ٢/١٥.

٥- همو, تذکرة الحفاظ, ٢/٧٠٧.

٦- حـسـیـن سلیم اسد اقوال دانشمندان را درباره او یک جا گرد آورده است نک : مسند ابى یعلى , مقدمه مصحح , ج ١, صص ١٨-٢٠.

٧- الذهبى , پیشین , ٢/٧٠٨.

٨- نک : یاقوت , معجم البلدان , ٥/٢٢٥, الذهبى , تذکرة الحفاظ, ٢/٧٠٧ـ٧٠٨, همو, تهذیب سیر اعلام النبلا, ٢/١٥ـ١٦, ابن العماد, شذرات , ٢/٢٥٠, سزگین , ١/١/٣٣٤ـ٣٣٥.

٩- تذکره الحفاظ, ٢/٧٠٧ این اثر به کوشش حسین سلیم اسد با نام معجم الشیوخ در بیروت منتشر شده است .

١٠- سزگین , ١/١/٣٥٥ براى آگاهى از دستنوشته هاى آثار او به همان جا مراجعه شود.

١١- الذهبى , سیر اعلام النبلا, ١٤/١٨٠, همو, تذکرة الحفاظ, ٢/٧٠٨ قس : کاتب چلبى , ٢/١٦٧٩.

١٢- سیر اعلام النبلا, همان جا, به نقل از مقدمه مسند ابى یعلى , ج ١, ص ٢٠.

١٣- نک : مسند ابى یعلى , ج ١ , صص ١٠ـ١١.

١٤- عتر, منهج النقد, صص ٢٧٩ـ٢٨٠.

١٥- نک : ١/١١, ٣/١٧٨ (حدیث شماره ١٦٠٢).

١٦- البلقینى , محاسن الاصطلاح , صص ٩٤ـ٩٥.

١٧- دربـاره ایـن کـتابها نک : السیوطى , تدریب الراوى , ١/١٠٠, کاتب چلبى , ١/٦, ٦٤١, گویند: زوایـد ایـن مـسـند بر صحاح ششگانه از دو هزار حدیث بیشتر است (عبدالمعطى امین قلعجى , مقدمه جامع المسانید, ص ١٢٤).

١٨- نورالدین عتر, پیشین , ص ٢٠١.

١٩- پیشین , ص ٢٧٤.

٢٠- ابى یعلى الموصلى , مسند, مقدمه مصحح , ج١ , ص ٢١.

٢١- ٣٥ همچنین براى آگاهى دربـاره متن گواهیهاى سماع محدثان که درنسخه اساس به چشم مى خورد, نک : فهارس مسند ابى یعلى الموصلى , ج ١٤, القسم الاول , صص ٢١١ـ٢٢٧.

٢٢- ٢٥) ببینید گفتنى است که جـلد چهاردهم کتاب به فهرستهاى علمى وبررسى گواهیهاى سماع محدثان که در آغاز و انجام نسخه اساس نقش بسته , اختصاص دارد.

٢٣- ظاهرا منسوب به ( (خضیریه)) محله اى در بغداد نک : السیوطى , حسن المحاضره , ١/٣٣٦, یاقوت الحموى , معجم البلدان ,٢/٣٧٧.

٢٤- السیوطى , پیشین , ١/٣٣٦, همو, التحدث بنعمة اللّه , ص ٣٢.

٢٥- همو, حسن المحاضره , ١/٤٤١.

٢٦- پیشین , ١/٣٣٦.

٢٧- از جمله در حسن المحاضره (١/٣٣٥ـ٣٤٤) و در التحدث بنعمة اللّه

٢٨- ایـن تعبیر را بهاالدین خرمشاهى در برابر واژه ( (اتوبیوگرافى)) (ش خرچزخ ‌رخچ رژس آ) برگزیده است : همو, سیربى سلوک , ص ٧.

٢٩- شهرى در افریقا نک : ابوعبید البکرى , المغرب فى ذکر بلاد افریقیه والمغرب , ص ١٧٢.

٣٠- ابـوحـفـص عمربن رسلان , پدر علم الدین بلقینى که در سال ٨٠٥ ق مرده است درباره او نک : حسن المحاضره , ١/٣٢٩.

٣١- براى آگاهى گسترده تر نک : حسن المحاضره , ١/٣٣٥ـ٣٤٤.

٣٢- عبدالوهاب الشعرانى , الطبقات الصغرى , ص ١٩.

٣٣- السیوطى , پیشین , ١/٣٣٧ـ٣٣٨, همو, التحدث بنعمة اللّه , ص ٢٤١.

٣٤- این فهرست ضمن مجموعه اى که حاوى دوازده رساله از سیوطى مى باشد, در لاهور چاپ شده است .

٣٥- بـدیـع الـسـید اللحام , ( (الامام جلال الدین السیوطى العالم الموسوعى)), مجلة المجمع اللغة العربیه بدمشق , المجلد ٦٧, الجزالرابع , ربیع الا خر ١٤١٣ ه / تشرین الاول ١٩٩٢ م , زیرنویس صفحه٧٤٠ .

٣٦- الزرکلى , ٣/٣٠١.

٣٧- نـک : بـدیـع الـسـیـد الـلـحـام , پـیشین , ص ٧٣٥, عبدالاله نبهان , ( (الامام جلال الدین السیوطى)), مجلة المجمع اللغة العربیة بدمشق ,همان شماره , ص ٥٨٤.

٣٨- محمد یوسف الشربجى , ( (السیوطى و علوم القرآن)), همان مجله , ص ٦٥٠.

٣٩- بدیع السید اللحام , همان جا.

٤٠- ایـن کـتـاب بـارهـا تـصحیح و چاپ شده است , از جمله : یکى تحقیق احمد محمد قاسم , الـقـاهـرة , ١٣٩٦ق دیگر تحقیق احمدصبحى فرات , استانبول سوم تحقیق الدکتور محمود فجال , المملکة العربیة السعودیه , ١٤٠٩ ق .

٤١- عبدالاله نبهان , پیشین , صص ٦٠٩ـ٦١٠.

٤٢- حسن المحاضره , ١/١٦٦.

٤٣- نک : پیشین , ١/١٦٦ـ٢٥٤.

٤٤- بـراى آگـاهـى گـسترده تر دراین باره نک : محمد یوسف الشربجى , ( (السیوطى و علوم القرآن)), همان مجله , صص ٦٥٨ـ٦٨٣.

٤٥- الـسـیـوطى , پـیـشـین , ١/٣٣٩ سیوطى در این تعبیر از آیت شریفه قرآن الهام گرفته که خطاب به پیامبر (ص) مى فرماید: ( (وامابنعمة ربک فحدث)), ٩٣ (والضحى): آیه١١ .

٤٦- مقامات السیوطى , ١/٣٩٧, ٤١٩, ٢/٦٨٧, به نقل از: شاکر الفحام , ( (الاحتفا بمرور خمس ماة سنة على وفاة الامام السیوطى)),مجلة المجمع اللغة العربیة بدمشق , با همان مشخصات , ص ٥٨٠ .

٤٧- الـتـحدث بنعمة اللّه , ص ٢٢٧ و نیز عبارتى نزدیک به همین مضمون در حسن المحاضره , ١/٣٢٩.

٤٨- درباره او نک : الزرکلى , ٦/١٩٤.

٤٩- نـک : الـسـخـاوى , الضؤ اللامع , به نقل از: على محمد البجاوى , مقدمه معترک الاقران فى اعجاز القرآن ,السیوطى , ج ١ , صفحه طـ ى .

٥٠- کشف الظنون , ٢/١٦٨٣.

٥١- شـنـاخـت آن دسته از صحابیانى که در حیات رسول خدا (ص) مرده و از آنان حدیثى نقل کرده اند.

٥٢- یعنى : ( (هرمسلمانى که به مصیبتى گرفتارآید, اگر به دستور خداوند پناه جوید واستغاثه کـنان بگوید: ما از خداییم و به سوى اوباز مى گردیم خدایا گرفتاریم را به حساب تو مى گذارم , در بـرابـر آن مـرا پـاداش ده بـه دنبال آن استغاثه , خداوند به جاى آن گرفتارى به او خیر خواهد بخشود)).

٥٣- ابـن حـنبل , المسند, تحقیق احمدشاکر, ٣/١٨٠, حدیث شماره ١٧٤٠ و نیز: ٥/٢٩٠ از چاپ قدیم .

٥٤- ایمان ابوطالب بااستناد به دلایل محکمى نزد شیعه مسلم است .

٥٥- تدریب الراوى , ٢/٣٩٨ـ٣٩٩.

٥٦- آیتى , تاریخ پیامبر اسلام , ص ٢٩٩.

٥٧- نک : المسند, ٤/١٣٩ـ٣٥٠.

٥٨- آیتى , پیشین , صص ٤٩٤ـ٥٠١.

٥٩- المسند, ٤/١٦١.

٦٠- آیتى , همان جا.

٦١- نک : ابن حنبل , المسند, ٣/٤٥١, بشار عواد معروف , المسند الجامع , ٨/٢٥٧ـ٢٥٨.

٦٢- السیوطى , جامع الاحادیث , ١/٦ـ٨, ١٣ـ١٤.

٦٣- پیشین , ١/٥ـ٦.

٦٤- مدیر شانه چى , علم الحدیث , صص ٥٨ـ٥٩.

٦٥- مخرج یا مخرج کسى را گویند که حدیثى را در کتاب خود ذکرکرده باشد مانند کلینى در الکافى و بخارى در الجامع الصحیح (مدیر شانه چى , درایة الحدیث , ص ٢٣).

٦٦- بـراى آگاهى از منابع سیوطى و نشانه هایى که براى آن منابع به کار برده نک : السیوطى , جامع الاحادیث , ١/٦ـ١٩.

٦٧- کـاتـب چـلبى , ١/٥٩٧ براى آگاهى بیشتر درباره جمع الجوامع و کارهایى که براساس آن صورت گرفته به همان جا رجوع شود.

٦٨- براى آگاهى درباره الجامع الصغیر نک : پیشین , ١/٥٦٠.

٦٩- تعلیقات احمد شاکر بر مقاله حدیث در دایرة المعارف الاسلامیه , ٧/٣٤٣.

٧٠- نک : السیوطى , مسند على بن ابى طالب , صفحه الف و , همو, مسند فاطمة الزهرا, صفحه الف-ب.

٧١- همو, جامع الاحادیث , ١/٩.

٧٢- السیوطى , حسن المحاضره , ١/٣٤١.

٧٣- کشف الظنون ,١/٥٧٤.

٧٤- السیوطى , پیشین , ١/٣٣٩.

٧٥- ایـن کـتاب را دکتر محمود مهدوى دامغانى به فارسى برگردانده و همراه با توضیحات و پیوستها در تهران (١٣٧٢ ش) منتشرساخته است .

٧٦- بشار عواد معروف , المسند الجامع , ١/٦.

٧٧- تـعریف مقطوع و مرسل در بخش نخست از نظر گذشت اما معلق حدیثى است که از آغاز زنـجـیـره سـنـد یـک تـن از راویان یا بیشترافتاده باشد نک : القاسمى , قواعد التحدیث , ص ١٢٤, مدیرشانه چى , درایة الحدیث , ص ٥٩.

٧٨- المسند الجامع , ١/١١.

٧٩- پیشین , ١/١٣.

٨٠- پیشین , ٢٠/٨٣٢.

٨١- پیشین , ١/١٣.

٨٢- زیرا در بسیارى از موارد یک صحابى که خود شاهد قول , فعل و تقریر پیامبر (ص) نبوده , آن را از صحابى دیگرى نقل مى کند.

٨٣- براى آگاهى بیشتر درباره معایب و کاستیهاى استفاده از نشانه هاى اختصارى در کتابهاى رجال و حدیث بنگرید به : المامقانى ,تنقیح المقال , ١/١٩١.

٨٤- ( (نـوجوانى یهودى پیامبر (ص) را خدمت مى کرد وى بیمار شد و پیامبر به عیادتش رفت و بر بالین او نشست وبه او فرمود:مسلمان شو نوجوان به پدر خود که آنجا بود, نگریست پدرش به او گـفـت : از ابوالقاسم (ص) فرمان بر به دنبال این سخن اومسلمان شد پیامبر از آنجا بیرون شد در حالى که مى گفت : ستایش خدایى را سزاست که او را از آتش رهایى بخشید)).

٨٥- ١/١٩٣ـ١٩٤.

٨٦- نک : ١/١٢.

٨٧- پیشین , ١/١٣.

٨٨- المسند الجامع , ٢٠/٨٣٣.

فهرست مطالب

مسند نويسى در تاريخ حديث ۳

شناسنامه کتاب ۸

مقدّمه ۱۲

بخش اوّل: ۱۸

اشاره ۲۰

روشهاى تدوين حديث وسنجش شيوه مسندنويسى با ديگر روشها ۲۳

نقد و سنجش روش مسندنگارى ۲۶

سبب نهادن نام مسند بر كتابهاى مورد بحث ۳۲

هرج و مرج و بى‏قانونى در به‏كار بردن نام مسند ۳۶

نوعى ديگر از مسندها ۴۰

بخش دوم ۴۳

بخش سوم ۴۹

بخش چهارم ۵۲

ترتيب مسند شافعى: ۵۷

گزيده‏ ها و شروح مسند شافعى ۶۲

مجموعه‏ هايى كه به خطا يا از روى سهل انگارى آنها را مسند خوانده‏اند ۶۸

تفسير تك واژه‏ هاى نامأنوس حديث در قالب مسند ۷۴

پاره‏اى آگاهى‏هاى ديگر ۸۰

بخش پنجم ۸۳

بخش ششم ۸۵

دور نماى مطلب ۸۸

اشاره به كليّاتى از ز ندگانى زيد شهيد و آثار او ۹۲

راويان مسند زيد ۹۴

مقدار ارزش و اعتبار مسند زيد شهيد ۹۹

الف - طعنهاى دسته نخست: ۱۰۴

ب - طعنهاى دسته دوم: ۱۰۶

بخش هفتم ۱۰۹

بخش هشتم ۱۱۱

الف - نوشته‏ هاى توصيفى: ۱۱۳

ب - فهرستهاى راهنما: ۱۱۷

ج - شرحها: ۱۲۲

د - كارهاى اصلاحى: ۱۲۵

ه - گزيده‏ ها: ۱۲۷

چاپهاى مسند ۱۳۰

شمار احاديث اين كتاب و پاره‏اى آگاهى‏هاى ديگر ۱۳۲

مسند احمد و نخستين دفترهاى حديثى ۱۳۵

مقدار ارزش و اعتبار احاديث مسند احمد ۱۴۰

يك حديث ساختگى از نگاه ابن جوزى ۱۴۳

يك حديث ساختگى از نگاه حافظ زين‏الدين عراقى ۱۴۵

يك حديث بى اساس از ديدگاه احمد محمدشاكر ۱۴۸

يك حديث جعلى از ديدگاه نگارنده ۱۵۲

جلوه‏ هاى تشيّع در مسند احمد ۱۵۴

بخش نهم ۱۵۷

بخش دهم ۱۶۳